جواب فعالیت های درس ۶ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۷۸ تا ۹۱

بحث و گفت‌وگو

با راهنمایی دبیر، درباره این موضوع با یکدیگر بحث و گفت‌وگو کنید: چرا با وجود سابقه طولانی جنگ میان جوامع و کشورها در طی تاریخ بشر، جنگی که در فاصله سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸م میان برخی کشورها رخ داد، به جنگ جهانی یا بین‌الملل معروف شد؟ برای دیدگاه خود دلیل بیاورید.

پاسخ پیشنهادی: این جنگ «جهانی» نامیده شد؛ زیرا دامنه آن فقط به یک یا چند کشور اروپایی محدود نماند و کشورهای متعدد و سرزمین‌هایی در نقاط مختلف جهان را درگیر کرد.

قدرت‌های بزرگ اروپا مانند انگلستان، فرانسه، آلمان، روسیه و اتریش ـ مجارستان وارد جنگ شدند و کشورهایی از قاره‌های دیگر نیز به جنگ پیوستند. نبردها علاوه بر اروپا، در غرب آسیا و برخی مستعمرات نیز جریان یافت.

از سوی دیگر، کشورهای استعمارگر از منابع، نیروی انسانی و امکانات مستعمرات خود در جنگ استفاده کردند و آثار اقتصادی، سیاسی و انسانی جنگ نیز مناطق وسیعی از جهان را تحت تأثیر قرار داد. به همین دلیل این جنگ به «جنگ جهانی اول» یا «جنگ بین‌الملل اول» شهرت یافت.

بررسی نقشه‌های تاریخی

نقشه بالا را با نقشه سیاسی اروپا در سال‌های ۱۹۱۵ ـ ۱۹۱۸م (صفحه ۸۳)، مقایسه کنید و تغییرات آن را بنویسید.

پاسخ: با مقایسه نقشه سیاسی اروپا در سال ۱۸۵۰ با نقشه سال‌های ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۸، چند تغییر مهم مشاهده می‌شود:
۱ـ سرزمین‌های پراکنده آلمانی با محوریت پروس متحد شدند و امپراتوری آلمان در سال ۱۸۷۱ تشکیل شد.
۲ـ دولت‌ها و مناطق مختلف شبه‌جزیره ایتالیا نیز با یکدیگر متحد شدند و کشور ایتالیا شکل گرفت.
۳ـ نفوذ و قلمرو امپراتوری عثمانی در اروپا، به‌ویژه در شبه‌جزیره بالکان، کاهش یافت و دولت‌هایی مانند صربستان، رومانی و بلغارستان استقلال یا موقعیت سیاسی تازه‌ای پیدا کردند.
۴ـ اتریش به صورت امپراتوری اتریش ـ مجارستان درآمد.
۵ـ قدرت‌های اروپایی در آستانه جنگ جهانی اول در دو مجموعه بزرگ اتحاد سه‌گانه و اتفاق سه‌گانه در برابر یکدیگر قرار گرفتند.

به چند گروه تقسیم شوید. در هر گروه، درباره تأثیر یکی از مسائل زیر در بروز جنگ جهانی اول تحقیق کنید و گزارش نهایی آن را در کلاس ارائه کنید.

«اختلافات مرزی و دشمنی آلمان و فرانسه»؛ «رقابت آلمان با انگلستان بر سر مستعمرات»؛ «جنبش‌های ملی‌گرایی در اروپای شرقی»؛ «دخالت قدرت‌های بزرگ در شبه‌جزیره بالکان».

نمونه پاسخ پژوهشی:

۱ـ اختلافات مرزی و دشمنی آلمان و فرانسه: پس از وحدت آلمان، این کشور در جنگ با فرانسه پیروز شد و دو منطقه مرزی آلزاس و لورن را از فرانسه گرفت. این مسئله باعث دشمنی عمیق فرانسه با آلمان شد و فرانسه در پی بازپس‌گیری این مناطق بود. قدرت گرفتن سریع آلمان نیز نگرانی فرانسه را افزایش داد.

۲ـ رقابت آلمان با انگلستان بر سر مستعمرات: آلمان پس از صنعتی شدن سریع، خواهان تبدیل شدن به یک قدرت جهانی و کسب مستعمرات بیشتر بود؛ اما بخش بزرگی از مناطق جهان پیش‌تر در اختیار قدرت‌هایی مانند انگلستان و فرانسه قرار گرفته بود. توسعه نیروی دریایی و ساخت کشتی‌های جنگی آلمان نیز رقابت آن کشور با انگلستان را شدیدتر کرد.

۳ـ جنبش‌های ملی‌گرایی در اروپای شرقی: گروه‌های قومی مختلفی که زیر سلطه امپراتوری‌های عثمانی، اتریش ـ مجارستان و روسیه زندگی می‌کردند، خواهان استقلال و تشکیل حکومت‌های ملی بودند. این جنبش‌ها موجب افزایش شورش‌ها، درگیری‌ها و بی‌ثباتی در اروپای شرقی شد.

۴ـ دخالت قدرت‌های بزرگ در شبه‌جزیره بالکان: با کاهش قدرت عثمانی، دولت‌های اروپایی برای افزایش نفوذ خود در بالکان با یکدیگر رقابت کردند. روسیه از برخی ملت‌های اسلاو حمایت می‌کرد و اتریش ـ مجارستان نیز خواهان گسترش نفوذ خود در منطقه بود. این رقابت‌ها بالکان را به یکی از بحرانی‌ترین مناطق اروپا تبدیل کرد.

در مجموع، این اختلاف‌ها و رقابت‌ها شرایطی ایجاد کرده بود که وقوع یک حادثه می‌توانست درگیری میان چند کشور را به جنگی گسترده تبدیل کند.

فکر کنیم و پاسخ دهیم

به نظر شما، آیا قتل ولیعهد اتریش و همسرش علت اصلی جنگ بین‌الملل یا فقط بهانه‌ای برای شروع آن بوده است؟

پاسخ: قتل ولیعهد اتریش و همسرش بهانه و عامل آغاز فوری جنگ بود، نه علت اصلی آن.

پیش از این حادثه، زمینه‌های اصلی جنگ از مدت‌ها قبل شکل گرفته بود؛ از جمله رقابت‌های استعماری، اختلاف آلمان و فرانسه، مسابقه تسلیحاتی، رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر بالکان و تشکیل دو اتحاد سیاسی ـ نظامی رقیب.

قتل ولیعهد اتریش باعث شد اتریش ـ مجارستان به صربستان اعلان جنگ کند و به دلیل تعهد کشورهای عضو اتحادها به یکدیگر، دیگر قدرت‌ها نیز یکی پس از دیگری وارد جنگ شوند.

بررسی و مقایسه نقشه‌های تاریخی

با مقایسه نقشه سیاسی اروپا و غرب آسیا (خاورمیانه) پیش از قرارداد ورسای و پس از آن، چند مورد از تغییرات مرزهای سیاسی را فهرست کنید.

پاسخ: مهم‌ترین تغییرات سیاسی و مرزی پس از جنگ جهانی اول عبارت بودند از:
۱ـ بخش‌هایی از خاک آلمان به کشورهای دیگر، از جمله فرانسه و لهستان، واگذار شد و مستعمرات آلمان نیز میان دولت‌های پیروز تقسیم گردید.
۲ـ امپراتوری اتریش ـ مجارستان فروپاشید و کشورهای جدید یا مستقلی در اروپای مرکزی و شرقی شکل گرفتند.
۳ـ کشور لهستان دوباره به عنوان کشوری مستقل در نقشه اروپا ظاهر شد.
۴ـ امپراتوری عثمانی فروپاشید و از سرزمین‌های آن کشورهای کنونی ترکیه، عراق، سوریه، اردن، فلسطین و لبنان شکل گرفتند.
۵ـ عراق، اردن و فلسطین زیر نفوذ انگلستان و سوریه و لبنان زیر نفوذ فرانسه قرار گرفتند.در نتیجه جنگ جهانی اول، نقشه سیاسی اروپا و غرب آسیا دچار تغییرات گسترده‌ای شد.

تحلیل و قضاوت تاریخی

متن زیر را بخوانید و برداشت خود را از آن در کلاس بیان کنید.

«جنگ بر فیلسوفان و هنرمندان عمیقاً تأثیر گذاشت. از آغاز [عصر] روشن‌اندیشی، به نظر می‌رسید پیشرفت فنی و عدالت سیاسی، دگرگونی مثبتی به بار می‌آورد. فرهنگ اروپا و ایالات متحده … از فرهنگ‌های دیگر برتر می‌نمود. با این حال، مردم این فرهنگ‌ها در خشن‌ترین و مرگبارترین جنگ تاریخ شرکت کرده بودند. قدرت فنی [تکنولوژی]، کشتن مردم را کارآمدتر ساخته بود. قدرت ویرانگر هواپیماها، تانک‌ها و زیردریایی‌ها که در جنگ توسعه یافت و به کار رفت، ارزش پیشرفت فنی جهان را از دیدگاه عده‌ای از مردم با تردید روبه‌رو ساخت.»
(دان، تاریخ تمدن و فرهنگ جهان، ج ۴، ص ۹۸)

پاسخ: این متن نشان می‌دهد که پیشرفت علمی و فنی به‌تنهایی تضمین‌کننده سعادت، صلح و عدالت نیست.

در سال‌های پیش از جنگ، بسیاری تصور می‌کردند پیشرفت فناوری و تمدن جدید زندگی بشر را بهتر خواهد کرد؛ اما در جنگ جهانی اول، همین فناوری در ساخت سلاح‌هایی مانند تانک، هواپیما، زیردریایی و دیگر ابزارهای جنگی به کار گرفته شد و قدرت کشتار و ویرانی را افزایش داد.

به همین دلیل، بسیاری از متفکران و هنرمندان نسبت به این تصور که پیشرفت فنی به‌خودی‌خود به پیشرفت اخلاقی و انسانی منجر می‌شود، دچار تردید شدند. بنابراین علم و فناوری زمانی می‌تواند به سود بشر باشد که همراه با مسئولیت اخلاقی و انسانی مورد استفاده قرار گیرد.

فکر کنیم و پاسخ دهیم

به نظر شما، علت گرایش افکار عمومی ایرانیان به آلمان و دولت‌های متحد آن در جنگ جهانی اول چه بود؟

پاسخ: مهم‌ترین علت، سابقه طولانی دخالت و سلطه روسیه و انگلستان در ایران بود.

این دو کشور در دوره قاجار بخش‌هایی از سرزمین ایران را جدا کرده، امتیازات مختلفی گرفته و در امور داخلی کشور دخالت کرده بودند. همچنین براساس قرارداد ۱۹۰۷، ایران را به مناطق نفوذ خود تقسیم کردند.

بنابراین بسیاری از ایرانیان امیدوار بودند با پیروزی رقبای روسیه و انگلستان، به‌ویژه آلمان و عثمانی، نفوذ این دو قدرت در ایران کاهش یابد و زمینه استقلال بیشتر کشور فراهم شود.

بررسی شواهد و مدارک

یحیی دولت‌آبادی، یکی از رجال سیاسی عصر مشروطه، درباره وضعیت روستاهای میان تبریز و زنجان در دوران پس از جنگ بین‌الملل اول می‌گوید:

«دهات بی‌سکنه عرض راه، لاشه بسیار حیوانات بارکش که به واسطه قحطی سال پیش و ناامنی و غیره در هر چند قدم در اطراف و بلکه در میان راه دیده می‌شود، قبرستان‌های تازه احداث شده در نزدیک دهات و قصبات به ضمیمه احوال پریشان [و] رقت‌انگیز زن و مرد و بزرگ و کوچک مردم ستم‌دیده، اگر گاهی در دهات دیده شوند که تازه می‌خواهند سروسامانی بگیرند، حقیقتاً تأثرآور است.

آری در راه تبریز و زنجان، دهاتی دیده می‌شود که نعش اموات در اتاق‌های ویرانه آنها مانده است و خوراک جانوران شده و اگر نظر عمومی به نقاط مختلف مملکت انداخته شود، دیده می‌شود که همه جای مملکت بی‌طرف ما در سایه جنگ اروپا و بی‌لیاقتی حکومت خود به صورت راه تبریز درآمده است.»
(حیات یحیی، ج ۴، ص ۸۹)

۱ـ چه ارتباطی میان محتوای این متن با مطالبی که در همین صفحه کتاب درسی تحت عنوان «آثار و نتایج جنگ» بیان شده است، وجود دارد؟

پاسخ: این گزارش نمونه عینی و روشن همان پیامدهایی است که کتاب در بخش «آثار و نتایج جنگ» بیان کرده است.

در متن یحیی دولت‌آبادی از خالی شدن روستاها، مرگ انسان‌ها و حیوانات، قحطی، ناامنی، فقر و پریشانی مردم سخن گفته می‌شود. کتاب نیز توضیح می‌دهد که جنگ جهانی اول در ایران موجب قحطی گسترده، گرسنگی، سوءتغذیه، بیماری و مرگ شمار زیادی از مردم شد و خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی فراوانی به کشور وارد کرد.

بنابراین گزارش دولت‌آبادی یکی از شواهد تاریخی برای درک شدت آثار ویرانگر جنگ بر مردم ایران است.

نمونه پاسخ: این فیلم با محور قرار دادن شرایط ایران در سال‌های جنگ جهانی اول، فضای ناشی از اشغال کشور، ناامنی، گرسنگی و قحطی را به تصویر می‌کشد.

موضوع اصلی برای گفت‌وگو این است که با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، نیروهای خارجی بخش‌هایی از کشور را اشغال کردند و جنگ زندگی مردم عادی را به شدت تحت تأثیر قرار داد. کمبود مواد غذایی، گسترش بیماری و ضعف حکومت مرکزی از مهم‌ترین موضوعاتی هستند که می‌توان پس از دیدن فیلم با مطالب این درس مقایسه کرد.

البته برای شناخت دقیق رویدادهای تاریخی، فیلم داستانی باید در کنار منابع و اسناد تاریخی معتبر بررسی شود.

بررسی شواهد و قضاوت

با بررسی متن کامل قرارداد ۱۹۱۹ که دبیر در اختیار شما قرار می‌دهد، درباره دیدگاه مخالفان و موافقان قرارداد قضاوت کنید.

مخالفان: قرارداد استقلال کشور را از بین می‌برد و ایران را تحت‌الحمایه انگلستان قرار می‌دهد.
موافقان (عاقدان): تنها راه نجات کشور، همکاری نزدیک با انگلستان است و قرارداد موجب حفظ تمامیت ارضی ایران می‌شود.

پاسخ: با توجه به مفادی که کتاب از قرارداد ۱۹۱۹ بیان می‌کند، نگرانی مخالفان درباره تضعیف استقلال ایران قابل توجه بود؛ زیرا طبق این قرارداد، اداره امور مالی و برخی ادارات و وزارتخانه‌های ایران در اختیار کارشناسان انگلیسی قرار می‌گرفت و تجدید سازمان ارتش، تأمین اسلحه و تدارکات آن نیز به افسران انگلیسی سپرده می‌شد.

در مقابل، موافقان قرارداد استدلال می‌کردند که ایران پس از جنگ جهانی اول در شرایط سیاسی و اقتصادی بسیار دشواری قرار داشت و همکاری با انگلستان می‌توانست منابع مالی، سازمان اداری و نیروی نظامی کشور را سامان دهد و از تجزیه ایران جلوگیری کند.

با این حال، قرار گرفتن بخش‌های مهم مالی و نظامی کشور زیر نظر یک قدرت خارجی می‌توانست استقلال و حاکمیت ملی ایران را محدود کند. به همین دلیل قرارداد با مخالفت گسترده شخصیت‌های سیاسی، مذهبی، گروه‌ها و مردم روبه‌رو شد و هرگز به تصویب مجلس شورای ملی نرسید.

پاسخ: انقلاب صنعتی قدرت اقتصادی و نظامی کشورهای اروپایی را افزایش داد. تولید انبوه کالاها، این کشورها را به مواد اولیه، بازارهای فروش، سرمایه و منابع بیشتر نیازمند کرد و آنان را به تصرف سرزمین‌های دیگر و گسترش مستعمرات سوق داد.

همچنین تولید سلاح‌های پیشرفته، توپ‌ها و کشتی‌های جنگی قدرت نظامی دولت‌های استعمارگر را بیشتر کرد و تصرف و کنترل مناطق مختلف جهان را برای آنان آسان‌تر ساخت.

پاسخ: رشد ملی‌گرایی سبب شد گروه‌هایی که دارای زبان، فرهنگ و تاریخ مشترک بودند برای تشکیل حکومت‌های مستقل و یکپارچه تلاش کنند. این جریان به وحدت کشورهایی مانند ایتالیا و آلمان انجامید.

تشکیل آلمان متحد، توازن قدرت در اروپا را تغییر داد و رقابت و دشمنی میان قدرت‌های بزرگ را افزایش داد. همچنین جنبش‌های ملی‌گرایانه اقوام مختلف در اروپای مرکزی و شرقی، به‌ویژه بالکان، با منافع امپراتوری‌های اتریش ـ مجارستان، عثمانی و روسیه برخورد کرد و تنش‌های سیاسی و نظامی را افزایش داد.

پاسخ: افزایش رقابت‌های سیاسی، نظامی و استعماری باعث شد قدرت‌های اروپایی برای تقویت موقعیت خود و مقابله با رقیبان، پیمان‌های نظامی تشکیل دهند.

آلمان برای مقابله با فرانسه و پیشبرد سیاست‌های توسعه‌طلبانه خود با اتریش ـ مجارستان و ایتالیا اتحاد سه‌گانه را تشکیل داد.

در مقابل، فرانسه برای خروج از انزوای سیاسی و مقابله با قدرت روزافزون آلمان، با روسیه و انگلستان همراه شد و اتفاق سه‌گانه شکل گرفت.

نمونه پاسخ: به نظر می‌رسد مهم‌ترین زمینه جنگ، رقابت شدید قدرت‌های بزرگ برای افزایش قدرت، نفوذ و مستعمرات بود.

پیشرفت صنعتی و نظامی کشورهای اروپایی رقابت برای دسترسی به منابع، بازارها و مناطق نفوذ را افزایش داد. این رقابت با اختلافات مرزی، ملی‌گرایی، مسابقه تسلیحاتی و تشکیل اتحادهای نظامی همراه شد و اروپا را به وضعیتی رساند که از آن با عنوان «صلح مسلح» یاد می‌شود.

در چنین شرایطی، قتل ولیعهد اتریش تنها جرقه‌ای بود که مجموعه این رقابت‌ها و دشمنی‌های از پیش موجود را به جنگی فراگیر تبدیل کرد.

نمونه پاسخ: در سال‌های جنگ جهانی اول، مردم ایران با وجود اعلام بی‌طرفی کشور، شاهد حضور و درگیری نیروهای خارجی در سرزمین خود بودند. در بسیاری از مناطق، ناامنی و آشفتگی زندگی عادی مردم را مختل کرده بود.

قحطی و کمبود مواد غذایی، گرسنگی و بیماری خانواده‌های زیادی را گرفتار کرد. بسیاری از روستاها آسیب دیدند و تعدادی از مردم خانه و زندگی خود را از دست دادند. کشاورزی، تجارت و رفت‌وآمد نیز با مشکلات فراوان روبه‌رو شد.

با این حال، در برخی مناطق مردم و عشایر در برابر نیروهای اشغالگر مقاومت کردند و برای دفاع از استقلال و سرزمین خود جنگیدند. جنگی که ایران در آغاز آن نقشی نداشت، خسارت‌های انسانی، اقتصادی و سیاسی سنگینی برای مردم کشور به جای گذاشت.

جمع‌بندی درس ششم: جنگ جهانی اول نتیجه مجموعه‌ای از رقابت‌های استعماری، رشد ملی‌گرایی، مسابقه تسلیحاتی، اختلافات مرزی و تشکیل اتحادهای نظامی رقیب بود. این جنگ به فروپاشی و تغییر ساختار چند امپراتوری و دگرگونی گسترده نقشه سیاسی اروپا و غرب آسیا انجامید. ایران با وجود اعلام بی‌طرفی، به اشغال نیروهای روس، انگلیس و عثمانی درآمد و مردم کشور با ناامنی، قحطی، بیماری و خسارت‌های اقتصادی فراوان روبه‌رو شدند. پس از جنگ نیز انگلستان تلاش کرد با قرارداد ۱۹۱۹ نفوذ خود را بر ایران گسترش دهد، اما این قرارداد با مخالفت گسترده مردم و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی روبه‌رو شد.