جواب پرسش های نمونه درس ۱۳ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۱۲۸

پاسخ: مهم‌ترین عوامل عبارت بودند از:
۱ـ بروز اختلاف و شکاف میان رهبران و اعضای نهضت ملی، به‌ویژه میان آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق.
۲ـ دسیسه‌چینی قدرت‌های خارجی و عوامل داخلی وابسته به آنها برای تشدید اختلاف‌ها.
۳ـ ضعف ساختاری و بی‌کفایتی برخی اعضای کابینه دولت.
۴ـ رقابت‌ها و قدرت‌طلبی‌های سیاسی و ایجاد تفرقه و پراکندگی در صفوف نهضت.
این عوامل موجب سست شدن پایه‌های حمایت مردمی شد و شرایطی به وجود آورد که مردم مانند قیام ۳۰ تیر بار دیگر به‌صورت گسترده وارد صحنه نشوند.

پاسخ: انگلستان برای جلب همکاری آمریکا:
۱ـ به شرکت‌های نفتی آمریکایی وعده داد که آنها را در منابع نفت ایران شریک کند.
۲ـ خطر نفوذ کمونیسم و قدرت گرفتن حزب توده در ایران را برای آمریکایی‌ها بزرگ جلوه داد.
در نتیجه، سیاست آمریکا از حمایت نسبی و میانجیگری به همکاری با انگلستان برای براندازی دولت دکتر مصدق تغییر کرد و سازمان سیا مأمور مشارکت در طراحی و اجرای کودتا شد.

پاسخ: انگلستان با استفاده از شبکه جاسوسی و عوامل وابسته خود به شکل‌های مختلف برای تضعیف دولت مصدق اقدام کرد. از مهم‌ترین این اقدامات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱ـ تحریم خرید نفت ایران.
۲ـ تهدید کشورهای خریدار نفت ایران به تعقیب قضایی و مجازات.
۳ـ استفاده از شبکه‌های جاسوسی و عوامل داخلی برای ایجاد آشوب، اختلاف و بی‌ثباتی.
۴ـ انجام عملیات تبلیغاتی و جنگ روانی علیه دولت و نهضت ملی.
۵ـ طراحی اولیه طرح براندازی دولت مصدق با عنوان «عملیات چکمه» و سپس همکاری با آمریکا در طرح کودتا.

پاسخ: حزب توده در آغاز نهضت ملی شدن نفت، به دلیل وابستگی به شوروی، با نهضت رفتاری خصمانه داشت و آن را وابسته به سرمایه‌داری غرب معرفی می‌کرد. این حزب فقط خواهان ملی شدن نفت جنوب بود و نفت شمال را حق شوروی می‌دانست.

پس از قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱، برخی رهبران حزب تصمیم گرفتند از دکتر مصدق حمایت کنند و در بعضی رویدادها، از جمله ماجرای نهم اسفند و رفراندوم انحلال مجلس هفدهم، از دولت او پشتیبانی کردند.

اما در فاصله کودتای نافرجام ۲۵ مرداد تا کودتای ۲۸ مرداد، حزب توده با وجود برخورداری از تشکیلات گسترده و سازمان نظامی، نیروهایش را از خیابان‌ها فراخواند و اقدام مؤثری برای جلوگیری از کودتا انجام نداد. برخی اقدامات خیابانی اعضای آن، مانند پایین کشیدن مجسمه‌های شاه و طرح شعار الغای سلطنت و جمهوری دموکراتیک، نیز دستاویزی برای جنگ روانی کودتاچیان شد.

در حالی که سازمان نظامی حزب از طریق شبکه خود در ارتش از توطئه کودتا آگاه بود، نتوانست یا نخواست از امکانات خود برای جلوگیری از موفقیت کودتا استفاده کند.

پاسخ: از عناصر فعال دربار می‌توان به اشرف پهلوی، مادر شاه، اسدالله علم، شاپور ریپورتر و دیگر افراد وابسته به دربار اشاره کرد.

این افراد با نهضت ملی شدن نفت و دولت دکتر مصدق مخالفت می‌کردند و با توطئه‌چینی، دسیسه‌کاری، ارتباط با عوامل خارجی و حمایت از سیاست‌های انگلستان به تضعیف دولت می‌پرداختند. اشرف پهلوی نیز در جریان آماده‌سازی کودتا، پس از ملاقات‌های محرمانه با مأموران اطلاعاتی آمریکا و انگلستان، مخفیانه به ایران آمد تا پیام‌ها و نقشه‌های مربوط به کودتا را به شاه منتقل کند.

نمونه پاسخ پژوهشی: قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ یکی از مهم‌ترین حرکت‌های مردمی دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت بود. ماجرا زمانی آغاز شد که دکتر مصدق برای مقابله مؤثرتر با مخالفان داخلی از محمدرضاشاه خواست وزارت جنگ را نیز در اختیار او قرار دهد. شاه این درخواست را نپذیرفت و مصدق از نخست‌وزیری استعفا کرد.

پس از استعفای مصدق، شاه احمد قوام، معروف به قوام‌السلطنه، را مأمور تشکیل دولت کرد. قوام در اعلامیه‌ای تند، مخالفان خود و طرفداران نهضت ملی را تهدید کرد. در مقابل، آیت‌الله کاشانی به شدت با نخست‌وزیری قوام مخالفت کرد و از مردم خواست برای مقابله با او وارد میدان شوند. وی اعلام کرد که اگر دولت مصدق بازنگردد، مبارزه را متوجه دربار خواهد کرد.

صبح روز ۳۰ تیر، مردم تهران و تعدادی از شهرهای دیگر دست به اعتراض و تظاهرات گسترده زدند. نیروهای نظامی و انتظامی با تانک و زره‌پوش در خیابان‌ها حضور یافتند و در جریان برخوردها تعدادی از مردم به شهادت رسیدند، اما اعتراض‌ها متوقف نشد.

ادامه مقاومت مردم سرانجام شاه را وادار کرد قوام‌السلطنه را برکنار کند و دکتر مصدق بار دیگر به نخست‌وزیری بازگردد. قیام ۳۰ تیر نشان داد که در آن مقطع، اتحاد رهبران نهضت و حضور گسترده مردم می‌توانست در برابر شاه، دربار و فشارهای سیاسی مؤثر باشد.

نمونه پاسخ پژوهشی ـ شبکه بدامن: یکی از شبکه‌های وابسته به بیگانگان که در ایجاد فضای مناسب برای کودتای ۲۸ مرداد فعالیت داشت، شبکه «بدامن» بود.

براساس مطالب کتاب تاریخ یازدهم، این شبکه پس از جنگ جهانی دوم و در سال ۱۹۴۸ میلادی توسط انگلیسی‌ها، با هدف مقابله با افزایش نفوذ شوروی و حزب توده در ایران شکل گرفت. شبکه بدامن حدود صد عضو داشت و بودجه آن یک میلیون دلار اعلام شده است.

فعالیت این شبکه به مبارزه با حزب توده محدود نماند. عوامل آن با نفوذ در احزاب و جریان‌های سیاسی، ایجاد آشوب، اختلاف‌افکنی میان نیروهای نهضت ملی و انجام عملیات تبلیغاتی و جنگ روانی، به بی‌ثبات کردن فضای سیاسی کشور کمک می‌کردند.

برای نمونه، کتاب اشاره می‌کند که عوامل شبکه بدامن در آستانه کودتای ۲۸ مرداد، به نام طرفداری از دکتر مصدق به منزل آیت‌الله کاشانی نارنجک انداختند و به عزاداران امام حسین(ع) حمله کردند تا اختلاف و بدبینی میان نیروهای داخلی افزایش یابد.

این شبکه همچنین چندین روزنامه در اختیار داشت که در عملیات تبلیغاتی و جنگ روانی مرتبط با کودتا فعالیت می‌کردند. بنابراین نقش اصلی بدامن را می‌توان ایجاد آشوب، تشدید اختلاف‌ها و هدایت افکار عمومی در جهت تضعیف نهضت ملی دانست.

نمونه پاسخ: آمریکا در آغاز نهضت ملی شدن نفت تا اندازه‌ای از دولت مصدق حمایت می‌کرد؛ زیرا می‌خواست به انحصار انگلستان بر نفت ایران پایان دهد و خود نیز در منابع نفتی ایران سهم داشته باشد. همچنین در فضای جنگ سرد، دولت مصدق را در ابتدا مانعی در برابر گسترش کمونیسم در ایران می‌دانست.

اما به تدریج سیاست آمریکا تغییر کرد. انگلستان به شرکت‌های آمریکایی وعده مشارکت در نفت ایران داد و خطر نفوذ حزب توده و کمونیسم را نیز برای آمریکا بزرگ جلوه داد. با روی کار آمدن دولت آیزنهاور، سیاست آمریکا و انگلستان بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شد.

براساس کتاب درسی، یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های آمریکا برای همراهی با انگلستان، دستیابی به سهمی از منابع نفت ایران بود؛ هدفی که پس از کودتا و تشکیل کنسرسیوم نفت تحقق یافت. بنابراین منافع نفتی، رقابت‌های جنگ سرد و نگرانی از گسترش جنبش‌های ضداستعماری موجب شد آمریکا با وجود اعتماد اولیه دولت مصدق، در نهایت با انگلستان برای براندازی دولت ایران همکاری کند.

نکته مهم درس: کتاب تنها عوامل خارجی را زمینه‌ساز کودتا نمی‌داند؛ در کنار نقش آمریکا و انگلستان، عواملی مانند اختلاف میان رهبران نهضت، عملکرد حزب توده، فعالیت شبکه‌های وابسته، توطئه‌های شاه و دربار، جنگ روانی مطبوعات، انحلال مجلس هفدهم، اعتماد بیش از حد مصدق به آمریکایی‌ها و فاصله گرفتن او از روحانیت نیز در بخش «عوامل داخلی» بررسی شده‌اند.

جمع‌بندی درس سیزدهم: قیام ۳۰ تیر با اتحاد رهبران نهضت و حضور گسترده مردم به بازگشت دکتر مصدق به نخست‌وزیری انجامید؛ اما در دور دوم دولت او، اختلاف‌های داخلی، فعالیت مخالفان، توطئه شاه و دربار و دخالت قدرت‌های خارجی به تدریج پایه‌های حمایت مردمی را تضعیف کرد. آمریکا نیز پس از تغییر سیاست خود با انگلستان همراه شد و زمینه‌های داخلی و خارجی برای کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ فراهم گردید.