جواب فعالیت های درس ۴ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۴۷ تا ۶۰

پاسخ پیشنهادی: شناخت گروه‌های اجتماعی دوره قاجار به ما کمک می‌کند ساختار جامعه و نقش اقشار مختلف را در تحولات آن دوره بهتر درک کنیم.

۱ـ با شناخت روستاییان می‌توان وضعیت کشاورزی، مالکیت زمین، مالیات‌ها و روابط میان اربابان و کشاورزان را بهتر فهمید.
۲ـ بررسی ایلات و عشایر، نقش آنان در تأمین نیروی نظامی، تحولات سیاسی و میزان قدرت سران ایلات را مشخص می‌کند.
۳ـ شناخت گروه‌های شهری مانند بازرگانان، اصناف، پیشه‌وران، کارگران، علما و کارگزاران حکومتی، ساختار اقتصادی و اجتماعی شهرها را روشن می‌سازد.
۴ـ بررسی روحانیان به شناخت نقش دینی و اجتماعی آنان و حضورشان در برخی حرکت‌های سیاسی و مقابله با نفوذ خارجی کمک می‌کند.
۵ـ شناخت روابط و تفاوت‌های میان این گروه‌ها، درک علل و زمینه‌های تحولات مهم بعدی، به‌ویژه نهضت مشروطه، را آسان‌تر می‌کند.

زمینه فعالیت: در این فعالیت، دو گزارش تاریخی درباره وضعیت بازار و صنایع اصفهان در دوره قاجار آورده شده است. متن نخست از گسترش کالاها و تجارتخانه‌های خارجی و متن دوم از رکود برخی صنایع و مشاغل ایرانی در برابر کالاهای فرنگی سخن می‌گوید.

پاسخ: متن نشان‌دهنده نفوذ گسترده اقتصادی انگلستان و کالاهای انگلیسی در بازار ایران است. نویسنده انگلیسی از این موضوع خشنود بود که پارچه‌های تولیدشده در منچستر بخش مهمی از بازار اصفهان را در اختیار گرفته بودند و بسیاری از تجارتخانه‌های بزرگ نیز نام و نشان بیگانه داشتند.

این شرایط برای انگلستان به معنای گسترش بازار فروش کالاهای صنعتی و افزایش نفوذ اقتصادی آن کشور در ایران بود.

پاسخ: یکی از مهم‌ترین عوامل رکود صنایع دستی ایران، ورود گسترده کالاهای صنعتی اروپایی، به‌ویژه محصولات انگلستان بود. با پایان جنگ‌های ناپلئونی، حجم زیادی از کالاهای اروپایی وارد بازار ایران شد و محصولات داخلی توان رقابت با آنها را از دست دادند.

از طرف دیگر، حکومت‌های قاجار حمایت منظم و مؤثری از تولید داخلی نکردند و اجازه دادند شرکت‌ها، مستشاران و محصولات اروپایی بدون برنامه وارد کشور شوند. گرایش بخشی از مردم به کالاهای تازه و متنوع خارجی نیز بازار برخی تولیدات سنتی را محدود کرد.

در نتیجه، صنایعی مانند چیت‌سازی، زری‌بافی، نساجی و حتی برخی مشاغل مرتبط با ساخت اسلحه رونق گذشته خود را از دست دادند و شمار زیادی از صنعتگران بیکار یا کم‌کار شدند.

پاسخ پیشنهادی: بله، می‌توان میان این دو مسئله ارتباطی در نظر گرفت. در دوره قاجار، کشاورزی ایران به‌تدریج تجاری‌تر شد و تولید برخی محصولات صادراتی مانند پنبه، تریاک، تنباکو، ابریشم و برنج افزایش یافت.

اگر زمین، آب و نیروی کار بیشتری به محصولاتی اختصاص پیدا می‌کرد که برای صادرات و کسب سود تولید می‌شدند، ممکن بود تولید غلات و مواد غذایی اساسی موردنیاز مردم کاهش یابد. چنین وضعی می‌توانست هنگام خشکسالی، اختلال در حمل‌ونقل یا سایر بحران‌ها، کمبود آذوقه و افزایش قیمت نان و مواد غذایی را شدیدتر کند.

بنابراین افزایش کشت محصولات تجاری می‌توانست یکی از عوامل تشدیدکننده کمبود مواد غذایی باشد، هرچند قحطی‌ها معمولاً عوامل دیگری مانند خشکسالی، مشکلات توزیع، ناامنی و ضعف مدیریت را نیز داشتند.

زمینه فعالیت: در متن روزنامه «فلاحت مظفری» بر گسترش کشت سیب‌زمینی تأکید شده است؛ زیرا این محصول می‌توانست در تأمین غذای مردم و کاهش آثار کمبود غلات و قحطی مؤثر باشد.

پاسخ: مطالعه نوع غذا و شیوه تغذیه مردم اطلاعات زیادی درباره زندگی اجتماعی یک دوره در اختیار ما قرار می‌دهد. از طریق آن می‌توان به وضعیت معیشت، قدرت خرید، محصولات کشاورزی، عادت‌های غذایی، روابط اقتصادی، تجارت و حتی ارتباط فرهنگی با دیگر کشورها پی برد.

برای مثال، ورود محصولاتی مانند سیب‌زمینی و گوجه‌فرنگی در دوره قاجار نشان می‌دهد که ارتباط ایران با دیگر نقاط جهان بر کشاورزی و شیوه تغذیه خانوارهای ایرانی نیز تأثیر گذاشته است.

نمونه پاسخ: از متن می‌توان دریافت که در آن دوره قحطی و تأمین غذای مردم یکی از نگرانی‌های مهم جامعه بوده است. نویسنده روزنامه پیشنهاد می‌کند کشت سیب‌زمینی گسترش پیدا کند؛ زیرا ارزش غذایی آن به گندم نزدیک است و می‌تواند در مواقع کمبود غلات به تأمین غذای مردم کمک کند.

همچنین متن نشان می‌دهد که در دوره قاجار درباره گسترش محصولات جدید کشاورزی و استفاده از آنها برای مقابله با مشکلات معیشتی بحث و اطلاع‌رسانی می‌شده است.

پاسخ: زیرا روسیه و انگلستان در آن زمان دو قدرت اصلی مداخله‌گر در امور ایران بودند و برای گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی خود با یکدیگر رقابت می‌کردند.

امیرکبیر که با دخالت این دو کشور در امور داخلی ایران مخالف بود، نمی‌خواست آموزش دانشجویان دارالفنون به وسیله افرادی انجام شود که وابسته به دو قدرت دارای نفوذ مستقیم در ایران باشند. به همین دلیل ترجیح داد از استادان کشورهای دیگری مانند اتریش استفاده کند تا امکان دخالت و نفوذ سیاسی روس و انگلیس در این مرکز آموزشی کاهش یابد.

این تصمیم با سیاست کلی امیرکبیر برای کاهش نفوذ خارجی و تقویت استقلال کشور هماهنگ بود.

زمینه فعالیت: متن «جغرافیای اصفهان» وضع مردم اصفهان هنگام حضور محمدشاه و سپاهیان او را شرح می‌دهد. مأموران حکومتی از مردم مالیات و خواربار طلب می‌کردند و هنرمندان سرانجام با اجرای یک نمایش طنز، بی‌عدالتی مأموران را به شاه نشان دادند.

پاسخ: متن نشان می‌دهد که مردم در برابر رفتار خشن و بی‌عدالتی برخی مأموران حکومتی راه آسان و مستقیمی برای اعتراض نداشتند. سربازان و مأموران با فشار از مردم خواربار، مالیات‌های عقب‌افتاده و مطالبات دیگر را دریافت می‌کردند و فضای ترس و نگرانی در شهر ایجاد شده بود.

در چنین شرایطی، گروهی از هنرمندان با استفاده از نمایش طنز توانستند مشکلات و ظلم مأموران را به گوش محمدشاه برسانند. پس از آگاهی شاه نیز برخی محدودیت‌ها برداشته شد، متهمان آزاد شدند و بخشی از بدهی‌های مالیاتی بخشیده شد.

بنابراین متن هم بی‌عدالتی و ضعف سازوکارهای رسیدگی به شکایت مردم و هم نقش هنر و نمایش را در بیان انتقادهای اجتماعی نشان می‌دهد.

پاسخ: هنرمندان در هنگام تفریح شاه با اجرای نمایش کمدی «بقال‌بازی»، رفتار و بی‌عدالتی مأموران، مستوفیان و مسئولان حکومتی را به شکل نمایشی و طنزآمیز بازسازی کردند و به این وسیله پیام مردم مظلوم را مستقیماً به محمدشاه رساندند.

پاسخ: در دوره قاجار، ارتباط تجاری ایران با کشورهای خارجی گسترش یافت، اما این گسترش آثار متفاوتی بر اقتصاد کشور داشت.

از یک سو، ورود گسترده کالاهای صنعتی اروپایی، به‌ویژه محصولات انگلستان، موجب شد بسیاری از صنایع دستی ایران قدرت رقابت خود را از دست بدهند و تولید داخلی در برخی رشته‌ها دچار رکود شود.

از سوی دیگر، صادرات برخی محصولات ایران مانند پنبه، تریاک، تنباکو، برنج و به‌ویژه فرش افزایش یافت و بازرگانان ایرانی و خارجی در تجارت این کالاها فعال شدند.

در مجموع، تجارت خارجی افزایش یافت، اما گسترش بی‌برنامه واردات کالاهای صنعتی و ضعف حمایت از تولید داخلی باعث شد بخش‌هایی از اقتصاد و صنایع سنتی ایران آسیب جدی ببینند.

پاسخ: نظام تولید در دوره قاجار بر سه شیوه اصلی استوار بود:
۱ـ تولید سهم‌بری دهقانی: روستاییان و کشاورزان بی‌زمین روی زمین مالکان کار می‌کردند و بخشی از محصول را به عنوان بهره مالکانه به ارباب و بخشی را به عنوان مالیات به دولت می‌دادند و باقی‌مانده سهم خودشان بود.

۲ـ تولید خرده‌کالایی دولتی و خصوصی: مربوط به اقتصاد شهری بود و کارگران، اصناف، پیشه‌وران و تولیدکنندگان در کارگاه‌ها و مراکز تولیدی شهرها فعالیت می‌کردند.

۳ـ تولید شبانکارگی یا ایلیاتی: مخصوص ایلات و کوچ‌نشینان بود و محصولاتی مانند گوشت، پوست، پشم، لبنیات، گلیم و فرش ایلیاتی تولید می‌شد.

پاسخ: در عصر قاجار، سنت معماری ایرانی ـ اسلامی همچنان ادامه داشت، اما ارتباط بیشتر با اروپا سبب ورود عناصر معماری فرنگی به ایران شد.

معماران به سفارش دربار و ثروتمندان، برخی عناصر معماری اروپایی را با معماری ایرانی ترکیب کردند و سبکی به وجود آمد که نمونه‌هایی از آن به بناهای «کارت‌پستالی» معروف شدند. یکی از نمونه‌های مشهور آن کاخ شمس‌العماره در مجموعه کاخ گلستان است.

همچنین با ورود پدیده‌هایی مانند تلگراف، تلفن، پست، بانک، روزنامه و تئاتر، ساختمان‌های جدیدی مانند پستخانه، تلگرافخانه، بانک، تماشاخانه، بیمارستان، مدارس جدید و سفارتخانه‌ها تحت تأثیر معماری اروپایی ساخته شدند.

با این حال، بسیاری از معماران ایرانی همچنان تلاش می‌کردند اصول معماری سنتی ایران را حفظ کنند؛ خانه بروجردی‌ها در کاشان یکی از نمونه‌های این تداوم است.

پاسخ: پس از سقوط صفویه و در جریان جنگ‌های داخلی، هنر نگارگری رو به افول رفت؛ اما با ایجاد وحدت سیاسی و امنیت در دوره قاجار و حمایت پادشاهان و دربار دوباره رونق گرفت.

فتحعلی‌شاه هنرمندان برجسته را در تهران گرد آورد و آنان را به کشیدن پرده‌های بزرگ برای کاخ‌ها تشویق کرد. در دوره ناصرالدین‌شاه نیز نگارگری سنتی ایران تحت تأثیر نقاشی مدرن اروپایی قرار گرفت و سبک تازه‌ای در نقاشی پدید آمد. هنرمندانی مانند محمد غفاری، معروف به کمال‌الملک، از چهره‌های برجسته این دوره بودند.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل رشد تولید و صادرات فرش در دوره قاجار عبارت بودند از:
۱ـ شهرت تاریخی و آوازه جهانی فرش ایرانی؛
۲ـ افزایش تقاضا برای فرش دستباف ایران در بازارهای اروپا و آمریکا؛
۳ـ جلب توجه گردشگران و بازرگانان خارجی به فرش ایرانی؛
۴ـ ارزانی نیروی کار در ایران؛
۵ـ طرح‌ها و نقش‌های زیبا و متنوع فرش‌های ایرانی؛
۶ـ مهارت و ظرافت بافندگان ایرانی؛
۷ـ سرمایه‌گذاری خارجی در تولید و تجارت فرش؛
۸ـ رکود صادرات ابریشم و نیاز به کالایی جایگزین برای تأمین هزینه واردات کالا از کشورهای خارجی.

مجموع این عوامل موجب شد شهرها و مناطقی مانند تبریز، کاشان، همدان، اصفهان، کرمان، اراک، کردستان و آذربایجان به مراکز مهم قالی‌بافی تبدیل شوند.

جمع‌بندی درس چهارم: جامعه ایران در دوره قاجار از روستاییان، ایلات و عشایر و گروه‌های گوناگون شهری تشکیل می‌شد. اقتصاد کشور بر کشاورزی، تولید شهری و اقتصاد ایلیاتی استوار بود. گسترش واردات کالاهای اروپایی به بسیاری از صنایع دستی ایران آسیب زد، در حالی که صادرات محصولاتی مانند پنبه و فرش افزایش یافت. در عرصه علمی و فرهنگی نیز در کنار مراکز آموزشی سنتی، مدارس جدیدی مانند دارالفنون شکل گرفت و علوم و فنون جدید گسترش یافت. هنرهایی مانند نقاشی، نمایش و معماری نیز تحت تأثیر ارتباط با اروپا دگرگون شدند، اما عناصر فرهنگ و هنر سنتی ایران همچنان حضور پررنگی داشتند.