جواب درس چهارم اقتصاد دهم انسانی | مرز امکانات تولید
پاسخ کامل گفت‌وگو در کلاس، فعالیت‌های فردی، برای تفکر و تمرین و تحلیل کنید درس ۴ اقتصاد دهم «مرز امکانات تولید» صفحات ۳۵ تا ۴۲.
در درس چهارم اقتصاد دهم، مرز امکانات تولید، یاد می‌گیریم چگونه منابع محدود را میان تولید کالاهای مختلف تقسیم کنیم، هزینه فرصت انتخاب‌ها را بشناسیم و تولید کارا را از تولید ناکارا تشخیص دهیم. در ادامه، پاسخ گفت و گو در کلاس، فعالیت‌های فردی، برای تفکر و تمرین و تحلیل کنید این درس را به‌ترتیب صفحات کتاب می‌خوانید.
جواب گفت و گو در کلاس صفحه ۳۵ اقتصاد دهم
۱ـ به نظر شما، چگونه می‌توان تصمیم گرفت که آقای محمدی از هر محصول چه تعداد تولید کند؟
پاسخ: ابتدا باید مقدار مواد اولیه، تعداد کارگران، زمان کار و توان دستگاه‌های کارگاه مشخص شود. سپس آقای محمدی بررسی کند با این امکانات، چه ترکیب‌هایی از دو محصول را می‌تواند تولید کند. با توجه به نیاز مشتریان، هزینه تولید و درآمد فروش هر محصول، ترکیبی را انتخاب کند که هم از منابع به‌خوبی استفاده شود و هم فروش آن برای کارگاه مناسب باشد.
۲ـ آیا آقای محمدی باید همه منابعی را که در اختیار دارد صرف تولید کند؟
پاسخ: در الگوی این درس، برای رسیدن به تولید کارا باید از منابع موجود به‌طور کامل و درست استفاده کند؛ به‌گونه‌ای که منابع قابل استفاده بی‌دلیل بیکار نمانند یا هدر نروند. البته فقط مشغول بودن همه کارگران و دستگاه‌ها کافی نیست؛ باید منابع به کاری اختصاص پیدا کنند که با آن بتوان بیشترین تولید ممکن را انجام داد.
📌 استفاده کامل از منابع به معنای مصرف بی‌حساب مواد اولیه یا تولید کالای بدون مشتری نیست؛ منظور، استفاده درست از امکانات و جلوگیری از اتلاف آن‌هاست.
جواب فعالیت فردی در کلاس صفحه ۳۷ اقتصاد دهم
نموداری برای مرز امکانات تولید یک کشور رسم کنید!
فرض کنید کشوری صرفاً دو کالای گندم و خودرو تولید می‌کند. در نمودار صفحه ۳۶ به‌جای مقدار بستنی در محور عمودی، مقدار گندم (به کیلوگرم) و به‌جای مقدار آبمیوه در محور افقی، تعداد خودرو را قرار دهید. با استفاده از همان ارقام جدول صفحۀ ۳۶، مرز امکانات تولید را برای این کشور رسم کنید.
پاسخ: محور افقی را به تعداد خودرو و محور عمودی را به مقدار گندم اختصاص می‌دهیم. با جایگزین کردن نام کالاها، اطلاعات لازم برای رسم نمودار به این صورت است:
| نقطه | تعداد خودرو | مقدار گندم به کیلوگرم |
|---|---|---|
| الف | ۰ | ۱۰۰۰ |
| ب | ۱۰۰ | ۹۰۰ |
| ج | ۲۰۰ | ۷۵۰ |
| د | ۳۰۰ | ۵۵۰ |
| هـ | ۴۰۰ | ۳۰۰ |
| و | ۵۰۰ | ۰ |
روی محور افقی، اعداد صفر تا ۵۰۰ و روی محور عمودی، اعداد صفر تا ۱۰۰۰ را مشخص می‌کنیم. سپس نقاط جدول را روی نمودار قرار می‌دهیم و به‌ترتیب الف، ب، ج، د، هـ و و به یکدیگر وصل می‌کنیم. خط حاصل، مرز امکانات تولید این کشور است.
برای مثال، نقطه «ج» ترکیب تولید ۲۰۰ خودرو و ۷۵۰ کیلوگرم گندم را نشان می‌دهد. در نقطه «الف» فقط گندم و در نقطه «و» فقط خودرو تولید می‌شود.
جواب فعالیت فردی در کلاس صفحه ۳۸ اقتصاد دهم
فرض معکوس؛ یعنی بده بستان تولید آبمیوه بیشتر و حرکت از نقطۀ ج به د را تحلیل کنید!
پاسخ: در نقطه «ج»، شرکت ۲۰۰ بطری آبمیوه و ۷۵۰ عدد بستنی تولید می‌کند. با حرکت به نقطه «د»، تولید آبمیوه به ۳۰۰ بطری می‌رسد و تولید بستنی به ۵۵۰ عدد کاهش پیدا می‌کند.
بنابراین شرکت برای تولید ۱۰۰ بطری آبمیوه بیشتر، از تولید ۲۰۰ عدد بستنی صرف‌نظر می‌کند. این ۲۰۰ بستنی، هزینه فرصت افزایش تولید آبمیوه است.
📌 در این حرکت، منابع و فناوری شرکت تغییر نکرده‌اند؛ فقط بخشی از منابع تولید بستنی به تولید آبمیوه اختصاص یافته است. پس حرکت در طول مرز امکانات تولید اتفاق می‌افتد، نه انتقال خود مرز.
جواب برای تفکر و تمرین صفحه ۴۰ و ۴۱ اقتصاد دهم
نمودار صفحه ۴۰، مقدار تولید کود زیستی را روی محور عمودی و مقدار تولید سم زیستی را روی محور افقی نشان می‌دهد. سؤال‌های زیر با توجه به همین نمودار پاسخ داده می‌شوند.
۱ـ کارگاه آقای محمدی، پس از ایدۀ خوب ستایش دو محصول را در خط تولید شماره یک خود، تولید می‌کند. یکی کودهای زیستی برای گیاهان آپارتمانی و دیگری سم‌های زیستی. این شرکت تولیدی، با مرز امکانات نمودار صفحۀ قبل روبه‌روست. هر کدام از شرایط زیر به کدام یک از موارد: انتقال مرز امکانات، جابه‌جا شدن در طول مرز امکانات یا بدون تغییر اشاره می‌کند؟
تعداد کارگران تولیدکنندۀ کود زیستی از طریق استخدام از بیرون شرکت افزایش می‌یابد.
پاسخ: انتقال مرز امکانات تولید به بیرون. با استخدام کارگران جدید، منابع تولیدی شرکت افزایش پیدا می‌کند و امکان تولید بیشتری فراهم می‌شود. چون افزایش نیروی کار مربوط به تولید کود زیستی است، گسترش مرز می‌تواند بیشتر در جهت افزایش این محصول باشد.
مقدار سم زیستی که مشتریان می‌خواهند، افزایش می‌یابد.
پاسخ: جابه‌جا شدن در طول مرز امکانات تولید. اگر شرکت برای پاسخ‌گویی به مشتریان تولید سم را بیشتر کند و منابعش ثابت باشد، باید بخشی از منابع تولید کود را به تولید سم اختصاص دهد. در نتیجه، روی مرز به سمت راست و پایین حرکت می‌کند؛ یعنی سم بیشتر و کود کمتری تولید می‌شود.
بعضی از کارگران خط تولید سم زیستی، در حال حاضر بیکارند.
پاسخ: بدون تغییر در مرز امکانات تولید. منابع شرکت از بین نرفته‌اند، اما از بخشی از آن‌ها استفاده نمی‌شود. بنابراین تولید واقعی درون مرز و در نقطه‌ای ناکارا، مانند «ز»، قرار می‌گیرد.
منابع و مواد اولیۀ جدید این اجازه را به شرکت می‌دهند تا هر دو محصول، به مقدار بیشتری تولید شود.
پاسخ: انتقال مرز امکانات تولید به بیرون. افزایش منابع و مواد اولیه، توان تولید هر دو محصول را بالا می‌برد؛ بنابراین بعضی ترکیب‌هایی که قبلاً دست‌یافتنی نبودند، ممکن است قابل تولید شوند.
یک فناوری جدید، منابع موجود برای تولید هر دو محصول را افزایش داده است.
پاسخ: انتقال مرز امکانات تولید به بیرون. فناوری جدید ظرفیت تولید را افزایش می‌دهد و شرکت می‌تواند مقدار بیشتری از کود و سم زیستی تولید کند.
📌 انتقال مرز با حرکت روی مرز تفاوت دارد. افزایش منابع یا پیشرفت فناوری، خود مرز را تغییر می‌دهد؛ اما اختصاص دادن منابع ثابت به یکی از دو محصول، ترکیب تولید را روی همان مرز عوض می‌کند. رسیدن دقیق به نقطه «ح» نیز به میزان افزایش توان تولید بستگی دارد.
جواب برای تفکر و تمرین صفحه ۴۱ و ۴۲ اقتصاد دهم
۲ـ یکی از مهم‌ترین انتخاب‌هایی که معمولاً کشورها با آن روبه‌رو هستند، انتخاب در صرف منابع بیشتر در تولید غذا یا امنیت و دفاع است. این انتخاب با مثال معروف کَره یا اسلحه است که در خلال جنگ جهانی دوم مطرح شد. فرض کنید در نمودار قبل (نمودار صفحه ۴۰) در محور عمودی به‌جای کودهای زیستی، تعداد اسلحه و در محور افقی به‌جای سم زیستی، مقدار کره را جایگزین کنیم (نمودار زیر).
با توجه به نمودار فوق، به سؤاالت صفحه بعد پاسخ دهید.
چند واحد کره در نقطۀ و تولید شده است؟ …….. چه تعداد اسلحه در این نقطه تولید شده است؟ ……..
پاسخ: مقدار کره: ۵۰۰ تن؛ تعداد اسلحه: صفر.
چند واحد کره در نقطۀ الف تولید شده است؟ …….. چه تعداد اسلحه در این نقطه تولید شده است؟ ……..
پاسخ: مقدار کره: صفر؛ تعداد اسلحه: ۱۰۰۰ واحد.
با جابه‌جا شدن از نقطۀ و به نقطۀ هـ چه تعداد اسلحۀ بیشتری تولید می‌شود؟ ……..
پاسخ: ۳۰۰ واحد اسلحه بیشتر. تولید اسلحه از صفر در نقطه «و» به ۳۰۰ واحد در نقطه «هـ» می‌رسد.
چقدر کرۀ کمتری در نقطۀ هـ نسبت به نقطۀ و تولید شده است؟ ……..
پاسخ: ۱۰۰ تن کره کمتر. تولید کره از ۵۰۰ تن در نقطه «و» به ۴۰۰ تن در نقطه «هـ» کاهش پیدا می‌کند.
چرا تولید در نقطۀ ز، ناکاراست؟ ……..
پاسخ: چون نقطه «ز» درون مرز امکانات تولید قرار دارد و از منابع موجود به‌طور کامل و درست استفاده نمی‌شود. در این نقطه می‌توان بدون کاهش تولید یکی از کالاها، مقدار بیشتری از کالای دیگر تولید کرد.
برای مثال، در نقطه «ز» ۲۰۰ تن کره و ۵۵۰ واحد اسلحه تولید می‌شود. با استفاده بهتر از منابع و حرکت به نقطه «د»، می‌توان تولید کره را به ۳۰۰ تن رساند و تولید اسلحه را همان ۵۵۰ واحد نگه داشت.
چرا دستیابی به نقطۀ ح غیرممکن است؟ ……..
پاسخ: چون این نقطه خارج از مرز امکانات تولید قرار دارد و منابع و فناوری موجود برای تولید هم‌زمان این مقدار کره و اسلحه کافی نیست. با افزایش منابع یا پیشرفت فناوری، ممکن است در آینده دستیابی به آن امکان‌پذیر شود.
در کجای مرز امکانات تولید در نمودار صفحۀ قبل قرار بگیریم تا در حالت کارایی باشیم؟
پاسخ: در هر نقطه روی مرز امکانات تولید، از جمله نقاط الف، ب، ج، د، هـ و و. در این نقاط، افزایش تولید یک کالا با منابع و فناوری ثابت، نیازمند کاهش تولید کالای دیگر است.
📌 نقطه‌های «الف» و «و» هم کارا هستند؛ هرچند در هرکدام فقط یک کالا تولید می‌شود. کارایی به استفاده درست از منابع مربوط است، نه به اینکه حتماً هر دو کالا هم‌زمان تولید شوند.
جواب تحلیل کنید صفحه ۴۲ اقتصاد دهم
چگونه می‌توان بر روی منحنی مرز امکانات تولید، تخصیص بهینه و انتخاب کارا را نشان داد.
پاسخ: انتخاب کارا با قرار گرفتن روی مرز امکانات تولید نشان داده می‌شود؛ زیرا در این حالت از منابع و فناوری موجود به‌درستی استفاده شده است و نمی‌توان تولید یک کالا را افزایش داد، مگر اینکه تولید کالای دیگر کاهش پیدا کند. نقاط داخل مرز، ناکارا و نقاط خارج از آن با امکانات فعلی دست‌نیافتنی هستند.
برای تخصیص بهینه نیز باید از میان ترکیب‌های کارای روی مرز، ترکیبی انتخاب شود که با نیازها و اولویت‌های جامعه تناسب بیشتری داشته باشد. بنابراین همه نقاط روی مرز از نظر تولیدی کارا هستند، اما انتخاب مناسب میان آن‌ها به اهمیت هر کالا برای جامعه و هزینه فرصت تولید آن بستگی دارد.
برای مثال، در نمودار کره و اسلحه، اگر نیاز جامعه به مواد غذایی بیشتر باشد، ترکیبی با کره بیشتر انتخاب می‌شود؛ اگر نیاز دفاعی بیشتر باشد، منابع بیشتری به تولید اسلحه اختصاص می‌یابد. خود نمودار نشان می‌دهد چه ترکیب‌هایی امکان‌پذیرند، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کدام ترکیب برای جامعه مناسب‌تر است.
خلاصه درس چهارم اقتصاد دهم؛ مرز امکانات تولید
مرز امکانات تولید، بیشترین ترکیب‌های قابل تولید از دو کالا را با منابع و فناوری موجود نشان می‌دهد. تولید روی مرز کاراست، تولید درون آن ناکاراست و تولید بیرون از آن با امکانات فعلی امکان‌پذیر نیست. حرکت در طول مرز یعنی برای تولید بیشتر یک کالا، از مقداری کالای دیگر صرف‌نظر کنیم؛ مقدار ازدست‌رفته، هزینه فرصت انتخاب ماست. افزایش منابع و پیشرفت فناوری می‌تواند مرز را به بیرون منتقل کند. برای انتخاب ترکیب مناسب تولید، علاوه بر کارایی باید نیازها و اولویت‌ها را هم در نظر گرفت.
مرور درس های قبلی :
