جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱۵ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۳۶ و ۱۴۱

پاسخ: هدف اصلی، استقرار و تثبیت حکومت کودتا و جلوگیری از فعالیت مخالفان بود. فرمانداری نظامی با ایجاد فضای ترس و خفقان، نیروهای ضدکودتا و میهن‌دوست را سرکوب و بسیاری از مخالفان را دستگیر، زندانی، تبعید یا اعدام کرد و اعتراض‌ها و تظاهرات مردم را نیز با شدت سرکوب نمود.

زمینه سؤال: در کتاب سه سند از اسناد به‌دست‌آمده از سفارت آمریکا ارائه شده است. این اسناد درباره میزان دسترسی مقامات آمریکایی به شاه و مسئولان حکومت، همکاری‌های اطلاعاتی و جاسوسی و گستردگی حضور آمریکایی‌ها در ایران سخن می‌گویند.

پاسخ: براساس اسناد کتاب، نمونه‌های این روابط عبارت‌اند از:
۱ـ سفیر آمریکا هر زمان که می‌خواست می‌توانست به سرعت با شاه ملاقات کند.
۲ـ سفیر آمریکا به وزیر دربار، نخست‌وزیر و دیگر مقامات مهم نظامی و غیرنظامی دسترسی داشت.
۳ـ سفارت آمریکا با مقامات ارشد دولت، نمایندگان مجلس، تجار بزرگ، دانشگاهیان و روشنفکران ارتباط گسترده داشت.
۴ـ قائم‌مقام هیئت آمریکایی امکان دسترسی به افسران نظامی، مقامات رده‌های پایین‌تر دولت و وزیران را داشت.
۵ـ مستشاران سیاسی و اقتصادی آمریکا با مسئولان دولتی و بخش خصوصی ارتباط مستقیم داشتند.
۶ـ رئیس سازمان سیا نیز گاهی مستقیماً با شاه ملاقات می‌کرد و سفیر آمریکا پیش و پس از این ملاقات‌ها در جریان امور قرار می‌گرفت.
۷ـ حکومت ایران امکانات گسترده‌ای برای فعالیت‌های جاسوسی و اطلاعاتی آمریکا فراهم کرده بود و حتی اجازه استراق سمع از کشورهای همسایه از طریق خاک ایران داده می‌شد.
۸ـ میان ساواک و سازمان سیا ارتباط کاری نزدیکی برقرار بود.
۹ـ شمار آمریکایی‌های حاضر در ایران در یکی از اسناد حدود چهل هزار نفر برآورد شده که بخش بزرگی از آنان در امور نظامی فعالیت داشتند و هزینه حضور آنان نیز از سوی دولت ایران پرداخت می‌شد.

پاسخ: این میزان دسترسی، زمینه نفوذ گسترده آمریکا در تصمیم‌های سیاسی، نظامی، امنیتی و اقتصادی ایران را فراهم می‌کرد و استقلال کشور را تضعیف می‌ساخت. ارتباط مستقیم مقامات آمریکایی با شاه، ارتش، ساواک و مسئولان دولتی باعث وابستگی بیشتر حکومت پهلوی به آمریکا شد.

همچنین استفاده از خاک ایران برای فعالیت‌های اطلاعاتی و حضور گسترده مستشاران و نیروهای آمریکایی، حساسیت و نارضایتی بخشی از جامعه را افزایش داد. در درازمدت، وابستگی حکومت به یک قدرت خارجی و دخالت گسترده آن در امور کشور، یکی از عوامل افزایش مخالفت مردم با حکومت پهلوی شد.

پاسخ: پس از کودتای ۲۸ مرداد، فضای تیره‌ای همراه با ترس، خفقان و سرکوب بر کشور حاکم شد. فرمانداری نظامی تهران به تیمور بختیار سپرده شد و حکومت برای تثبیت کودتا به دستگیری، زندانی کردن، تبعید و اعدام مخالفان و سرکوب شدید اعتراض‌های مردم پرداخت.

پاسخ: شهید نواب صفوی معتقد بود پیوستن ایران به پیمان بغداد، زمینه سلطه نظامی آمریکا بر ایران را فراهم می‌کند. همچنین عضویت ایران در این پیمان، سیاست بی‌طرفی کشور را نقض می‌کرد.

پاسخ: تأسیس ساواک از دو جهت برای آمریکا اهمیت داشت:
۱ـ همسایگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی که رقیب اصلی آمریکا بود.
۲ـ حفظ و تثبیت نفوذ آمریکا در ایران.

پاسخ: ساواک با هدایت و حمایت سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلستان شکل گرفت و سپس از کمک سازمان اطلاعاتی اسرائیل، موساد، نیز بهره برد. این همکاری‌ها ساواک را به یک سازمان گسترده امنیتی و اطلاعاتی تبدیل کرد که به جای استفاده از توان خود در جهت منافع ملی ایران، در خدمت حفظ حکومت پهلوی و تأمین منافع آمریکا، انگلستان و سپس اسرائیل و مقابله با نفوذ شوروی و کمونیسم قرار گرفت.

نمونه پاسخ پژوهشی ـ واقعه ۱۶ آذر ۱۳۳۲: چند ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد، فضای سیاسی کشور همچنان تحت حاکمیت فرمانداری نظامی و سرکوب مخالفان قرار داشت. در آذر ۱۳۳۲ نیز از یک سو روابط سیاسی ایران و انگلستان دوباره برقرار شده بود و از سوی دیگر خبر سفر ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به ایران منتشر شد.

دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به این شرایط و دخالت قدرت‌های خارجی دست به اعتراض زدند. در روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲، نیروهای نظامی دانشگاه تهران و دانشکده فنی را محاصره کردند و در جریان تیراندازی به دانشجویان، سه دانشجوی دانشکده فنی به نام‌های مصطفی بزرگ‌نیا، احمد قندچی و آذر شریعت‌رضوی کشته شدند.

واقعه ۱۶ آذر به یکی از نمادهای مهم جنبش دانشجویی ایران و اعتراض به استبداد داخلی و دخالت خارجی تبدیل شد و بعدها شانزدهم آذر به عنوان «روز دانشجو» شناخته شد.

نمونه پاسخ پژوهشی ـ حزب توده: پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فرمانداری نظامی تهران به ریاست تیمور بختیار فعالیت گسترده‌ای برای سرکوب گروه‌های مخالف حکومت آغاز کرد. حزب توده یکی از مهم‌ترین گروه‌هایی بود که در این دوره تحت تعقیب قرار گرفت و شمار زیادی از اعضا و فعالان آن بازداشت شدند.

یکی از مهم‌ترین اقدامات فرمانداری نظامی، کشف «سازمان نظامی حزب توده» در سال ۱۳۳۳ بود. این تشکیلات دارای اعضایی در بخش‌های مختلف نیروهای مسلح بود. پس از کشف آن، صدها نفر از اعضای شبکه نظامی حزب دستگیر شدند و محاکمه آنان در دادگاه‌های نظامی انجام گرفت.

برای تعدادی از افسران و اعضای اصلی این شبکه حکم اعدام صادر شد و گروه دیگری نیز به مجازات‌های سنگین و حبس‌های طولانی محکوم شدند. در همین دوره فعالیت علنی حزب توده تقریباً از بین رفت، بسیاری از اعضا زندانی یا مخفی شدند و تعدادی از رهبران نیز در خارج از کشور به فعالیت ادامه دادند.

سرکوب حزب توده بخشی از سیاست گسترده حکومت پس از کودتای ۲۸ مرداد برای از میان بردن تشکل‌های سیاسی مخالف و تثبیت فضای امنیتی و نظامی در کشور بود.

نکته مهم درس: در بررسی نقش ساواک، نام درست سازمان اطلاعاتی اسرائیل «موساد» است. همچنین براساس متن کتاب، ساواک تنها برای مقابله با مخالفان داخلی ایجاد نشده بود؛ حفظ نفوذ آمریکا در ایران و موقعیت ایران در همسایگی شوروی نیز از دلایل اهمیت این سازمان برای آمریکا به شمار می‌رفت.

جمع‌بندی درس پانزدهم: پس از کودتای ۲۸ مرداد، حکومت پهلوی با حمایت آمریکا فضای سیاسی کشور را محدود و مخالفان را سرکوب کرد. قرارداد کنسرسیوم، حضور گسترده مستشاران آمریکایی، عضویت ایران در پیمان بغداد و تشکیل ساواک، نفوذ آمریکا را در ساختار سیاسی، نظامی و امنیتی کشور افزایش داد. در همین دوره، فرمانداری نظامی، احزاب و نیروهای مخالف را تحت فشار قرار داد و حکومت محمدرضاشاه بیش از گذشته به حمایت خارجی و دستگاه‌های امنیتی متکی شد.