جواب فعالیت های درس ۷ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۹۲ تا ۹۸

پاسخ پیشنهادی: در دوره‌های مختلف تاریخ ایران، خاندان‌ها و سلسله‌ها به شیوه‌های گوناگونی به قدرت رسیده‌اند. یکی از شیوه‌های رایج، استفاده از قدرت نظامی و شکست دادن حکومت پیشین بوده است. بسیاری از سلسله‌ها نیز بر نیروی ایلات و قبایل تکیه داشتند و پس از ضعف یا فروپاشی حکومت مرکزی، قدرت را به دست می‌گرفتند.

گاهی نیز فرماندهان نظامی یا افراد بانفوذ با افزایش قدرت خود و کنار زدن رقیبان، زمینه تشکیل یک سلسله جدید را فراهم می‌کردند. در برخی دوره‌ها، حمایت نیروهای داخلی یا قدرت‌های خارجی نیز در تغییر حکومت نقش داشته است.

در پایان دوره قاجار، شیوه به قدرت رسیدن خاندان پهلوی با بسیاری از نمونه‌های سنتی تفاوت داشت؛ زیرا مسیر قدرت‌گیری رضاخان از کودتای نظامی ۱۲۹۹، افزایش تدریجی نفوذ سیاسی و نظامی و در نهایت تغییر سلطنت گذشت.

بحث و گفت‌وگو کنید

با توجه به آنچه در درس‌های قبل آموختید، درباره تأثیر شرایط اجتماعی بر به قدرت رسیدن رضاخان گفت‌وگو کنید.

پاسخ پیشنهادی: شرایط نابسامان اجتماعی و سیاسی ایران در سال‌های پایانی حکومت قاجار، زمینه مناسبی برای قدرت‌گیری رضاخان فراهم کرد.

جنگ جهانی اول و اشغال ایران موجب قحطی، فقر، ناامنی و خسارت‌های گسترده شده بود. دولت مرکزی ضعیف بود و در بسیاری از مناطق توانایی برقراری نظم و اجرای تصمیم‌های خود را نداشت. شورش‌ها و نافرمانی برخی حکام محلی و گروه‌های مختلف نیز بر بی‌ثباتی کشور افزوده بود.

در چنین شرایطی، بخش‌هایی از جامعه خواهان برقراری امنیت و تشکیل حکومتی مقتدر بودند. رضاخان نیز با سرکوب برخی شورش‌ها و ایجاد نظم ظاهری، خود را به عنوان فردی قادر به برقراری امنیت معرفی کرد و از این وضعیت برای افزایش محبوبیت و قدرت سیاسی خود بهره برد.

البته قدرت‌گیری او فقط نتیجه شرایط اجتماعی نبود و عواملی مانند کودتای ۱۲۹۹، حمایت انگلستان، ضعف حکومت قاجار و فعالیت‌های سیاسی و تبلیغاتی طرفدارانش نیز در این روند نقش مهمی داشتند.

پاسخ: بله، شرایط اجتماعی آن زمان به قدرت‌گیری رضاخان کمک کرد. پس از جنگ جهانی اول، ایران با مشکلاتی مانند ناامنی، فقر، قحطی، ضعف دولت مرکزی، شورش‌های محلی و دخالت نیروهای خارجی روبه‌رو بود.

بازرگانان و کشاورزان برای ادامه فعالیت‌های اقتصادی و مردم عادی برای زندگی روزمره به امنیت و ثبات نیاز داشتند. در چنین شرایطی، ایجاد امنیت و سرکوب شورش‌ها توسط رضاخان باعث شد بخشی از جامعه به او به چشم فردی مقتدر نگاه کند.

رضاخان و طرفدارانش نیز از همین نیاز عمومی به نظم و امنیت برای افزایش نفوذ و فراهم کردن زمینه دستیابی او به قدرت بیشتر استفاده کردند.

پاسخ: رضاخان پس از افزایش قدرت خود، گام‌به‌گام برای کنار زدن احمدشاه و رسیدن به سلطنت تلاش کرد:
۱ـ ابتدا قدرت و نفوذ خود را در مقام وزیر جنگ افزایش داد و سپس به نخست‌وزیری رسید.
۲ـ پس از سفر احمدشاه به اروپا، پیشنهاد کرد نظام سلطنتی کنار گذاشته و حکومت جمهوری برقرار شود؛ اما با مخالفت شخصیت‌هایی مانند آیت‌الله مدرس و مردم، از این پیشنهاد عقب‌نشینی کرد.
۳ـ در غیاب احمدشاه، موقعیت خود را بیشتر تحکیم کرد و تبلیغات گسترده‌ای به راه انداخت تا شاه را نسبت به سرنوشت کشور بی‌علاقه نشان دهد.
۴ـ هنگامی که احمدشاه تصمیم گرفت به ایران بازگردد، انگلیسی‌ها او را از بازگشت منصرف کردند و طولانی شدن حضور شاه در اروپا به تبلیغات طرفداران رضاخان کمک کرد.
۵ـ سرکوب برخی شورش‌ها و برقراری امنیت نیز باعث افزایش موقعیت رضاخان شد.
۶ـ سرانجام در سال ۱۳۰۴، طرح خلع قاجاریه از سلطنت در مجلس شورای ملی تصویب شد و زمینه انتقال سلطنت به رضاخان فراهم گردید.

پاسخ: پس از تصویب ماده واحده مربوط به خلع قاجاریه، قرار شد مجلس مؤسسان تشکیل شود و با تغییر چند ماده از قانون اساسی، تکلیف نهایی سلطنت را مشخص کند.

انتخابات مجلس مؤسسان برگزار شد و این مجلس در آذر سال ۱۳۰۴ با نطق رضاخان افتتاح گردید. پس از شش روز بحث و گفت‌وگو، مجلس مؤسسان رضاخان را به پادشاهی ایران انتخاب کرد و سلطنت را در خانواده او موروثی اعلام نمود.

پاسخ: رضاشاه با شعار تمدن، تجدد و مبارزه با کهنه‌پرستی، اقداماتی برای تغییر شیوه پوشش و برخی سنت‌های فرهنگی و مذهبی جامعه انجام داد.

مهم‌ترین این اقدامات عبارت بودند از:
۱ـ یکسان کردن لباس‌ها و اجبار مردم به استفاده از پوشش تعیین‌شده حکومت.
۲ـ اجرای سیاست کشف حجاب و اجبار زنان به کنار گذاشتن حجاب.
۳ـ تأثیرپذیری از سیاست‌های آتاتورک و تلاش برای گسترش الگوهای فرهنگی غربی.
۴ـ محدود کردن روحانیان و وادار کردن آنان به کنار گذاشتن لباس روحانیت، مگر با شرایط تعیین‌شده حکومت.
۵ـ تعطیلی دفترخانه‌های شرعی و محدود کردن حضور روحانیان در مسائل اجتماعی.
۶ـ جلوگیری از برخی مراسم و آداب مذهبی و ممنوع کردن عزاداری سیدالشهدا.

این اقدامات با مقاومت بخش‌هایی از مردم روبه‌رو شد. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، قیام مردم مشهد در مسجد گوهرشاد بود که با سرکوب حکومت مواجه شد و شمار زیادی از مردم شهید یا مجروح شدند.

برخورد خشن حکومت با باورها و احساسات دینی مردم نیز نارضایتی عمومی را افزایش داد و پایه‌های حکومت رضاشاه را تضعیف کرد.

پاسخ: براساس مطالب کتاب، هم‌زمان با آغاز سلطنت رضاشاه، انگلیسی‌ها تصمیم گرفتند برای کمک به آلمان که هنوز با مشکلات اقتصادی ناشی از جنگ جهانی اول روبه‌رو بود و همچنین برای جلوگیری از گرایش آلمان به کمونیسم، زمینه فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی این کشور را در برخی کشورهای تحت نفوذ خود فراهم کنند.

در همین چارچوب، رضاشاه نیز راه فعالیت سرمایه‌ها، شرکت‌ها و متخصصان آلمانی را در ایران باز کرد و روابط اقتصادی و صنعتی ایران با آلمان گسترش یافت.

جمع‌بندی درس هفتم: کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ نقطه آغاز قدرت‌گیری رضاخان بود. او با حمایت انگلستان و با استفاده از ضعف حکومت قاجار، شرایط نابسامان اجتماعی و نیاز جامعه به امنیت، به تدریج از فرماندهی نظامی به وزارت جنگ و سپس نخست‌وزیری رسید و در نهایت در سال ۱۳۰۴ سلطنت قاجار را کنار زد. رضاشاه پس از رسیدن به قدرت، اقداماتی مانند ایجاد ارتش منظم، تغییر دستگاه اداری، احداث راه‌آهن، اسکان اجباری عشایر و برخی تغییرات فرهنگی را اجرا کرد؛ اما در کنار این اقدامات، استبداد فردی، سرکوب مخالفان، تصاحب گسترده املاک، کشف حجاب و محدود کردن فعالیت‌های دینی نیز بر نارضایتی جامعه افزود.