جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱۱ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۰۸ و ۱۱۲

پاسخ: پس از سقوط رضاشاه، فضای بسته و استبدادی دوران او تا اندازه‌ای از میان رفت و فرصت و آزادی نسبی برای بحث و فعالیت‌های سیاسی به وجود آمد. از سوی دیگر، حضور متفقین و دخالت قدرت‌های خارجی در امور ایران نیز موجب گسترش فعالیت‌های حزبی شد؛ به‌طوری که انگلستان و شوروی از تشکیل و فعالیت برخی احزاب و جریان‌های سیاسی موردنظر خود حمایت می‌کردند.

پاسخ: از مهم‌ترین احزاب و جریان‌های سیاسی نام‌برده در کتاب می‌توان به حزب اراده ملی به رهبری سیدضیاءالدین طباطبایی، حزب توده و حزب دموکرات قوام‌السلطنه اشاره کرد. همچنین شوروی در آذربایجان و کردستان از شکل‌گیری جریان‌های دموکرات حمایت کرد.

پاسخ: دولت شوروی برای تحمیل امتیاز نفت شمال، از دو وسیله اصلی استفاده می‌کرد:
۱ـ حزب توده و دیگر عوامل داخلی وابسته به خود.
۲ـ نیروهای مسلح شوروی که با وجود پایان جنگ جهانی دوم همچنان در خاک ایران حضور داشتند و دولت و مجلس ایران را تحت فشار قرار می‌دادند.

پاسخ: دولت شوروی اهدافی فراتر از حضور نظامی در ایران داشت. این دولت می‌خواست:
۱ـ با تجزیه بخش‌هایی از ایران، برای خود منطقه‌ای حائل و امنیتی ایجاد کند؛ از جمله جداسازی آذربایجان ایران و الحاق آن به آذربایجان شوروی.
۲ـ امتیاز نفت شمال ایران را به دست آورد.
به همین دلیل برخلاف تعهد متفقین برای خروج نیروهای خارجی پس از پایان جنگ، شوروی از تخلیه خاک ایران خودداری می‌کرد.

پاسخ: محمدرضاشاه با تغییر قانون اساسی توانست اختیارات زیر را به دست آورد:
۱ـ انحلال دو مجلس.
۲ـ فرماندهی کل قوا.
۳ـ اعلام جنگ و صلح.
۴ـ نصب و تعیین وزیران.

نمونه پاسخ پژوهشی: پس از پایان جنگ جهانی دوم، براساس تعهد متفقین، نیروهای خارجی باید حداکثر ظرف شش ماه خاک ایران را ترک می‌کردند. انگلستان و آمریکا نیروهای خود را خارج کردند، اما شوروی از تخلیه شمال ایران خودداری کرد. یکی از اهداف شوروی، ایجاد منطقه‌ای حائل در مرزهای جنوبی خود، تجزیه بخش‌هایی از ایران و دستیابی به امتیاز نفت شمال بود.

در آذربایجان که در اشغال نیروهای شوروی قرار داشت، «فرقه دموکرات» فعالیت خود را گسترش داد. این جریان از شوروی تجهیزات جنگی دریافت می‌کرد و با پشتیبانی نیروهای نظامی شوروی به تضعیف حاکمیت دولت مرکزی و تصرف بخش‌هایی از آذربایجان پرداخت.

مدتی بعد نیز حزب دموکرات کردستان در بهمن ۱۳۲۴ در مهاباد «جمهوری خودمختار کردستان» را اعلام کرد. به این ترتیب، بحران آذربایجان و کردستان به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای تمامیت ارضی ایران تبدیل شد و خطر جدایی این مناطق از کشور به وجود آمد.

سرانجام این غائله با مقاومت مردم وطن‌خواه و مسلمان آذربایجان و کردستان، فشارهای بین‌المللی بر شوروی و تلاش‌های دولت ایران پایان یافت. قوام‌السلطنه نیز در جریان مذاکرات با شوروی وعده امتیاز نفت شمال را مطرح کرد و پس از خروج نیروهای شوروی، زمینه برای بازگشت حاکمیت دولت مرکزی فراهم شد.

نمونه پاسخ پژوهشی: در سال ۱۳۲۳، چند شرکت نفتی انگلیسی و آمریکایی خواستار دریافت امتیاز نفت مناطق جنوب شرقی ایران، به‌ویژه بلوچستان، شدند. هم‌زمان دولت شوروی نیز برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران فشار وارد می‌کرد. حزب توده در حالی با واگذاری امتیاز نفت به شرکت‌های انگلیسی و آمریکایی مخالفت می‌کرد که از درخواست شوروی برای نفت شمال حمایت می‌کرد.

در چنین شرایطی، نمایندگان دوره چهاردهم مجلس شورای ملّی در برابر واگذاری امتیازات جدید نفتی مقاومت کردند. دکتر محمد مصدق طرحی را به مجلس ارائه کرد که در ۱۱ آذر ۱۳۲۳ به تصویب رسید. براساس این قانون، مذاکره با کشورهای خارجی برای واگذاری امتیاز نفت بدون تأیید مجلس ممنوع شد.

این اقدام در چارچوب سیاست «موازنه منفی» قرار داشت؛ یعنی ایران نباید برای ایجاد تعادل، منابع خود را هم‌زمان در اختیار قدرت‌های شرق و غرب قرار دهد، بلکه باید از واگذاری امتیاز نفت به هر دو طرف خودداری کند. این سیاست برخلاف «موازنه مثبت» بود که بر اعطای امتیاز به قدرت‌های رقیب استوار بود.

تصویب این طرح را می‌توان یکی از گام‌های مهم مجلس برای جلوگیری از نفوذ قدرت‌های خارجی در منابع نفتی ایران و دفاع از اختیار کشور بر ثروت‌های خود دانست؛ روندی که در سال‌های بعد زمینه سیاسی مناسبی برای گسترش مبارزات مربوط به نفت و نهضت ملی شدن صنعت نفت فراهم کرد.

نکته تاریخی: امتیاز دارسی در سال ۱۹۰۱ میلادی و پیش از تشکیل مجلس شورای ملّی واگذار شده بود؛ بنابراین در پاسخ به این فعالیت، بهتر است مقاومت مجلس چهاردهم در سال ۱۳۲۳ و تصویب طرح موازنه منفی محور اصلی پاسخ قرار گیرد.

جمع‌بندی درس یازدهم: پس از سقوط رضاشاه و اشغال ایران، فضای سیاسی کشور دگرگون شد و احزاب و جریان‌های متعددی با گرایش‌های داخلی و خارجی شکل گرفتند. شوروی برای گرفتن امتیاز نفت شمال و افزایش نفوذ خود از حضور نظامی و جریان‌های وابسته استفاده کرد، اما مجلس چهاردهم با اتخاذ سیاست موازنه منفی در برابر واگذاری امتیازات جدید ایستاد. در همین دوره، بحران آذربایجان و کردستان، بی‌ثباتی دولت‌ها و افزایش اختیارات محمدرضاشاه نیز از مهم‌ترین تحولات سیاسی کشور بود.