جواب گفت و گو کنید، فکر کنید و جمع آوری اطلاعات صفحه ۶۹ زمین شناسی یازدهم

زمینه لازم از متن کتاب:

کانون زمین‌لرزه محلی درون زمین است که انرژی ذخیره‌شده از آنجا آزاد می‌شود. برای سهولت مطالعه، خاستگاه امواج زمین‌لرزه را یک نقطه فرض می‌کنند و آن را کانون می‌نامند.

مرکز سطحی زمین‌لرزه نقطه‌ای در سطح زمین است که درست در بالای کانون قرار دارد و کمترین فاصله را از کانون زمین‌لرزه دارد.

پاسخ: انفجار معدن، تخلیهٔ ناگهانی آب پشت سد و انفجارهای اتمی می‌توانند در شرایط مناسب موجب ایجاد لرزش یا زمین‌لرزه‌های القایی شوند.

انفجارهای معدنی و اتمی مقدار زیادی انرژی را به طور ناگهانی آزاد می‌کنند. همچنین تغییر سریع حجم و فشار آب مخزن سد می‌تواند تنش وارد بر سنگ‌ها و گسل‌های موجود در منطقه را تغییر دهد و در بعضی مناطق مستعد، فعالیت لرزه‌ای ایجاد یا تحریک کند.

اما شخم زدن زمین و آتش‌سوزی جنگل‌ها چنین اثری بر پوسته زمین ندارند.

پاسخ: به طور کلی هرچه کانون زمین‌لرزه کم‌عمق‌تر و به سطح زمین نزدیک‌تر باشد، امواج لرزه‌ای مسیر کوتاه‌تری تا سطح طی می‌کنند و انرژی کمتری از دست می‌دهند؛ بنابراین در شرایط مشابه، میزان خسارت در نزدیکی مرکز سطحی بیشتر است.

هرچه عمق کانون بیشتر باشد، امواج برای رسیدن به سطح مسیر طولانی‌تری طی می‌کنند و بخشی از انرژی آنها کاهش می‌یابد؛ در نتیجه معمولاً شدت خرابی در سطح کمتر می‌شود.

نکته: میزان خسارت فقط به عمق کانون وابسته نیست؛ بزرگی زمین‌لرزه، فاصله از مرکز سطحی، جنس زمین و مقاومت ساختمان‌ها نیز در مقدار خرابی نقش دارند.

نمونه پاسخ:

دامنه موج نشان‌دهنده بیشترین مقدار جابه‌جایی ذرات محیط نسبت به حالت تعادل هنگام عبور موج است. در شکل کتاب، دامنه با حرف A نشان داده شده است.

هرچه دامنه امواج لرزه‌ای بزرگ‌تر باشد، حرکت ثبت‌شده توسط دستگاه لرزه‌نگار نیز بزرگ‌تر خواهد بود.

لرزه‌نگار حرکت زمین را ثبت می‌کند و نمودار حاصل از آن لرزه‌نگاشت نام دارد. در لرزه‌نگاشت، دامنه امواج یکی از اطلاعات مهم برای بررسی قدرت امواج و تعیین ویژگی‌های زمین‌لرزه است.

زمین‌شناسان با اندازه‌گیری دامنه امواج ثبت‌شده و در نظر گرفتن فاصله ایستگاه لرزه‌نگاری از زمین‌لرزه می‌توانند در محاسبه بزرگی زمین‌لرزه از این اطلاعات استفاده کنند.

همچنین با دور شدن امواج از منبع، بخشی از انرژی آنها پراکنده و جذب می‌شود و معمولاً دامنه آنها کاهش پیدا می‌کند.

پاسخ کوتاه: دامنه موج، بیشترین جابه‌جایی ذرات از حالت تعادل است. هرچه دامنه امواج لرزه‌ای ثبت‌شده بیشتر باشد، لرزش زمین قوی‌تر است. اندازه دامنه در لرزه‌نگاشت یکی از داده‌های مهم برای محاسبه بزرگی زمین‌لرزه و بررسی شدت حرکت زمین است.

تفاوت دامنه و بزرگی:

دامنه ویژگی موجی است که دستگاه ثبت می‌کند؛ اما بزرگی زمین‌لرزه عددی است که برای بیان اندازه زمین‌لرزه محاسبه می‌شود. دامنه ثبت‌شده یکی از داده‌هایی است که در محاسبه بزرگی به کار می‌رود.

جمع‌بندی صفحه ۶۹ زمین‌شناسی یازدهم: برخی فعالیت‌های انسانی مانند انفجارهای بزرگ و تغییرات شدید شرایط مخازن آب می‌توانند فعالیت لرزه‌ای القایی ایجاد کنند. زمین‌لرزه‌های کم‌عمق نیز در شرایط مشابه معمولاً خسارت سطحی بیشتری ایجاد می‌کنند. در لرزه‌نگاشت‌ها نیز دامنه امواج لرزه‌ای از اطلاعات مهم برای بررسی حرکت زمین و تعیین بزرگی زمین‌لرزه است.