جواب فعالیت های فصل ۱۴ علوم نهم؛ جانوران مهره‌دار – صفحه ۱۵۲ تا ۱۶۲

لغزنده بودن سطح بدن: سطح بدن بسیاری از ماهی‌ها با ماده‌ای لزج و مخاطی پوشیده شده است. این پوشش مقاومت و اصطکاک هنگام حرکت در آب را کاهش می‌دهد و در حفاظت از سطح بدن نیز نقش دارد.

قرار گرفتن بخشی از پولک جلویی روی پولک عقبی: این نوع قرار گرفتن پولک‌ها ضمن ایجاد پوشش محافظ و انعطاف‌پذیر، باعث می‌شود سطح بدن در جهت حرکت ماهی نسبتاً هموار باشد و حرکت رو به جلو در آب آسان‌تر انجام شود.

باله دمی: مهم‌ترین نقش را در ایجاد نیروی پیش‌برنده و حرکت ماهی به سمت جلو دارد. حرکت قسمت عقبی بدن و باله دمی، آب را به عقب می‌راند و ماهی را به جلو حرکت می‌دهد.

باله‌های پشتی: به حفظ تعادل بدن کمک می‌کنند و مانع چرخیدن یا واژگون شدن ناخواسته ماهی در آب می‌شوند.

باله مخرجی: در پایدار نگه داشتن بدن و جلوگیری از انحراف و چرخش ناخواسته نقش دارد.

باله‌های سینه‌ای: در تغییر جهت، بالا یا پایین رفتن، توقف و انجام حرکات دقیق نقش دارند.

باله‌های شکمی: به حفظ تعادل، تغییر جهت و کنترل وضعیت بدن ماهی در آب کمک می‌کنند.

نتیجه: ماهی با هماهنگ کردن حرکت باله‌ها می‌تواند سرعت، جهت و وضعیت بدن خود را در آب کنترل کند.

یک ماهی تازهٔ قزل‌آلا، تهیه کنید. ابتدا مشخصات ظاهری مثل باله‌ها، آبشش‌ها، پولک‌ها و خط جانبی آن را بررسی کنید. سپس محوطهٔ شکمی آن را با یک برش طولی در پایین شکم و دو برش به سمت بالا باز کنید و به کمک معلم خود آن را با شکل زیر مقایسه کنید و بخش‌های مختلف دستگاه گوارش، گردش خون، دفع، تولیدمثل و بادکنک شنای آن را مشاهده کنید.

پس از باز شدن محوطه شکمی و با مقایسه نمونه با شکل کتاب، بخش‌هایی مانند قلب، کبد، کیسه صفرا، معده، روده، طحال، کلیه، مثانه، غده جنسی و بادکنک شنا قابل شناسایی‌اند.

بادکنک شنا کیسه‌ای پر از گاز است که در بسیاری از ماهی‌های استخوانی به کنترل شناوری و ماندن ماهی در عمق مناسب کمک می‌کند.

خط جانبی نیز دستگاه حسی ویژه‌ای است که به ماهی در تشخیص حرکت و لرزش آب اطراف کمک می‌کند.

این ماهیان از گروه تاس‌ماهیان هستند و تخمک‌های فرآوری‌شده ماده بالغ آنها به عنوان خاویار مصرف می‌شود.

امروزه به علت کاهش شدید بسیاری از جمعیت‌های طبیعی تاس‌ماهیان، پرورش ماهیان خاویاری در آبزی‌پروری اهمیت زیادی در تولید تجاری و کاهش فشار بر ذخایر طبیعی پیدا کرده است.

نوزاد قورباغه پس از خروج از تخم در آب زندگی می‌کند و با آبشش تنفس می‌کند. در جریان دگردیسی، بدن آن تغییر می‌کند و شش‌ها تشکیل می‌شوند. قورباغه بالغ می‌تواند از آب خارج شود و در خشکی نیز فعالیت کند و علاوه بر شش، از پوست نازک و مرطوب خود نیز در تنفس استفاده می‌کند.

خزندگان همچنین پوستی نسبتاً خشک دارند که با پولک‌های ضخیم یا صفحات سخت پوشیده شده است. این پوشش از تبخیر زیاد آب بدن جلوگیری می‌کند و یکی از سازگاری‌های مهم آنها برای زندگی در خشکی است.

برخی ترکیبات سم بیشتر بر دستگاه عصبی اثر می‌گذارند، بعضی بر خون و فرایند انعقاد اثر دارند و بعضی می‌توانند باعث آسیب بافتی یا ماهیچه‌ای شوند. در یک نوع سم ممکن است چند اثر با هم وجود داشته باشد.

۲ــ ساخت و طراحی داروها: مطالعه مواد موجود در سم مارها در ساخت یا طراحی بعضی داروها نقش داشته است. برای مثال، توسعه داروی فشار خون کاپتوپریل از مطالعه پپتیدهای موجود در سم نوعی افعی الهام گرفته است.

داروهایی مانند تیروفیبان و اپتیفیباتاید نیز با الهام از مولکول‌های موجود در سم مارها توسعه یافته‌اند و بر تجمع پلاکت‌ها اثر می‌گذارند.

۳ــ پژوهش علمی: مواد موجود در سم مار برای مطالعه فرایندهایی مانند انعقاد خون، عملکرد اعصاب، گیرنده‌های یاخته‌ای و توسعه داروهای جدید مورد بررسی قرار می‌گیرند.

ب) مارمولک‌ها، گاهی دم خود را قطع می‌کنند.

رنگ پوست حاصل عملکرد چند نوع یاخته و ساختار پوست است. در بعضی آفتاب‌پرست‌ها، یاخته‌های ویژه‌ای به نام ایریدوفور دارای بلورهای بسیار ریز گوانین‌اند. با تغییر آرایش و فاصله این بلورها، طول موج نور بازتاب‌شده تغییر می‌کند و رنگ پوست نیز تغییر می‌یابد. یاخته‌های دارای رنگدانه نیز در رنگ نهایی پوست نقش دارند.

بنابراین آفتاب‌پرست صرفاً به این دلیل که کنار جسم سبز یا قهوه‌ای قرار گرفته باشد، یک نسخه دقیق از رنگ همان جسم را تقلید نمی‌کند.

دم جداشده برای مدتی حرکت و پیچ‌وتاب می‌خورد و می‌تواند توجه شکارچی را به خود جلب کند؛ در این فرصت مارمولک شانس بیشتری برای فرار پیدا می‌کند.

در بسیاری از گونه‌ها، مدتی بعد دم دوباره رشد می‌کند؛ اما دم بازسازی‌شده معمولاً از نظر ساختمان داخلی کاملاً مانند دم اولیه نیست.

قطع دم برای مارمولک بدون هزینه نیست؛ زیرا بخشی از ذخیره انرژی بدن از دست می‌رود و ممکن است حرکت، تعادل یا رفتار جانور تا مدتی تحت تأثیر قرار گیرد. به همین دلیل این رفتار بیشتر یک راه دفاعی هنگام خطر است.

ــ دربارهٔ نقشی که هر نوع از پرها در پرندگان دارند، گفت‌وگو و نتیجه را در کلاس، ارائه کنید.

شاه‌پر: پرهایی بزرگ، بلند و محکم‌اند. محور اصلی یا ساقه پر ضخیم‌تر است و ریش‌ها و ریشک‌های آنها به کمک قلاب‌های بسیار ریز به یکدیگر متصل می‌شوند و سطحی نسبتاً یکپارچه ایجاد می‌کنند.

پوش‌پر: سطح بدن پرنده را می‌پوشاند و به بدن شکل نسبتاً صاف و آیرودینامیکی می‌دهد. این پرها نیز دارای ساقه و ریش‌های منظم‌اند، اما معمولاً از شاه‌پرها کوچک‌ترند.

کرک‌پر: نرم و پف‌دار است. ریش‌ها و ریشک‌های آن مانند شاه‌پرها محکم به یکدیگر قفل نمی‌شوند و در میان آنها مقدار زیادی هوا باقی می‌ماند.

شاه‌پرهای بال: در ایجاد نیروی لازم برای پرواز و کنترل حرکت در هوا نقش دارند.

شاه‌پرهای دم: به تغییر جهت، حفظ تعادل و کنترل بالا و پایین رفتن پرنده کمک می‌کنند.

پوش‌پرها: سطح بدن را می‌پوشانند، از پوست محافظت می‌کنند و به ایجاد شکل مناسب بدن برای حرکت در هوا کمک می‌کنند.

کرک‌پرها: با نگه داشتن هوا در میان خود مانند یک عایق حرارتی عمل می‌کنند و مانع از دست رفتن سریع گرمای بدن می‌شوند.

بسیاری از دانه‌هایی که همراه میوه خورده می‌شوند بدون آسیب جدی از دستگاه گوارش عبور می‌کنند و همراه مدفوع در نقاط دیگری از جنگل پراکنده می‌شوند. به این ترتیب خرس می‌تواند در پراکنش بذر و رویش گیاهان در مناطق جدید نقش داشته باشد.

مطالعات نشان داده‌اند خرس قهوه‌ای می‌تواند دانه‌های تعداد زیادی از گیاهان میوه‌دار را در مسافت‌های نسبتاً طولانی جابه‌جا کند؛ بنابراین حضور آن بخشی از فرایندهای طبیعی جنگل است.

در تراکم و شرایط مناسب، این رفتار می‌تواند باعث مخلوط شدن لایه‌های سطحی خاک، ایجاد نقاط بدون پوشش برای جوانه‌زنی برخی گیاهان و تغییر چرخه مواد غذایی خاک شود. گرازها همچنین می‌توانند بعضی دانه‌ها را جابه‌جا کنند.

بنابراین بهتر است بگوییم گراز بخشی از فرایندهای طبیعی زیست‌بوم است، اما اثر آن به تعداد جانوران، شدت فعالیت و نوع زیستگاه بستگی دارد.