جواب درس ۱۲ علوم ششم؛ پاسخ جنگل برای کیست؟ – صفحه ۸۴ تا ۹۲

پاسخ: درخت بلوط ← سنجاب ← روباه

درخت بلوط تولیدکننده است، سنجاب از میوه‌ی بلوط تغذیه می‌کند و روباه نیز می‌تواند سنجاب را شکار کند.

پاسخ: سنجاب از میوه‌ی درخت بلوط تغذیه می‌کند و روباه سنجاب را می‌خورد؛ بنابراین روباه به طور غیرمستقیم به درخت بلوط وابسته است. اگر درختان بلوط از بین بروند، غذای سنجاب‌ها کاهش می‌یابد و در نتیجه یکی از منابع غذایی روباه نیز کمتر می‌شود.

چند زنجیره‌ی غذایی قابل تشخیص در تصویر:

۱- گندم ← موش ← عقاب
۲- گندم ← موش ← مار
۳- گندم ← گنجشک ← جغد
۴- هویج ← خرگوش ← روباه
۵- هویج ← خرگوش ← عقاب
۶- بلوط ← سنجاب ← روباه
۷- بلوط ← سنجاب ← جغد
۸- گیاه ← حشره ← پرنده‌ی کوچک ← جغد یا عقاب

نکته: از یک تصویر می‌توان چند زنجیره‌ی غذایی مرتبط پیدا کرد. وقتی این زنجیره‌ها با جانداران مشترک به یکدیگر متصل شوند، یک شبکه‌ی غذایی به وجود می‌آید.

پاسخ: بله. بعضی جانداران در چند زنجیره‌ی غذایی مشترک‌اند؛ برای مثال گندم، موش، هویج، خرگوش، بلوط و سنجاب می‌توانند در بیش از یک زنجیره حضور داشته باشند. همچنین جانورانی مانند عقاب، جغد و روباه نیز ممکن است از بیش از یک نوع جانور تغذیه کنند.

نمونه پاسخ برای رسم شبکه:
گندم ← موش ← مار / عقاب
گندم ← گنجشک ← جغد / عقاب
هویج ← خرگوش ← روباه / عقاب
بلوط ← سنجاب ← روباه / جغد
گیاه ← حشره ← پرنده‌ی کوچک ← جغد / عقاب

برای رسم شبکه، جانداران مشترک را فقط یک بار بکشید و با پیکان، همه‌ی ارتباط‌های غذایی را به یکدیگر متصل کنید.

پاسخ بر اساس پیکان‌های شکل: جانور «ت» بیش از همه در معرض خطر مستقیم قرار می‌گیرد؛ زیرا در شکل، غذای آن جانور «ب» است و با از بین رفتن «ب»، منبع غذایی خود را از دست می‌دهد.

پس از کاهش جانور «ت»، جانور «ث» نیز در معرض خطر قرار می‌گیرد؛ زیرا «ث» از «ت» تغذیه می‌کند.

جانور «الف» کمتر در معرض خطر است؛ زیرا علاوه بر «ب»، از جانور «پ» نیز تغذیه می‌کند و یک منبع غذایی دیگر دارد.

پاسخ: بقایای گیاهان و جانوران به وسیله‌ی تجزیه‌کنندگان مانند قارچ‌ها و برخی باکتری‌ها تجزیه می‌شوند.

پاسخ: با تجزیه‌ی بقایا، مواد تشکیل‌دهنده‌ی آنها دوباره به محیط و خاک برمی‌گردند و می‌توانند بار دیگر در اختیار گیاهان و سایر جانداران قرار گیرند.

پاسخ: قارچ‌ها روی بقایای گیاهان و جانوران رشد می‌کنند و از مواد موجود در آنها تغذیه می‌کنند. آنها این بقایا را به مواد ساده‌تر تجزیه می‌کنند؛ در نتیجه مواد دوباره وارد خاک می‌شوند و به تشکیل، بهبود و تقویت خاک کمک می‌کنند.

وسایل و مواد مورد نیاز: ظرف شیشه‌ای دردار، میوه‌ی کپک‌زده، چوب بستنی، ذره‌بین، نخود خیس‌خورده، پوش‌برگ آلومینیمی و نان تازه

مراحل کاوشگری:
۱- میوه‌ی کپک‌زده را با ذره‌بین قوی مشاهده و آنچه را که می‌بینید، رسم کنید.
۲- با استفاده از چوب بستنی، مقداری کپک از روی میوه بردارید و با کشیدن چوب بستنی روی نان، کپک را به روی نان منتقل کنید. ۳- نان را درون ظرف شیشه‌ای قرار دهید و قبل از بستن در ظرف، چند قطره آب به آن بپاشید.۴- مراحل ۲ و ۳ را با استفاده از پوش‌برگ آلومینیمی و نخود تکرار کنید.
۵- ظرف‌ها را به مدت یک هفته در محل تاریک و گرم قرار دهید.
۶- بعد از یک هفته، نمونه‌های درون ظرف‌ها را با استفاده از ذره‌بین به طور دقیق مشاهده و نتیجه‌ی مشاهده‌ی خود را در جدول ثبت کنید.

نمونه	نتیجه‌ی نمونه
نان	کپک رشد کرده است.
نخود	کپک رشد کرده است.
پوش‌برگ آلومینیمی	کپک رشد نکرده است یا رشد قابل توجهی دیده نمی‌شود.

توجه: جدول بالا نمونه‌ی نتیجه‌ی مورد انتظار است. نتیجه‌ی واقعی به شرایط انجام کاوش مانند رطوبت، دما و مقدار کپک بستگی دارد.

پاسخ: کپک روی نان و نخود رشد می‌کند؛ اما روی پوش‌برگ آلومینیمی که ماده‌ی غذایی مناسبی برای قارچ نیست، رشد نمی‌کند.

پاسخ: از مواد غذایی موجود در نان و نخود.

پاسخ: قارچ‌ها مانند گیاهان سبز غذاسازی نمی‌کنند؛ آنها برای تأمین انرژی خود از مواد غذایی موجود در بقایای جانداران یا مواد آلی استفاده می‌کنند. به همین دلیل کپک روی موادی مانند نان و نخود رشد می‌کند، ولی پوش‌برگ آلومینیمی منبع غذایی مناسبی برای آن نیست.

نقش قارچ‌ها در طبیعت: قارچ‌ها گروهی از جانداران‌اند که بقایای موجودات زنده را تجزیه می‌کنند و سبب می‌شوند مواد تشکیل‌دهنده‌ی آنها دوباره به طبیعت برگردد. قارچ‌هایی که روی بقایای گیاهان و جانوران جنگل رشد می‌کنند، در تجزیه‌ی بقایا و تشکیل و تقویت خاک نقش دارند.

دوستی مورچه و شته: شته از شیره‌ی گیاه تغذیه می‌کند و ماده‌ای شیرین دفع می‌کند که مورچه از آن استفاده می‌کند. مورچه نیز شته‌ها را از بعضی شکارچیان محافظت می‌کند. در این رابطه هر دو جاندار سود می‌برند.

رابطه	کدام سود می‌برد؟	وضعیت جاندار دیگر
مورچه و شته	هر دو	هر دو از این ارتباط سود می‌برند.
شیر و کرکس	کرکس	شیر از حضور کرکس سود یا زیان قابل توجهی نمی‌بیند.
اسب و مگس یا پشه	مگس و پشه	اسب زیان می‌بیند؛ زیرا حشرات از خون آن تغذیه می‌کنند.
کروکودیل و پرنده‌ی کوچک	هر دو	پرنده غذا به دست می‌آورد و کروکودیل از انگل‌های دهانش خلاص می‌شود.

پاسخ بر اساس هر سه تصویر کتاب:

تصویر الف ـ فضای سبز یا پارک: محیطی انسان‌ساخت است؛ زیرا درختان با نظم و طراحی مشخص کاشته و محیط توسط انسان ایجاد و نگهداری شده است.

تصویر ب ـ باغ میوه: این محیط نیز انسان‌ساخت است؛ زیرا درختان میوه توسط انسان کاشته و پرورش داده شده‌اند.

تصویر پ ـ جنگل: یک محیط طبیعی است که بدون طراحی و ایجاد مستقیم انسان شکل گرفته است.

تفاوت: در محیط‌های طبیعی، انواع جانداران در ارتباط با شرایط طبیعی محیط زندگی می‌کنند و معمولاً تنوع بیشتری وجود دارد؛ اما محیط‌های انسان‌ساخت برای هدف مشخصی مانند تفریح، کشاورزی یا تولید محصول ایجاد و مدیریت می‌شوند.

نمونه پاسخ قابل تنظیم با محل زندگی شما: در گذشته در اطراف بسیاری از شهرها و روستاها باغ‌ها، زمین‌های طبیعی، مراتع، جنگل‌ها یا رودخانه‌ها و تالاب‌های گسترده‌تری وجود داشته است که امروزه بخشی از آنها کوچک یا تخریب شده‌اند.

از مهم‌ترین علت‌ها می‌توان به گسترش شهرها و ساخت‌وساز، جاده‌سازی، قطع درختان، چرای بیش از حد دام، آتش‌سوزی، آلودگی، کاهش منابع آب و تبدیل محیط طبیعی به زمین کشاورزی یا صنعتی اشاره کرد.

پاسخ: دایناسورها، ماموت‌ها و بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری گذشته نمونه‌هایی هستند که امروزه دیگر وجود ندارند. در ایران نیز شیر ایرانی در طبیعت کشور از بین رفته است.

پاسخ: از بین رفتن یا تغییر شدید زیستگاه، شکار بی‌رویه، کمبود غذا و آب، تغییر شدید آب‌وهوا، آلودگی، بعضی بیماری‌ها و حوادث طبیعی می‌توانند جمعیت یک گونه را به شدت کاهش دهند. اگر جانداران نتوانند با شرایط جدید سازگار شوند و تولیدمثل کافی داشته باشند، ممکن است همه‌ی افراد آن گونه از بین بروند و آن گونه منقرض شود.

پاسخ: ۱۵ اسفند در ایران روز درختکاری نامیده شده است.

درخت بومی چیست؟ زیست‌شناسان توصیه می‌کنند در هر منطقه، درختانی کاشته شوند که به طور طبیعی در همان منطقه وجود دارند. به این درخت‌ها درختان بومی می‌گویند؛ زیرا با آب‌وهوا، خاک و شرایط طبیعی آن منطقه سازگاری بیشتری دارند.

نکته‌ی کتاب: باید در انتخاب نوع درخت دقت کرد. طبق متن کتاب، درخت کاج موادی از ریشه‌ی خود در خاک ترشح می‌کند که می‌تواند مانع رشد بسیاری از انواع گیاهان شود؛ به همین دلیل تنوع گیاهی در بعضی جنگل‌های کاج کم است.

نمونه پاسخ: پاسخ این سؤال به محل زندگی دانش‌آموز بستگی دارد. باید نام درختانی را که در منطقه‌ی شما کاشته می‌شوند بنویسید و بررسی کنید آیا این گونه‌ها به طور طبیعی در همان منطقه وجود دارند یا خیر.

برای مثال در مناطق مختلف ایران ممکن است گونه‌های بومی متفاوتی مانند بلوط، بنه، ارس، بادام کوهی یا گونه‌های بومی دیگر وجود داشته باشند؛ بنابراین انتخاب درخت باید متناسب با همان منطقه باشد.

نمونه داستان کوتاه:
روزی سنجابی روی شاخه‌ی بلوط نشسته بود و با خودش گفت: «این جنگل برای من است؛ چون بلوط‌هایش غذای من هستند.» روباهی که صدای او را شنید گفت: «نه، جنگل برای من هم هست؛ چون من هم در اینجا غذا و پناهگاه پیدا می‌کنم.»

پرنده‌ای از بالای درخت گفت: «من هم روی شاخه‌های همین درختان لانه می‌سازم.» قارچی که روی تنه‌ی افتاده‌ی درخت رشد کرده بود گفت: «من هم بقایای جانداران را تجزیه می‌کنم و مواد را به خاک برمی‌گردانم.»

آنها فهمیدند که جنگل متعلق به یک جاندار نیست. گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و جانداران بسیار کوچک همگی به یکدیگر و به آب، خاک و هوای جنگل وابسته‌اند. پس همه باید جنگل را حفظ کنند.

نمونه مقاله:
حفاظت از جنگل‌ها
جنگل یکی از مهم‌ترین محیط‌های طبیعی است و گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و جانداران فراوانی در آن زندگی می‌کنند. درختان در تولید اکسیژن، حفظ خاک، کاهش فرسایش و فراهم کردن غذا و پناهگاه برای جانداران نقش دارند.

قطع بی‌رویه‌ی درختان، آتش‌سوزی، جاده‌سازی، ساخت‌وساز و آلودگی می‌توانند وسعت جنگل را کاهش دهند و زیستگاه بسیاری از جانداران را از بین ببرند.

برای حفاظت از جنگل‌ها باید از قطع بی‌رویه‌ی درختان جلوگیری کنیم، آتش را در طبیعت رها نکنیم، زباله نریزیم، درختان بومی بکاریم و از زیستگاه جانوران حفاظت کنیم.

نمونه پاسخ: می‌توانید چند گیاه و جانور بومی منطقه‌ی خود را انتخاب کنید، از آنها عکس یا نقاشی تهیه کنید و زیر هر تصویر نام جاندار، محل زندگی و یک ویژگی مهم آن را بنویسید.

نام گونه‌ها باید متناسب با محل زندگی شما انتخاب شود؛ زیرا گیاهان و جانوران بومی نقاط مختلف ایران با یکدیگر متفاوت‌اند.

نمونه گزارش: تصاویر گیاهان و جانوران بومی را جمع‌آوری و براساس محل زندگی آنها دسته‌بندی کردیم. سپس برای هر جاندار برچسبی شامل نام و ویژگی‌های آن تهیه کردیم و نمایشگاهی در کلاس یا مدرسه برگزار کردیم.

پاسخ: از مهم‌ترین نهادهای مرتبط می‌توان به سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اشاره کرد.

پاسخ: محیط‌بانی، جنگل‌بانی، کارشناسی محیط زیست، کارشناسی منابع طبیعی، پژوهشگری حیات وحش و راهنمای طبیعت‌گردی از شغل‌هایی هستند که با شناخت، معرفی یا حفاظت از محیط‌های طبیعی ارتباط دارند.

نکته‌ی مهم درس: در یک محیط طبیعی هیچ جانداری به تنهایی زندگی نمی‌کند. جانداران از طریق غذا، زیستگاه و رابطه‌های گوناگون به یکدیگر وابسته‌اند. تغییر یا حذف یک بخش از این مجموعه می‌تواند بر بخش‌های دیگر اثر بگذارد؛ به همین دلیل حفاظت از محیط طبیعی به معنای حفاظت از یک شبکه‌ی بزرگ از جانداران و ارتباط‌های میان آنهاست.

جمع‌بندی کوتاه درس دوازدهم علوم ششم: زنجیره‌های غذایی به یکدیگر متصل می‌شوند و شبکه‌ی غذایی را تشکیل می‌دهند. قارچ‌ها با تجزیه‌ی بقایای جانداران، مواد را به طبیعت برمی‌گردانند. جانداران ممکن است در ارتباط با یکدیگر هر دو سود ببرند، فقط یکی سود ببرد یا یکی سود و دیگری زیان ببیند. محیط‌های طبیعی زیستگاه تعداد زیادی جاندارند و تخریب آنها می‌تواند باعث کاهش یا حتی از بین رفتن گونه‌ها شود. کاشت درختان بومی و حفاظت از جنگل‌ها و سایر زیستگاه‌های طبیعی برای حفظ تنوع جانداران اهمیت زیادی دارد.