جواب درس ۱۰ علوم ششم؛ پاسخ خیلی کوچک خیلی بزرگ – صفحه ۷۴ تا ۷۸

پاسخ: بیشتر یاخته‌ها بسیار کوچک‌اند و با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند؛ بنابراین برای مشاهده‌ی آنها باید از وسیله‌ی بزرگ‌کننده استفاده کنیم.

پاسخ: برای مشاهده‌ی بیشتر یاخته‌ها و جانداران تک‌یاخته‌ای از میکروسکوپ استفاده می‌کنیم.

اجزای نشان‌داده‌شده در شکل کتاب:
• عدسی چشمی
• تغییردهنده‌ی فاصله‌ی عدسی‌ها
• پیچ نگهدارنده
• عدسی‌های شیئی
• دسته
• تنظیم تند
• تنظیم کند
• پیچ جابه‌جاکننده‌ی لام
• کلید تنظیم میزان نور
• پایه
• لامپ
• کندانسور یا متراکم‌کننده‌ی نور
• صفحه‌ی میکروسکوپ
• گیره
• صفحه‌ی چرخان

نمونه پاسخ: میکروسکوپ یکی از ابزارهای مهم علمی است و به کمک آن می‌توان اجسام و جاندارانی را دید که با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیستند.

از میکروسکوپ‌ها در آزمایشگاه‌های پزشکی برای بررسی نمونه‌های خون و بافت‌ها، در زیست‌شناسی برای مشاهده‌ی یاخته‌ها و جانداران ریز، در پژوهش‌های علمی برای مطالعه‌ی ساختمان مواد و در برخی صنایع برای بررسی اجسام بسیار کوچک استفاده می‌شود.

با پیشرفت فناوری، میکروسکوپ‌ها بزرگ‌نمایی و دقت بیشتری پیدا کرده‌اند و امکان مشاهده‌ی جزئیات بسیار ریزتری را برای پژوهشگران فراهم می‌کنند.

برای استفاده‌ی صحیح از میکروسکوپ، مراحل زیر را با کمک معلّم خود انجام دهید:

۱- پس از تمیز کردن عدسی‌ها، صفحه‌ی میکروسکوپ را در پایین‌ترین وضعیت خود قرار دهید.
۲- عدسی شیئی با بزرگ‌نمایی کم را در مسیر نور قرار دهید.
۳- یکی از نمونه‌های آماده در آزمایشگاه را بردارید و لام (تیغه‌ی شیشه‌ای) را روی صفحه بین گیره‌ی میکروسکوپ طوری قرار دهید که لامل (تیغک شیشه‌ای) به سمت بالا باشد و نور از آن عبور کند.
۴- درون عدسی چشمی نگاه کنید و با پیچ تنظیم، صفحه‌ی میکروسکوپ را آهسته به سمت بالا بیاورید.
۵- با مشاهده‌ی تصویر، با پیچ جابه‌جاکننده لام را به اندازه‌ای حرکت دهید که تصویر در وسط میدان دید قرار گیرد؛ سپس تصویر را تنظیم کنید تا واضح دیده شود.
۶- عدسی با بزرگ‌نمایی متوسط را در مسیر نور قرار دهید و تصویر را به آهستگی تنظیم کنید.
۷- عدسی با بزرگ‌نمایی زیاد را در مسیر نور قرار دهید و دوباره تصویر را تنظیم کنید.

فعالیت پیشنهادی کتاب: نمونه‌هایی مانند بال و پای مگس و حشرات دیگر و گرده‌های گیاهان مختلف محیط زندگی را زیر میکروسکوپ قرار دهید و شکل آنچه را مشاهده می‌کنید، رسم کنید.

پاسخ و مشاهده: در قطره‌ی آب ممکن است رشته‌های سبزرنگ، جانداران تک‌یاخته‌ای و موجودات بسیار ریز دیگری دیده شوند. شکل، اندازه و تعداد جانداران موجود در نمونه‌های مختلف آب ممکن است یکسان نباشد.

هشدار کتاب: آب نهر یا مکان‌های دیگر ممکن است آلوده باشد. نکات بهداشتی را در آزمایش رعایت کنید.

پاسخ: این موجودات زنده پریاخته‌ای‌های ساده هستند و جلبک‌های رشته‌ای نام دارند. یاخته‌های آنها پشت سر هم قرار گرفته‌اند و رشته‌های سبزرنگ را تشکیل داده‌اند.

پاسخ: این ذرات ممکن است جانداران تک‌یاخته‌ای یا پریاخته‌ای ساده باشند. شکل آنها در نمونه‌های مختلف آب متفاوت است.

پاسخ: موجودات تک‌یاخته‌ای گرد یا بیضی‌شکل دیده می‌شوند که همان مخمرها هستند. اگر با دقت بیشتری مشاهده کنیم، ممکن است بعضی از آنها را در حال جوانه زدن ببینیم.

مخمرها از قارچ‌های تک‌یاخته‌ای هستند.

نکته‌ی تاریخی: در گذشته‌های دور برای دیدن اجسام ریز از ذره‌بین استفاده می‌شد. ذره‌بین اجسام را حدود ۱۰ تا ۲۰ برابر بزرگ‌تر می‌کند.

اولین میکروسکوپ‌ها با قرار دادن ذره‌بین‌ها در کنار یکدیگر ساخته شدند.

رابرت هوک حدود ۴۰۰ سال پیش میکروسکوپی ساخت و با آن قطعه‌ای از چوب‌پنبه را با دقت مشاهده و تصویر آن را رسم کرد. او برای حفره‌های چوب‌پنبه اصطلاح سلول، به معنای اتاق کوچک را به کار برد.

پس از آن میکروسکوپ‌های دیگری ساخته شدند و انسان توانست موجودات ریز درون آب را نیز مشاهده کند.

میکروسکوپ‌های امروزی: میکروسکوپ‌های نوری امروزی نیز مانند نمونه‌های قدیمی از چند عدسی استفاده می‌کنند؛ اما ساختمان دقیق‌تر و امکانات بیشتری دارند. در آنها نور از منبع نور به نمونه تابیده می‌شود و پس از عبور از نمونه و عدسی‌ها، تصویر روشن و بزرگ‌شده دیده می‌شود.

طبق کتاب، میکروسکوپ‌های نوری امروزی می‌توانند نمونه را تا حدود ۲۰۰۰ برابر بزرگ‌تر نشان دهند.

ویژگی	میکروسکوپ‌های قدیمی	میکروسکوپ‌های امروزی
ساختمان	ساده‌تر	کامل‌تر و دقیق‌تر
بزرگ‌نمایی	کمتر	بسیار بیشتر
منبع نور و تنظیم	امکانات محدودتر	دارای منبع نور و بخش‌های دقیق تنظیم تصویر
کیفیت مشاهده	جزئیات کمتر	تصویر روشن‌تر و مشاهده‌ی جزئیات بیشتر

نتیجه: با پیشرفت علم و فناوری، میکروسکوپ‌ها کامل‌تر، دقیق‌تر و دارای بزرگ‌نمایی بیشتر شده‌اند و امکان مشاهده‌ی اجسام و ساختارهای ریزتری را فراهم کرده‌اند.

پاسخ: بله. در نمونه‌ی برگ، یاخته‌های سطحی در کنار یکدیگر دیده می‌شوند و در میان آنها روزنه‌ها و یاخته‌های نگهبان روزنه قابل مشاهده‌اند.

در شکل کتاب، هر روزنه در میان دو یاخته‌ی نگهبان قرار دارد که شکل آنها با یاخته‌های اطراف متفاوت است.

پاسخ: در زیر میکروسکوپ، تعداد زیادی یاخته‌ی سطحی دهان دیده می‌شود. یاخته‌ها معمولاً شکل‌های نسبتاً نامنظم و پهن دارند و پس از رنگ‌آمیزی، هسته آنها واضح‌تر دیده می‌شود.

در هر یاخته می‌توان بخش‌هایی مانند غشای یاخته، سیتوپلاسم و هسته را تشخیص داد.

نکته‌ی بهداشتی کتاب: قبل و بعد از انجام آزمایش یاخته‌های دهان، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید.

ویژگی قابل مشاهده	یاخته‌های برگ	یاخته‌های سطح دهان
شکل کلی	منظم‌تر و مشخص‌تر	نسبتاً نامنظم و پهن
هسته	وجود دارد	وجود دارد و با رنگ‌آمیزی بهتر دیده می‌شود
ساختار ویژه‌ی قابل مشاهده	روزنه و یاخته‌های نگهبان در نمونه‌ی پوست برگ	روزنه ندارد

نکته‌ی مهم درس: بسیاری از جانداران و ساختارهای زنده آن‌قدر کوچک‌اند که برای مشاهده‌ی آنها باید از میکروسکوپ استفاده کنیم. میکروسکوپ به ما امکان می‌دهد یاخته‌ها، جانداران تک‌یاخته‌ای و جزئیات بسیار ریز نمونه‌های زنده را مشاهده و با یکدیگر مقایسه کنیم.

جمع‌بندی کوتاه درس دهم علوم ششم: برای مشاهده‌ی بیشتر یاخته‌ها از میکروسکوپ استفاده می‌شود. کار صحیح با میکروسکوپ باید از بزرگ‌نمایی کم آغاز شود و نمونه به‌تدریج با بزرگ‌نمایی بیشتر بررسی شود. در آب برکه می‌توان جلبک‌ها و جانداران بسیار کوچک را مشاهده کرد و مخمر نیز نمونه‌ای از یک قارچ تک‌یاخته‌ای است. با پیشرفت علم، میکروسکوپ‌ها دقیق‌تر و قوی‌تر شده‌اند. مشاهده‌ی پوست برگ و یاخته‌های سطح دهان نیز نشان می‌دهد که جانداران از یاخته‌هایی تشکیل شده‌اند که در عین داشتن برخی بخش‌های مشترک، می‌توانند شکل و ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند.