جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱۶ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۴۳ و ۱۴۵

پاسخ: «انقلاب سفید» عنوانی بود که برای اجرای مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی از بالا به پایین به کار رفت. این نوع اصلاحات بدون تغییر اساسی نظام دیکتاتوری حاکم انجام می‌شد.

از دیدگاه سیاست‌گذاران آمریکایی، هدف آن جلوگیری از وقوع «انقلاب سرخ» و کاهش خطر گسترش کمونیسم، جلوگیری از شکل‌گیری حرکت‌های مردمی علیه حکومت‌های دیکتاتور و وابسته به آمریکا و ایجاد تغییرات اقتصادی و اجتماعی موردنظر آمریکا بود.

پاسخ: هدف آمریکا از اجرای این اصلاحات، پیشگیری از وقوع انقلاب‌های قهرآمیز در کشورهای توسعه‌نیافته بود. این سیاست با عنوان «اتحاد برای پیشرفت» مطرح شد و به‌ویژه در کشورهایی که در معرض خطر گسترش کمونیسم قرار داشتند، اجرا می‌شد.

پاسخ: آمریکا به چند دلیل اجرای این اصلاحات را در ایران ضروری می‌دانست:
۱ـ گزارش کارشناسان آمریکایی از فساد حکومت شاه و سرکوب مخالفان سیاسی نشان می‌داد که ادامه این وضعیت می‌تواند نارضایتی‌های اجتماعی را افزایش دهد.
۲ـ صنایع و اقتصاد آمریکا و کشورهای غربی به بازارهای مصرف جدید نیاز داشتند، در حالی که ساختار اقتصادی ارباب و رعیتی در ایران و دیگر کشورهای منطقه مانع گسترش مصرف کالاهای جدید بود.
۳ـ آمریکا می‌خواست از وقوع «انقلاب سرخ» و گسترش کمونیسم جلوگیری کند.
۴ـ این اصلاحات می‌توانست از گسترش فعالیت‌های مردمی علیه حکومت‌های دیکتاتور و دست‌نشانده آمریکا جلوگیری کند.

پاسخ: جان اف. کندی، رئیس‌جمهور آمریکا، به شاه و شریف امامی اعتماد نداشت و آنان را برای اجرای برنامه‌های موردنظر آمریکا در ایران مناسب نمی‌دانست. به همین دلیل آمریکا با تعدادی از رجال سیاسی ایران ارتباط برقرار کرد و خواستار برکناری شریف امامی و روی کار آمدن علی امینی شد.

علی امینی نیز در دوره‌ای که سفیر ایران در آمریکا بود، به مقامات آمریکایی نزدیک شده و با کندی ارتباط صمیمانه‌ای پیدا کرده بود؛ ازاین‌رو دولت آمریکا از نخست‌وزیری او حمایت می‌کرد.

پاسخ: مهم‌ترین اقدامات علی امینی عبارت بودند از:
۱ـ اجرای برنامه مبارزه با فساد اداری.
۲ـ درخواست از شاه برای انحلال مجلس شورای ملی و مجلس سنا تا موانع اجرای برنامه‌های دولت از میان برداشته شود.
۳ـ دستگیری تعداد زیادی از سران حکومت، از نظامیان عالی‌رتبه تا مقام‌های اقتصادی، با عنوان مبارزه با فساد سیاسی و اقتصادی.
۴ـ اجرای اصلاحات اقتصادی با هدف ایجاد تغییر در زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی کشور.
۵ـ تصویب قانون اصلاحات ارضی در هیئت دولت در بهمن ۱۳۴۰ و آغاز اجرای آن از منطقه آذربایجان.

نمونه پاسخ پژوهشی: در آغاز دهه ۱۳۴۰، ایران با مشکلات اقتصادی روبه‌رو بود و دولت برای دریافت کمک و وام از آمریکا به حمایت آن کشور نیاز داشت. در همین زمان، دولت جان اف. کندی اجرای اصلاحات اقتصادی و اجتماعی را یکی از شرایط حمایت از حکومت ایران قرار داده بود.

براساس مطالب کتاب تاریخ یازدهم، کندی از مشاوران خود خواسته بود برای اعطای کمک به ایران شرایط مشخصی تعیین کنند. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، وام ۳۵ میلیون دلاری آمریکا بود که واگذاری آن به ایران به پذیرش نخست‌وزیری علی امینی از سوی محمدرضاشاه مشروط شد.

در طول چهارده ماه نخست‌وزیری علی امینی نیز آمریکا در مجموع حدود ۶۷ میلیون دلار کمک مالی به ایران پرداخت کرد. ادامه این حمایت‌ها به اجرای مناسب اصلاحات موردنظر آمریکا وابسته بود.

امینی با پشتوانه این حمایت، برنامه‌هایی مانند مبارزه با فساد اداری و اصلاحات ارضی را دنبال کرد؛ اما رابطه او با شاه پرتنش بود، زیرا امینی ارتباط مستقیمی با مقامات آمریکایی داشت و شاه از افزایش قدرت او احساس خطر می‌کرد.

پس از آنکه امینی بر سر ضرورت کاهش بودجه نظامی با شاه دچار اختلاف شد، نتوانست حمایت آمریکا را حفظ کند. در فروردین ۱۳۴۱ محمدرضاشاه به همراه اسدالله علم به آمریکا رفت و با کمک انگلستان توانست مقامات آمریکایی را متقاعد کند که از ادامه حمایت از امینی صرف‌نظر کنند و خود شاه اجرای اصلاحات موردنظر آمریکا را برعهده بگیرد.

بنابراین کمک‌های آمریکا در دوره امینی صرفاً کمک اقتصادی نبود؛ این کمک‌ها با اهداف سیاسی و اجرای برنامه اصلاحات موردنظر آمریکا پیوند مستقیم داشت.

نکته مهم: در پاسخ به فعالیت پژوهشی این درس، نباید رقم «میلیاردها دلار» نوشته شود. طبق متن رسمی کتاب، آمریکا در چهارده ماه حکومت علی امینی حدود ۶۷ میلیون دلار کمک مالی به ایران پرداخت کرد و وام ۳۵ میلیون دلاری نیز به پذیرش نخست‌وزیری او مشروط شده بود.

جمع‌بندی درس شانزدهم: دولت آمریکا در دوره جان اف. کندی برای جلوگیری از انقلاب‌های مردمی و گسترش کمونیسم، سیاست اصلاحات از بالا به پایین را در کشورهای توسعه‌نیافته دنبال کرد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و سیاسی و وابستگی حکومت پهلوی به آمریکا اهمیت ویژه‌ای داشت. دولت شریف امامی برای اجرای این برنامه مناسب تشخیص داده نشد و آمریکا از روی کار آمدن علی امینی حمایت کرد. امینی نیز با مبارزه با فساد، انحلال مجلس‌ها و اجرای اصلاحات ارضی برنامه‌های موردنظر آمریکا را دنبال کرد، اما سرانجام شاه توانست با جلب حمایت آمریکا، خود اجرای این اصلاحات را در اختیار بگیرد.