جواب درس ششم جامعه شناسی یازدهم انسانی | چگونگی تکوین فرهنگ معاصر غرب

درس ششم جامعه شناسی یازدهم، «چگونگی تکوین فرهنگ معاصر غرب»، روند شکل‌گیری این فرهنگ را از گذشته تا دوران جدید بررسی می‌کند. در ادامه، پاسخ پرسش‌های متن، تحقیق، گفت و گو کنیدها، توضیح شکل صفحهٔ ۵۳ و فعالیت‌های پایان درس را به‌ترتیب صفحه می‌خوانید.

جواب سوالات صفحه ۴۵ جامعه شناسی یازدهم

فرهنگ معاصر غرب چه پیشینه‌ای دارد، چه مراحل و دوره‌هایی را سپری کرده است؟ چه افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها و نهادهایی در شکل‌گیری آن دخیل بوده‌اند؟

پاسخ: فرهنگ معاصر غرب یک‌باره شکل نگرفته و ریشه در تاریخ اروپا دارد. کتاب، این پیشینه را در چهار دورهٔ یونان و روم باستان، قرون وسطی، رنسانس و غرب جدید بررسی می‌کند.

در شکل‌گیری آن، افراد و گروه‌های گوناگونی نقش داشته‌اند؛ از جمله کلیسا و روحانیان مسیحی، پادشاهان و قدرت‌های محلی، هنرمندان رنسانس، اصلاح‌گران دینی، فیلسوفان روشنگری، دانشمندان، بازرگانان و صاحبان صنایع. تغییر رابطهٔ نهاد دین با سیاست، رشد تجارت و صنعت و گسترش اندیشه‌های جدید نیز در این روند مؤثر بوده است.

پاسخ کوتاه: این فرهنگ در بستر چهار دورهٔ باستان، قرون وسطی، رنسانس و غرب جدید شکل گرفته است. کلیسا، حکومت‌ها، هنرمندان، اصلاح‌گران دینی، فیلسوفان، دانشمندان و فعالان اقتصادی در پیدایش آن نقش داشته‌اند.

جواب سوالات صفحه ۴۶ جامعه شناسی یازدهم

فرهنگ معاصر غرب چه پیشینه‌ای داشته است؟ دوره‌های تاریخی فرهنگ غرب کدام‌اند و جهان غرب چگونه از آن دوره‌ها عبور کرده است؟

پاسخ: براساس تقسیم‌بندی کتاب، تاریخ فرهنگ غرب چهار دوره دارد:

۱ـ یونان و روم باستان: کتاب، فرهنگ این دوره را اساطیری معرفی می‌کند؛ فرهنگی که در آن خداوندگاران متعدد پرستیده می‌شدند. میراث هنری و فکری این دوره، بعدها در رنسانس دوباره مورد توجه قرار گرفت.

۲ـ قرون وسطی: با گسترش مسیحیت، فرهنگ دینی مسیحی در اروپا نفوذ یافت و کلیسا جایگاه مهمی پیدا کرد. کتاب توضیح می‌دهد که عملکرد دنیوی برخی صاحبان قدرت کلیسایی، با پوشش و توجیه دینی همراه بود.

۳ـ رنسانس: این دوره در تقسیم‌بندی کتاب، قرن‌های چهاردهم تا شانزدهم میلادی را دربرمی‌گیرد. رنسانس به معنای «تجدید حیات» و «تولد دوباره» است و به بازگشت به میراث یونان و روم اشاره دارد. در این دوران، تحولاتی در هنر، تجارت، سیاست و جریان‌های دینی رخ داد و اقتدار کلیسا به چالش کشیده شد.

۴ـ غرب جدید: در روایت درس، فلسفه‌های روشنگری به رویکرد دنیوی، مبنای فکری دادند. سپس آثار باورهای جدید در علم، فناوری، صنعت، اقتصاد، حقوق و سیاست گسترش یافت و فرهنگ معاصر غرب شکل گرفت.

پاسخ بخش دوم سؤال: عبور از این دوره‌ها تدریجی بود. گسترش مسیحیت، گذار از فرهنگ باستان به قرون وسطی را رقم زد. کاهش اقتدار کلیسا، رشد تجارت، توجه دوباره به هنر باستان و جنبش‌های اصلاح دینی، زمینهٔ تحولات رنسانس را فراهم کردند. گسترش فلسفه‌های روشنگری و سپس تغییرات صنعتی و سیاسی نیز در شکل‌گیری غرب جدید نقش داشتند.

جواب تحقیق کنید صفحه ۴۸ جامعه شناسی یازدهم

مواجههٔ کلیسا با مسلمانان در طول جنگ‌های صلیبی و فتح قسطنطنیه، چگونه زمینه‌های فرو ریختن اقتدار کلیسا را فراهم ساخت؟

پاسخ: این رویدادها از چند راه در تغییر شرایط اروپا نقش داشتند: ناکامی برخی لشکرکشی‌های صلیبی به اعتبار رهبران کلیسا آسیب زد، ارتباط با جهان اسلام آشنایی با دانش و تمدن‌های دیگر را بیشتر کرد و فتح قسطنطنیه نیز تغییر موازنهٔ قدرت را نشان داد. این عوامل، همراه با تحولات داخلی اروپا، زمینهٔ کاهش اقتدار کلیسا را فراهم کردند.

کاهش اعتبار رهبری کلیسا: کلیسا در دعوت به جنگ‌های صلیبی و بسیج نیروها نقش داشت. شکست برخی لشکرکشی‌ها و هزینه‌های سنگین آنها، توانایی این رهبری را در رسیدن به اهداف اعلام‌شده زیر سؤال برد.

گسترش ارتباطات علمی و فرهنگی: مواجهه با مسلمانان، در کنار تجارت و ترجمه، به آشنایی بیشتر اروپاییان با دستاوردهای دیگر جوامع کمک کرد. این ارتباطات، زمینهٔ مقایسه، پرسشگری و بازنگری در برخی برداشت‌های رایج را افزایش داد.

فتح قسطنطنیه: فتح این شهر در سال ۱۴۵۳ میلادی به دست عثمانیان، به امپراتوری بیزانس پایان داد. کتاب، این رویداد را در کنار جنگ‌های صلیبی و مواجهه با مسلمانان، از زمینه‌های تغییر اقتدار پیشین معرفی می‌کند.

تقویت رقیبان سیاسی کلیسا: با تضعیف اقتدار کلیسا، پادشاهان و قدرت‌های محلی فرصت بیشتری برای گسترش نفوذ خود پیدا کردند و دخالت کلیسا در امور سیاسی را به چالش کشیدند.

متن پیشنهادی تحقیق برای ارائه در کلاس:

پاسخ: اقتدار کلیسا در اروپا طی یک روند طولانی دچار تغییر شد. جنگ‌های صلیبی، تماس با جوامع مسلمان و فتح قسطنطنیه، بخشی از زمینه‌های این تحول بودند. ناکامی برخی جنگ‌ها به اعتبار رهبران کلیسا آسیب زد و ارتباط با تمدن اسلامی، آشنایی اروپاییان با دانش و شیوه‌های زندگی دیگر را بیشتر کرد. فتح قسطنطنیه نیز نشانه‌ای مهم از تغییر قدرت سیاسی و نظامی بود. در کنار این عوامل، پادشاهان و قدرت‌های محلی برای کاستن از نفوذ کلیسا تلاش کردند. بنابراین، کاهش اقتدار کلیسا نتیجهٔ مجموعه‌ای از تحولات فکری، سیاسی و اجتماعی بود.

پاسخ کوتاه: شکست‌های جنگ‌های صلیبی، افزایش آشنایی با تمدن اسلامی و فتح قسطنطنیه، همراه با رقابت قدرت‌های محلی، زمینهٔ کاهش اعتبار و اقتدار کلیسا را فراهم کردند.

جواب سوالات متن صفحه ۴۸ جامعه شناسی یازدهم

فلسفهٔ روشنگری چگونه در تاریخ فرهنگ غرب گسترش پیدا کرد؟

پاسخ: براساس توضیح کتاب، رویکرد دنیوی پیش از گسترش فلسفه‌های روشنگری، از راه هنر، برخی تفسیرهای پروتستانی و تغییرات زندگی اجتماعی در فرهنگ عمومی نفوذ کرده بود. این وضعیت، زمینهٔ پذیرش اندیشه‌های تازه را فراهم کرد. فلسفه‌های روشنگری نیز برای این رویکرد، توضیح و پشتوانهٔ نظری فراهم کردند و آن را به لایه‌های عمیق فرهنگ رساندند.

فیلسوفان روشنگری چه نقشی در شکل‌گیری فرهنگ جدید غرب ایفا کرده‌اند؟

پاسخ: آنان در تغییر نگاه به جهان، انسان و راه‌های شناخت نقش داشتند. در روایت کتاب، فلسفه‌های روشنگری باعث شدند دنیاگرایی از سطح رفتارها و هنجارها فراتر برود و در باورها و ارزش‌های بنیادین جای بگیرد. به این ترتیب، سکولاریسم نظری تقویت شد و مبانی فرهنگ جدید غرب شکل گرفت.

پاسخ کوتاه دو پرسش: دنیاگراییِ گسترش‌یافته در زندگی اجتماعی، زمینهٔ پذیرش فلسفه‌های روشنگری را فراهم کرد. این فلسفه‌ها نیز آن را به باورها و ارزش‌های بنیادین رساندند و در شکل‌گیری هویت فرهنگ جدید غرب نقش داشتند.

جواب گفت و گو کنید صفحه ۵۰ جامعه شناسی یازدهم

به کمک این دانسته‌ها دربارهٔ نقش فلسفه‌های روشنگری در شکل‌گیری فرهنگ معاصر غرب گفت‌وگو کنید.

پاسخ: تغییر در رفتارها و شیوه‌های زندگی، همیشه به معنای تغییر هویت فرهنگ نیست. هویت زمانی دگرگون می‌شود که باورها و ارزش‌های بنیادین نیز تغییر کنند. کتاب توضیح می‌دهد که فلسفه‌های روشنگری، رویکرد دنیوی را از سطح زندگی روزمره به سطح مبانی فکری رساندند و از این راه در تغییر هویت فرهنگ غرب نقش داشتند.

بنابراین، نقش آنها فقط تغییر یک رفتار یا ابزار زندگی نبود؛ بلکه به پرسش‌هایی مانند هدف زندگی، جایگاه انسان و راه شناخت حقیقت، پاسخ‌هایی متناسب با رویکرد جدید دادند.

نمونه برای گفت‌وگوی کلاسی:

پاسخ: تغییر ابزار کار یا پوشش مردم، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که هویت فرهنگ عوض شده است؛ اما وقتی معیار خوبی و بدی، هدف زندگی و نگاه به انسان تغییر کند، دگرگونی عمیق‌تر است. در این درس، نقش فلسفه‌های روشنگری از نوع دوم معرفی می‌شود.

پاسخ کوتاه: فلسفه‌های روشنگری، دنیاگرایی را به لایه‌های عمیق فرهنگ رساندند و برای آن مبنای نظری ساختند؛ به همین دلیل در تغییر هویت و پیدایش فرهنگ معاصر غرب مؤثر بودند.

جواب سوال متن صفحه ۵۰ جامعه شناسی یازدهم

این مسیر چگونه طی شد؟

پاسخ: تغییر باورها و ارزش‌ها به عرصهٔ اندیشه محدود نماند و به‌تدریج بر نهادها و روابط اجتماعی اثر گذاشت. کتاب این روند را در چهار زمینه توضیح می‌دهد:

۱ـ علم، فناوری و صنعت: علوم تجربی اهمیت بیشتری یافتند و کاربرد علم برای تسلط بر طبیعت و تولید ابزار گسترش پیدا کرد. انقلاب صنعتی از قرن هجدهم در انگلستان آغاز شد و به دیگر کشورهای اروپایی راه یافت.

۲ـ اقتصاد: رشد تجارت و صنعت، سرمایه‌داران را به گروهی اثرگذار تبدیل کرد. اقتصاد کشاورزیِ فئودالی به سوی اقتصاد صنعتیِ سرمایه‌داری رفت و روابط ارباب ـ رعیتی جای خود را به روابط کارگر و سرمایه‌دار داد.

۳ـ حقوق انسان: در مقایسهٔ کتاب، مبنای حقوق از ربوبیت الهی و فطرت انسان به سوی تعریف حقوق با تمرکز بر زندگی و خواسته‌های این‌جهانی تغییر کرد.

۴ـ سیاست: اندیشهٔ لیبرالیسم و نقش خواست انسان در قانون‌گذاری برجسته شد. نظام سیاسی جدید، مشروعیت و تصمیم‌های خود را مستقل از توجیه دینی تعریف می‌کرد و این تحول در رویدادهایی مانند انقلاب فرانسه نمود یافت.

پاسخ کوتاه: باورهای جدید از طریق هنر، تفسیرهای دینی و فلسفه گسترش یافتند و سپس در رشد علوم تجربی و صنعت، اقتصاد سرمایه‌داری، مبانی جدید حقوق و سیاست لیبرالی اثر گذاشتند.

جواب گفت و گو کنید صفحه ۵۳ جامعه شناسی یازدهم

تحولات فرهنگی ـ اجتماعی غرب در زمینه‌های دینی، فلسفی، صنعتی، سیاسی و ترتیب تاریخی آنها را بیان کنید.

پاسخ: مسیر کلی این تحولات در کتاب چنین است:

نخست؛ تحولات دینی در دوران رنسانس: نهضت‌های پروتستانی در اعتراض به اقتدار پاپ و با هدف اصلاح دینی پدید آمدند. کتاب میان جریان‌های مختلف آنها تفاوت می‌گذارد؛ برخی با دنیاگرایی تقابل نداشتند و برخی رویکرد معنوی داشتند و با آن مخالفت می‌کردند.

سپس؛ تحولات فلسفی: فلسفه‌های روشنگری گسترش یافتند و به رویکرد دنیوی مبنای نظری دادند. در نتیجه، تغییرات به لایه‌های عمیق فرهنگ راه پیدا کرد.

در ادامه؛ تحولات صنعتی و اقتصادی: با رشد علوم تجربی، فناوری و تولید کارخانه‌ای گسترش یافت. انقلاب صنعتی از قرن هجدهم آغاز شد و روابط اقتصادی و شیوهٔ کار را تغییر داد.

تحولات سیاسی: اندیشه‌های جدید در قانون‌گذاری و حکومت اثر گذاشتند. لیبرالیسم گسترش یافت و انقلاب فرانسه به یکی از رویدادهای مهم این تغییرات تبدیل شد.

پاسخ کوتاه: اصلاحات دینی و تحولات رنسانس، گسترش فلسفه‌های روشنگری، انقلاب صنعتی و تحول اقتصاد، و سپس نمود گستردهٔ اندیشه‌های جدید در سیاست و انقلاب فرانسه، مسیر کلی بحث کتاب را تشکیل می‌دهند.

توضیح شکل صفحهٔ ۵۳:

پاسخ: در بخش نخست شکل، هنر، اقتصاد و نهضت‌های پروتستانی با «سکولاریسم عملی» ارتباط دارند؛ یعنی رویکرد دنیوی در سطح رفتارها و زندگی اجتماعی گسترش یافته است. «فلسفهٔ روشنگری» تغییر را به سطح باورهای بنیادین می‌رساند و «سکولاریسم نظری» را تقویت می‌کند. در بخش بعد، آثار فرهنگ جدید در علم و فناوری و صنعت، اقتصاد، حقوق بشر و سیاست دیده می‌شود.

پیام شکل این است که تحول فرهنگی، هم در سطح زندگی روزمره رخ می‌دهد و هم در سطح مبانی فکری؛ تغییر در این مبانی می‌تواند هویت فرهنگ و نهادهای اجتماعی را دگرگون کند.

جواب مفاهیم اساسی صفحه ۵۴ جامعه شناسی یازدهم

مفاهیم اساسی درس را بنویسید.

پاسخ: پروتستانتیسم، رنسانس، فرهنگ اساطیری، فرهنگ دینی مسیحیت، فرهنگ عمومی، سکولاریسم عملی، سکولاریسم نظری، فلسفه‌های روشنگری، انقلاب صنعتی، فئودالیسم، اقتصاد سرمایه‌داری، حقوق فطری الهی، لیبرالیسم و انقلاب فرانسه.

جواب خلاصه کنید صفحه ۵۴ جامعه شناسی یازدهم

جملهٔ آغازین کتاب:

خلاصهٔ درس را کامل کنید.

پاسخ: فرهنگ معاصر غرب ریشه در گذشتهٔ تاریخی آن دارد. کتاب این تاریخ را به چهار دورهٔ یونان و روم باستان، قرون وسطی، رنسانس و غرب جدید تقسیم می‌کند. در رنسانس، توجه دوباره به میراث باستان با تغییراتی در هنر، تجارت، سیاست و جریان‌های دینی همراه شد. رویکرد دنیوی ابتدا در بخش‌هایی از زندگی اجتماعی و فرهنگ عمومی گسترش یافت و سپس فلسفه‌های روشنگری آن را به باورها و ارزش‌های بنیادین رساندند. آثار این تغییرات در رشد علوم تجربی، انقلاب صنعتی، اقتصاد سرمایه‌داری و دگرگونی حقوق و سیاست آشکار شد. بنابراین، شکل‌گیری فرهنگ جدید غرب حاصل پیوند تغییرات فکری با تحولات زندگی اجتماعی بود.

جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۵۴ جامعه شناسی یازدهم

آنچه از این درس آموخته‌اید، بنویسید.

پاسخ: آموختم که برای شناخت فرهنگ یک جامعه، دانستن ویژگی‌های امروز آن کافی نیست و باید روند تاریخی شکل‌گیری‌اش را نیز بررسی کنیم. در این درس دیدم که تغییرات دینی، فلسفی، اقتصادی و سیاسی غرب به یکدیگر مربوط بودند. همچنین فهمیدم که وقتی تغییر از رفتارهای روزمره به باورهای بنیادین برسد، هویت فرهنگ دگرگون می‌شود و آثار آن در نهادهای مختلف جامعه دیده می‌شود.

نمونهٔ کوتاه‌تر:

پاسخ: یاد گرفتم که فرهنگ جدید غرب به‌تدریج و در پی تحولات رنسانس، اصلاحات دینی، فلسفه‌های روشنگری و تغییرات صنعتی و سیاسی شکل گرفته است. این تحولات بر هم اثر گذاشتند و زندگی اجتماعی را تغییر دادند.