جواب پرسش های نمونه درس ۱۴ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۱۳۴

پاسخ: سازمان سیا نقش اساسی در طراحی، سازمان‌دهی، هدایت و اجرای کودتای ۲۸ مرداد داشت. مهم‌ترین اقدامات آن عبارت بودند از:
۱ـ سازمان‌دهی و هدایت نیروهای مخالف برای سرنگونی دولت دکتر مصدق.
۲ـ انتخاب فضل‌الله زاهدی، با هماهنگی مقامات انگلیسی، برای فرماندهی نظامی کودتا و تلاش برای جلب حمایت شاه از او.
۳ـ فرستادن کرمیت روزولت، مأمور ویژه سیا و فرمانده آمریکایی کودتا، به ایران و هماهنگی او با زاهدی و دیگر عوامل کودتا.
۴ـ تشویق و سازمان‌دهی شماری از نظامیان برای سرپیچی از دستورهای دولت و پیوستن به کودتا.
۵ـ اجرای جنگ روانی و تبلیغات موسوم به «تبلیغات خاکستری» علیه دولت دکتر مصدق.
۶ـ پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد، تلاش برای معرفی زاهدی به عنوان رئیس قانونی دولت و معرفی مصدق به عنوان فردی که مقام نخست‌وزیری را غصب کرده است.
۷ـ بسیج و سازمان‌دهی گروه‌هایی از اراذل و اوباش با استفاده از پول و امکانات مراکز اطلاعاتی آمریکا و انگلستان برای ایجاد آشوب خیابانی.
۸ـ همراهی با عوامل نظامی کودتا برای تصرف مراکز مهمی مانند ستاد ارتش، رادیو، مراکز پلیس و ژاندارمری، تلفن و تلگراف و سرانجام سقوط دولت مصدق.

پاسخ: پس از پیروزی کودتای ۲۸ مرداد، فضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر شد و محمدرضاشاه به ایران بازگشت. شاه پس از این واقعه، ادامه سلطنت خود را تا حد زیادی مدیون حمایت آمریکا و انگلستان می‌دانست.

از مهم‌ترین پیامدهای کودتا برای ملت ایران می‌توان به بازگشت دیکتاتوری، افزایش سلطه و نفوذ مستقیم آمریکا بر ایران، سرکوب و زندانی شدن مخالفان و تاراج بخش بزرگی از منابع نفتی کشور اشاره کرد. طبق جمع‌بندی کتاب، این وضعیت حدود بیست و پنج سال ادامه یافت.

عبرت‌های این رویداد: حفظ وحدت ملی، جلوگیری از اختلاف و تفرقه داخلی، هوشیاری در برابر دخالت و نفوذ قدرت‌های خارجی، حفظ استقلال کشور و برخورداری از رهبری آگاه، مقتدر و جامع از مهم‌ترین درس‌هایی است که می‌توان از حوادث منتهی به کودتای ۲۸ مرداد گرفت.

پاسخ: حرکت مردم ایران پس از تبعید رضاشاه از شهریور ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۳۲ بر دو پایه اصلی استوار بود:
۱ـ جلوگیری از بازگشت دیکتاتوری پهلوی.
۲ـ کوتاه کردن دست استعمار از ایران.

در این مسیر، رهبران مذهبی و ملی با همراهی مردم گام‌های مؤثری برداشتند که از جمله آنها محدود شدن قدرت دربار و ملی شدن صنعت نفت بود؛ اما این حرکت به دلیل دسیسه قدرت‌های خارجی، اختلاف‌های داخلی و فقدان رهبری مقتدر، بصیر و جامع به نتیجه نهایی نرسید و پس از کودتای ۲۸ مرداد، دیکتاتوری و سلطه بیگانه بار دیگر بر کشور حاکم شد.

نمونه پاسخ پژوهشی ـ فضل‌الله زاهدی: فضل‌الله زاهدی از مهم‌ترین شخصیت‌های داخلی دخیل در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. او از افسران ارشد ارتش و از مخالفان دولت دکتر مصدق بود و در ماه‌های منتهی به کودتا به یکی از گزینه‌های اصلی مخالفان برای جانشینی مصدق تبدیل شد.

مقامات آمریکایی با مشورت همتایان انگلیسی خود، زاهدی را برای فرماندهی نظامی کودتا انتخاب کردند و برای جلب موافقت محمدرضاشاه با نخست‌وزیری او تلاش کردند. کرمیت روزولت، مأمور ویژه سازمان سیا، پس از ورود مخفیانه به ایران با زاهدی ملاقات و برای اجرای کودتا با او هماهنگی کرد.

در ۲۴ مرداد ۱۳۳۲، محمدرضاشاه فرمان برکناری دکتر مصدق و انتصاب زاهدی به نخست‌وزیری را امضا کرد. تلاش نخست کودتا در ۲۵ مرداد با دستگیری سرهنگ نصیری شکست خورد و شاه از کشور فرار کرد. پس از این شکست، زاهدی مخفی شد و کودتاچیان تلاش کردند فرمان انتصاب او را منتشر و وی را نخست‌وزیر قانونی معرفی کنند.

در روز ۲۸ مرداد، با گسترش آشوب خیابانی و تصرف مراکز حساس تهران توسط نیروهای نظامی طرفدار کودتا، دولت مصدق سقوط کرد. زاهدی پس از موفقیت کودتا با تانک به ساختمان نخست‌وزیری رفت و زمام دولت را در اختیار گرفت. محمدرضاشاه نیز چند روز بعد به ایران بازگشت.

بنابراین فضل‌الله زاهدی را می‌توان یکی از مهم‌ترین عوامل داخلی و چهره نظامی ـ سیاسی کودتای ۲۸ مرداد دانست که در همکاری با طراحان خارجی کودتا به نخست‌وزیری رسید.

نمونه پاسخ پژوهشی بر اساس خاطرات حسین فردوست: حسین فردوست که از نزدیکان محمدرضاشاه بود، در خاطرات خود با عنوان «ظهور و سقوط سلطنت پهلوی» مطالبی درباره حوادث کودتای ۲۸ مرداد بیان کرده است. بررسی این خاطرات در کنار اسناد تاریخی نشان می‌دهد که کودتا در دو مرحله ۲۵ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دنبال شد.

در ۲۴ مرداد، شاه دو فرمان صادر کرد؛ یکی برای برکناری دکتر مصدق و دیگری برای انتصاب فضل‌الله زاهدی به نخست‌وزیری. سرهنگ نعمت‌الله نصیری مأمور رساندن فرمان عزل مصدق شد، اما هنگام مراجعه به منزل نخست‌وزیر بازداشت گردید و مرحله نخست کودتا در ۲۵ مرداد ناکام ماند. محمدرضاشاه نیز ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت.

با این حال، طراحان کودتا دست از تلاش برنداشتند. کرمیت روزولت و عوامل آمریکایی و انگلیسی با زاهدی و شماری از نظامیان و عوامل داخلی ارتباط داشتند و برای اجرای مرحله دوم کودتا فعالیت کردند. سازمان‌دهی گروه‌های خیابانی، به‌کارگیری تبلیغات و جنگ روانی، جلب تعدادی از نظامیان و تلاش برای تصرف مراکز حساس از مهم‌ترین بخش‌های این برنامه بود.

در روز ۲۸ مرداد گروه‌های طرفدار کودتا در خیابان‌های تهران به حرکت درآمدند و هم‌زمان نیروهای نظامی کودتا مراکزی مانند رادیو، ستاد ارتش، مراکز انتظامی و ارتباطی را تصرف کردند. پس از سقوط دولت مصدق، زاهدی به نخست‌وزیری رسید و محمدرضاشاه نیز به ایران بازگشت.

این خاطرات در کنار دیگر اسناد مربوط به کودتای ۲۸ مرداد، اهمیت نقش نیروهای خارجی و همکاری عوامل داخلی در سرنگونی دولت دکتر مصدق را نشان می‌دهد.

نکته مهم: کودتای ۲۸ مرداد یک اقدام صرفاً داخلی نبود. مطابق اسناد و مطالب کتاب، آمریکا نقش مهمی در سازمان‌دهی و هدایت کودتا داشت و طرح نهایی با همکاری دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلستان و عوامل داخلی اجرا شد.

جمع‌بندی درس چهاردهم: کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با برنامه‌ریزی و هدایت آمریکا و همکاری انگلستان و عوامل داخلی علیه دولت دکتر مصدق انجام شد. نخستین مرحله کودتا در ۲۵ مرداد شکست خورد، اما کودتاچیان با ادامه جنگ روانی، سازمان‌دهی نیروهای خیابانی و نظامی و تصرف مراکز مهم تهران در ۲۸ مرداد توانستند دولت مصدق را سرنگون کنند. پس از آن فضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر و محمدرضاشاه دوباره به کشور بازگشت و دوره‌ای تازه از گسترش نفوذ آمریکا و استبداد حکومت پهلوی آغاز شد.