جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱۸ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۵۹ و ۱۶۱

پاسخ: براساس متن کتاب، این لایحه برای مستشاران و نظامیان آمریکایی و خدمتکاران آنان مصونیت قضایی ایجاد می‌کرد؛ یعنی اگر آنان در ایران مرتکب جرم می‌شدند، دادگاه‌ها و دستگاه قضایی ایران حق رسیدگی و محاکمه آنان را نداشتند.

پاسخ: حمله خونین به این مدارس برخلاف هدف حکومت، موجب عقب‌نشینی مبارزان نشد، بلکه مبارزه علیه رژیم پهلوی را جدی‌تر و آشکارتر کرد.

مهم‌ترین پیامدها عبارت بودند از:
۱ـ روحانیون تهران، قم، مشهد، اصفهان، شیراز و تعدادی از شهرهای دیگر برای حمایت از حوزه علمیه قم حدود یک هفته اعتصاب کردند و از رفتن به مساجد و اقامه نماز جماعت خودداری نمودند.
۲ـ امام خمینی در اعلامیه‌ای معروف، شاه‌دوستی را با غارتگری، جنایت و تجاوز به احکام اسلام برابر دانست.
۳ـ ایشان به نام ملت، نخست‌وزیر را مورد استیضاح قرار داد.
۴ـ امام خمینی اظهار حقایق را به هر قیمتی واجب دانست و تقیه را در آن شرایط حرام اعلام کرد.
۵ـ رویارویی روحانیت و حکومت پهلوی وارد مرحله‌ای آشکارتر و جدی‌تر شد.

پاسخ: پس از انتشار خبر دستگیری امام خمینی، در پانزدهم خرداد موج بزرگی از اعتراض‌های مردمی در قم به وجود آمد و سپس اعتراض‌ها به تهران و شهرهایی مانند ورامین، مشهد، قزوین، کاشان، شیراز، تبریز و اصفهان گسترش یافت.

مردم خواستار آزادی امام خمینی بودند. بازار تهران تعطیل شد، دانشجویان دانشگاه تهران کلاس‌ها را تعطیل کردند و تظاهرات گسترده‌ای شکل گرفت. حکومت نیز با اعلام حکومت نظامی و استفاده از نیروهای نظامی، تانک‌ها و مسلسل‌های سنگین، اعتراض‌ها را به شدت سرکوب کرد و تعدادی از مردم به شهادت رسیدند یا مجروح شدند.

پاسخ: از مهم‌ترین دستاوردها و پیامدهای قیام ۱۵ خرداد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱ـ قیام دارای ابعاد ضد استبدادی و ضد استعماری بود و گروه‌های مختلف مردم را در مبارزه علیه حکومت پهلوی بسیج کرد.
۲ـ مبارزه سیاسی و اجتماعی در نگاه بسیاری از نیروهای مذهبی به عنوان یک تکلیف دینی مطرح شد.
۳ـ رشد و آگاهی سیاسی در حوزه‌های علمیه و میان روحانیون افزایش یافت.
۴ـ گرایش روشنفکران و دانشگاهیان به ارزش‌های اسلامی و پیوند دین و سیاست بیشتر شد.
۵ـ برای بسیاری از مبارزان روشن شد که حکومت شاه از راه‌های مسالمت‌آمیز و در چارچوب قانون اساسی به آسانی اصلاح‌پذیر نیست.
۶ـ قیام ۱۵ خرداد به یکی از نقاط عطف مهم مبارزات مردم ایران تبدیل شد و نهضتی که به رهبری امام خمینی شکل گرفته بود تا پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ادامه یافت.

پاسخ: با افزایش حضور مستشاران و نظامیان آمریکایی در ایران، دولت حسنعلی منصور لایحه‌ای را که پیش‌تر در دولت اسدالله علم تنظیم شده بود به مجلس ارائه کرد.

این لایحه در جلسه نیمه‌شب ۲۱ مهر ۱۳۴۳ و با تطمیع و تهدید نمایندگان، بدون سر و صدای گسترده به تصویب رسید.

طبق این لایحه، مستشاران و نظامیان آمریکایی و خدمتکاران آنان از مصونیت قضایی برخوردار می‌شدند و در صورت ارتکاب جرم در ایران، دستگاه قضایی ایران نمی‌توانست آنان را محاکمه کند.

پاسخ: کتاب پنج نتیجه مهم را بیان می‌کند که برای پاسخ سؤال، نوشتن سه مورد از آنها کافی است:
۱ـ ورود جدی اسلام سیاسی به روند بیداری اسلامی و عرصه مبارزه با دیکتاتوری و استعمار خارجی.
۲ـ ورود آشکار مرجعیت شیعه به عرصه مبارزه با استبداد داخلی و وابستگی حکومت پهلوی به آمریکا و اسرائیل.
۳ـ پیوند بیشتر حوزویان و دانشگاهیان و مخالفت آشکار و عملی هر دو گروه با اقدامات دین‌ستیزانه رژیم پهلوی.
۴ـ طرح اندیشه حکومت اسلامی بر پایه نظریه ولایت فقیه.
۵ـ بازسازی نقش مسجد و منبر و تبدیل آنها به کانون‌های بیداری اسلامی.

نمونه پاسخ پژوهشی: زمینه اصلی قیام ۱۵ خرداد به اعتراض‌های امام خمینی و علما علیه سیاست‌های حکومت پهلوی و سرکوب مدرسه فیضیه بازمی‌گشت. در عصر عاشورای سال ۱۳۴۲، امام خمینی در مدرسه فیضیه سخنرانی تندی علیه سیاست‌های حکومت و شخص شاه انجام داد.

بامداد چهاردهم خرداد، مأموران امام خمینی را در منزلشان دستگیر و به تهران منتقل کردند. با انتشار خبر دستگیری ایشان، از صبح ۱۵ خرداد مردم قم به خیابان‌ها آمدند و خواستار آزادی امام خمینی شدند. اعتراض‌ها خیلی زود به تهران و شماری از شهرهای دیگر نیز گسترش یافت.

در تهران، بازار تعطیل شد و دانشجویان دانشگاه تهران نیز کلاس‌های خود را تعطیل کردند. در ورامین نیز گروهی از مردم پیشوا در حالی که کفن پوشیده بودند، پیاده به سوی تهران حرکت کردند، اما پیش از رسیدن به تهران مورد حمله نیروهای نظامی قرار گرفتند.

اسدالله علم، نخست‌وزیر وقت، به فرمان شاه دستور سرکوب اعتراض‌ها را صادر کرد. در تهران و قم حکومت نظامی برقرار شد و نیروهای نظامی با تانک، مسلسل و سلاح‌های جنگی در برابر مردم قرار گرفتند. کتاب تاریخ یازدهم از شدت کشتار در تهران و قم و انتقال اجساد برخی کشته‌شدگان با کامیون‌های نظامی سخن گفته است.

در تهران نیز گارد شاهنشاهی وارد عمل شد و شمار زیادی از معترضان هدف تیراندازی قرار گرفتند. حکومت توانست قیام را در کوتاه‌مدت سرکوب کند، اما این واقعه به یکی از نقاط عطف مهم تاریخ مبارزات مردم ایران تبدیل شد و جایگاه امام خمینی را در رهبری مبارزه علیه حکومت پهلوی تقویت کرد.

نکته تاریخی: در کتاب رسمی برای مجموع کشته‌شدگان قیام ۱۵ خرداد یک رقم قطعی و واحد ذکر نشده است؛ بنابراین بهتر است در پاسخ درسی، بدون منبع معتبر یک عدد دقیق برای کل کشور نوشته نشود.

نمونه پاسخ پژوهشی: پس از تصویب لایحه کاپیتولاسیون در مهر ۱۳۴۳، امام خمینی در سخنرانی شدیدی این قانون را مخالف عزت و استقلال ایران دانست و علیه آمریکا، اسرائیل و حکومت شاه موضع‌گیری کرد.

در پی این اعتراض، حکومت در نیمه‌شب ۱۳ آبان ۱۳۴۳ با برقراری وضعیت امنیتی در تهران و قم، امام خمینی را در منزلشان دستگیر کرد و مستقیماً به فرودگاه مهرآباد انتقال داد. ایشان از آنجا به ترکیه تبعید شدند.

تبعید امام خمینی با واکنش‌هایی در داخل و خارج از کشور روبه‌رو شد. براساس کتاب تاریخ یازدهم، در ایران تظاهرات و اعتصاب‌هایی در اعتراض به تبعید ایشان شکل گرفت. این اقدام همچنین بازتاب بین‌المللی پیدا کرد و شماری از شخصیت‌های علمی و سیاسی و دانشجویان ایرانی مقیم خارج از کشور نیز واکنش نشان دادند.

در میان نیروهای مذهبی نیز تبعید رهبر نهضت به معنای پایان مبارزه تلقی نشد. هواداران امام خمینی و گروه‌های مذهبی فعالیت خود را ادامه دادند و مخالفت با سیاست‌های حکومت و نفوذ آمریکا همچنان یکی از محورهای مبارزه باقی ماند.

حکومت پهلوی امیدوار بود با دور کردن امام خمینی از ایران، ارتباط ایشان با مردم و جریان‌های مذهبی کاهش پیدا کند؛ اما تبعید نتوانست نهضت را متوقف کند و امام خمینی در دوران تبعید نیز فعالیت سیاسی و فکری خود را ادامه داد.

نکته مهم زمانی: قیام ۱۵ خرداد در سال ۱۳۴۲ رخ داد، اما تصویب کاپیتولاسیون و تبعید امام خمینی مربوط به سال ۱۳۴۳ است. امام خمینی پس از قیام ۱۵ خرداد ابتدا دستگیر و زندانی شد و در فروردین ۱۳۴۳ آزاد گردید؛ تبعید به ترکیه پس از اعتراض به کاپیتولاسیون و در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ انجام شد.

جمع‌بندی درس هجدهم: حمله به مدرسه فیضیه و سرکوب روحانیون موجب توقف نهضت نشد و مبارزه را آشکارتر کرد. پس از دستگیری امام خمینی، قیام گسترده ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در قم، تهران و چند شهر دیگر شکل گرفت و با سرکوب شدید حکومت روبه‌رو شد. این قیام به یکی از نقاط عطف مبارزه علیه حکومت پهلوی تبدیل شد. در سال ۱۳۴۳ نیز تصویب کاپیتولاسیون اعتراض شدید امام خمینی را در پی داشت و حکومت سرانجام ایشان را در ۱۳ آبان همان سال به ترکیه تبعید کرد.