جواب قلمرو زبانی، ادبی و فکری درس نهم فارسی دوازدهم؛ کویر صفحه ۷۶ تا ۷۸

۱- از متن درس، برای هر یک از معانی زیر، واژه‌های معادل بیابید.

✓ باد گرم و مهلک: سَموم

✓ تماشا: نظاره

✓ آویزان: معلّق

✓ نگرش و برداشت: تلقّی

۲- چهار گروه اسمی که اهمیّت املایی داشته باشند، از متن درس بیابید و بنویسید.

✓ تلألؤ ماه

✓ غم غربت

✓ ماوراء الطّبیعه

✓ نشئه و خوشی

⭐ نمونه‌های دیگر: «سَموم سرد»، «دریای سبز معلّق»، «علم مصلحت‌اندیش» و «گشت و گذار» نیز از گروه‌های دارای اهمیت املایی این درس هستند.

۳- در کدام گروه‌های اسمی زیر، «وابستۀ وابسته» به کار رفته است؟ نوع هر یک را مشخص کنید.

نکته: در «وابستۀ وابسته»، یکی از وابسته‌های گروه اسمی، خودش وابستۀ دیگری می‌گیرد. در این سؤال با نمونه‌هایی از ممیّز، صفت مضاف‌الیه و قید صفت روبه‌رو هستیم.

✓ تموز سوزان کویر: وابستۀ وابسته ندارد.

✓ سه دست لباس ایرانی: «دست» وابستۀ وابسته از نوع ممیّز است.

✓ قلب آن کویر: «آن» وابستۀ وابسته از نوع صفت مضاف‌الیه است.

✓ این معمار خوش‌ذوق: وابستۀ وابسته ندارد.

✓ هوای نسبتاً پاک: «نسبتاً» وابستۀ وابسته از نوع قید صفت است؛ زیرا درجۀ صفت «پاک» را مشخص می‌کند.

✓ شاگرد حوزۀ ادبی: «ادبی» وابستۀ وابسته از نوع صفت مضاف‌الیه است؛ زیرا صفتِ «حوزه» است.

۴- عبارت زیر را با توجّه به موارد «الف» و «ب» بررسی کنید:

«آن شب نیز من خود را بر روی بام خانه گذاشته بودم و به نظارۀ آسمان رفته بودم.»

✓ جملۀ اول: «آن شب نیز من خود را بر روی بام خانه گذاشته بودم»
جملۀ چهار جزئیِ گذرا به مفعول و متمّم است.

✓ جملۀ دوم: «به نظارۀ آسمان رفته بودم»
جملۀ دو جزئیِ ناگذر است.

✓ آن شب: گروه قیدی و دارای نقش قید زمان.

✓ نظارۀ آسمان: گروه متمّمی و دارای نقش متمّم.

۱- آرایه‌های ادبی بند نهم درس را مشخص کنید.

آسمان کویر، این نخلستان خاموش و پرمهتاب: تشبیه؛ آسمان کویر به نخلستان تشبیه شده است.

ناله‌های امام راستین همچون این شیعۀ گمنام: تشبیه.

مشت قلب: اضافه تشبیهی.

باران‌های سکوت: اضافه تشبیهی.

قلب کویر: اضافه استعاری و دارای تشخیص.

حلقوم چاه: اضافه استعاری؛ چاه مانند انسانی دارای گلو تصور شده است.

نخلستان خاموش و پرمهتاب: متناقض‌نما؛ «خاموش» می‌تواند معنی بی‌نور داشته باشد و در کنار «پرمهتاب» تضاد معنایی ایجاد کند.

سر در حلقوم چاه می‌برد و می‌گریست: تلمیح به ماجرای درد دل و گریستن حضرت علی (ع) در کنار چاه.

۲- دو نمونه «تلمیح» در متن درس بیابید و توضیح دهید.

✓ نمونه اول: «ناله‌های گریه‌آلود آن امام راستین … سر در حلقوم چاه می‌برد و می‌گریست.»
اشاره به روایت معروف درد دل و گریستن حضرت علی (ع) در کنار چاه دارد.

✓ نمونه دوم: «آواز پر جبرییل»
این تعبیر یادآور اثر شهاب‌الدین سهروردی با نام «آواز پر جبرئیل» است و در عین حال، فضای متن یادآور جبرئیل به عنوان فرشتۀ وحی نیز هست.

۳- متن درس، بخشی از «سفرنامه» محسوب می‌شود یا «حسب حال»؟ دلیل خود را بنویسید.

✓ پاسخ: این متن بیشتر حسب حال محسوب می‌شود؛ زیرا نویسنده در آن از خاطرات کودکی، زندگی خانوادگی، نیاکان، احساسات، اندیشه‌ها و تجربه‌های شخصی خود سخن می‌گوید. هرچند در متن به رفت‌وآمد و بازگشت به کویر اشاره شده است، هدف اصلی گزارش مسیر سفر و اتفاق‌های میان راه نیست؛ بلکه نویسنده حالات روحی، خاطرات و نگرش شخصی خود را بیان می‌کند.

⭐ پاسخ کوتاه برای امتحان: متن «حسب حال» است؛ زیرا نویسنده خاطرات، زندگی، عواطف و تجربه‌های شخصی خود را بیان می‌کند.

۱- در متن درس، چه کسی به «جوینده‌ای تشنه» مانند شده است؟ چرا؟

✓ پاسخ: شاگرد و دانش‌جو به جویندۀ تشنه تشبیه شده است؛ زیرا همان‌طور که انسان تشنه با اشتیاق در جست‌وجوی آب است، شاگردان آن دوران نیز با علاقه و نیاز درونی در پی دانش و استاد شایسته می‌گشتند. آنها نه با زور و اجبار، بلکه با ایمان، علاقه و ارادت قلبی استاد خود را انتخاب می‌کردند و از او دانش می‌آموختند.

۲- نویسنده با مقایسۀ زندگی روستایی و زندگی شهری، به چه تفاوت‌هایی اشاره دارد؟

✓ پاسخ: نویسنده زندگی روستایی را با سادگی، آزادی، طبیعت، خیال، عاطفه و معنویت پیوند می‌دهد؛ در حالی که زندگی شهری در نگاه او بیشتر با گرفتاری، ظاهربینی، مادی‌گرایی و نگاه حسابگرانه همراه است. برای نمونه، مردم شهر راه شیری را صرفاً «کهکشان» می‌بینند، اما مردم کویر آن را «شاهراه علی» و راه کعبه می‌نامند. این تفاوت نشان می‌دهد که روستاییان در پدیده‌های طبیعت، معنا و احساس بیشتری می‌بینند.

۳- مضمون کلّی هر یک از سروده‌های زیر از سهراب سپهری، با کدام بخش از متن درس ارتباط دارد؟

الف)
در کف‌ها کاسۀ زیبایی،
بر لب‌ها تلخیِ دانایی
شهرِ تو در جای دگر
ره می‌بَر با پای دگر.

✓ مفهوم شعر: دانایی و آگاهی گاهی سبب می‌شود انسان از زندگی و محیط قبلی خود فاصله بگیرد و راه تازه‌ای انتخاب کند.

✓ ارتباط با درس: با بخشی ارتباط دارد که نویسنده از دانشمند و فیلسوفی سخن می‌گوید که در آستانۀ شکوفایی علمی و اجتماعی، ناگهان شهر و هیاهوی آن را ترک می‌کند و برای زندگی به مزینان می‌رود.

ب)
من نمازم را وقتی می‌خوانم
که اذانش را باد گفته باشد سر گلدستۀ سرو
من نمازم را پی «تکبیرة‌الاحرام» علف می‌خوانم
پی «قد قامت» موج

✓ مفهوم شعر: تمام اجزای طبیعت در نگاه شاعر نشانه‌ای از خداوند هستند و گویی هر یک به شیوه‌ای خدا را ستایش و عبادت می‌کنند.

✓ ارتباط با درس: با این بخش از درس ارتباط دارد که نویسنده می‌گوید: درخت، غار، کوه، صخره و سنگریزه‌های کویر آیات وحی را بر لب دارند و زبان گویای خدا می‌شوند. در هر دو متن، طبیعت جلوه‌ای از حضور و ستایش خداوند است.

سَموم: باد گرم و مهلک.

نظاره: تماشا.

معلّق: آویزان.

تلقّی: نگرش و برداشت.

هوای نسبتاً پاک: «نسبتاً» قید صفت و وابستۀ وابسته است.

آسمان کویر، این نخلستان خاموش: تشبیه.

حلقوم چاه: اضافه استعاری.

نوع نوشته «کویر»: حسب حال.

جویندۀ تشنه: استعاره و تشبیه از شاگرد مشتاق علم.

نگاه مردم کویر: بیشتر عاطفی و معنوی؛ در برابر نگاه مادی و حسابگر شهری.