جواب فعالیت های درس ۸ تاریخ دهم انسانی؛ سپیده دم تمدن ایرانی

نقشه محوطه‌های باستانی در صفحه ۷۱ را با نقشه کنونی پراکندگی روستاها و شهرها در ایران مقایسه کنید و بگویید:

الف) چه نسبتی میان پراکندگی محوطه‌های باستانی، با پراکندگی روستاها و شهرها در زمان حال وجود دارد؟

ب) عوامل جغرافیایی و به ویژه آب و هوا، چه نقشی در پراکندگی محوطه‌های باستانی داشته است؟

پ) سکونتگاه‌های باستانی استان محل زندگی و یا یکی از استان‌های همجوار خود را بر روی نقشه مشخص نمایید.

پاسخ: الف) بیشتر محوطه‌های باستانی ایران در کوهپایه‌ها یا دشت‌ها و به میزان کمتری در مناطق پست قرار دارند؛ زیرا در این مناطق دسترسی به آب، امکان کشاورزی و دامداری بیشتر بوده است. همچنین برخی از این محوطه‌ها در نزدیکی مراکز تمدن بین‌النهرین قرار داشته‌اند. امروزه به دلیل پیشرفت فناوری آبرسانی، امکان زندگی در بسیاری از نقاط ایران فراهم شده و سکونت محدود به مکان‌های خاص نیست.

ب) عوامل جغرافیایی مانند رودخانه‌ها، دریاها، راه‌های ارتباطی، کوه‌ها و شرایط اقلیمی به ویژه مناطق کوهستانی و سواحل، نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های باستانی داشته‌اند.

پ) از نمونه‌های سکونتگاه‌های باستانی می‌توان به تخت جمشید در استان فارس، شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و بم در استان کرمان اشاره کرد.

پاسخ: ابزارهای سنگی در هر دوره نسبت به دوره قبل کاربردی‌تر و مؤثرتر شده‌اند و انسان توانسته است ابزارهای مناسب‌تری برای نیازهای خود بسازد. این تغییر به دلیل افزایش تجربه، تغییر نیازها و رشد فکری انسان در ساخت ابزار برای شکار، کندن زمین، خرد کردن میوه و گوشت بوده است.

به تصاویر ظروف سفالی بالا و نیز تصاویر دیگری از ظروف سفالی دوره پیش از تاریخ توجه کنید و بگویید:

الف) چه نوع تصاویری بر روی ظروف سفالی نقاشی شده است؟

ب) این تصاویر از چه جهاتی به باستان‌شناسان در تحلیل زندگی مردمان پیش از تاریخ کمک می‌کند؟

پاسخ: الف) تصاویر حیوانات و گیاهان بر روی ظروف سفالی نقاشی شده است.

ب) این تصاویر از دو جهت به باستان‌شناسان کمک می‌کند:
۱) شناخت نوع ابزارها، نیازها و شرایط اجتماعی و اقتصادی مردم یک دوره.
۲) شناخت نگرش مردم آن منطقه و سطح فرهنگ و هنر آنان.

الف) با راهنمایی دبیر خود، تحقیق کنید که چرا شهر سوخته به این نام معروف شده است.

ب) مشهورترین کشفیات باستان‌شناسی این شهر چه بوده است؟

پ) تصویر بالا کدام بخش از بخش‌های پنج‌گانه شهر سوخته را نشان می‌دهد؟

پاسخ: الف) به دلیل آتش‌سوزی‌هایی که در دو دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۲۷۵۰ قبل از میلاد در این شهر رخ داده و آثار آن هنوز باقی مانده است، این مکان به شهر سوخته معروف شده است.

ب) از مشهورترین کشفیات شهر سوخته می‌توان به نظام مرتب آبرسانی و تخلیه فاضلاب، دانش پزشکی مانند چشم مصنوعی و جراحی مغز، کارگاه‌های صنعتی ساخت سفال و جواهرات و صنعت پیشرفته پارچه‌بافی اشاره کرد.

پ) تصویر مربوط به بخش گورستان‌های شهر سوخته است.

پاسخ: شهرهای قلمرو ایلام در جلگه خوزستان، استان‌های فارس و بوشهر، بخش‌هایی از استان‌های کرمان، لرستان، کرمانشاه تا کردستان قرار داشتند.

از مهم‌ترین شهرهای ایلامی می‌توان به شوش و مناطق اطراف آن اشاره کرد. معبد چغازنبیل در نزدیکی شوش نیز از آثار مهم معماری ایلامی به شمار می‌رود.

۱) موقعیت جغرافیایی فلات ایران از چه جهاتی بر وضعیت تاریخ و تمدن در ایران تأثیرگذار بوده است؟
فلات ایران میان شرق و غرب جهان باستان قرار داشت و مانند پلی ارتباطی میان تمدن‌ها عمل می‌کرد. این موقعیت باعث گسترش روابط تجاری، سیاسی، نظامی و فرهنگی شد و ایران را به مرکز مبادلات فرهنگی و اقتصادی تبدیل کرد. همچنین باعث حمله اقوام مختلف به ایران شد که بر جنبه‌های مختلف زندگی ایرانیان تأثیر گذاشت.۲) مهم‌ترین دستاوردهای ساکنان فلات ایران در دوران پیش از تاریخ در زمینه سفالگری و فلزکاری چه بوده است؟
تولید ظروف و ابزار سفالی و مسی، ساخت جواهرات، تولید اشیای برنزی، ظروف سنگ صابون و پیشرفت در تکنیک‌های ذوب و قالب‌گیری فلز از مهم‌ترین دستاوردهای آنان بود.

۳) چرا نواحی غربی و جنوب غربی فلات ایران زودتر از دیگر نواحی وارد دوره تاریخی شدند؟
به دلیل نزدیکی به تمدن‌های بین‌النهرین، استفاده از دستاوردهای آنان و دسترسی به منابع آبی مانند رودخانه کارون، مردم این مناطق زودتر به کشاورزی و دامداری روی آوردند و آبادی‌ها و روستاها شکل گرفت.

۴) چگونگی تأسیس حکومت ایلام را توضیح دهید.
تهاجمات و لشکرکشی‌های پی‌درپی فرمانروایان سومری و اکدی به سرزمین ایلام باعث شد حاکمان کوچک و مستقل برای مقابله با دشمنان متحد شوند و پس از اتحاد آنان، حکومت پادشاهی ایلام شکل گرفت.

۵) وضعیت دین و اعتقادات ایلامیان را شرح دهید.
ایلامیان به خدایان زیادی اعتقاد داشتند و آنها را دارای قدرت‌های ماورایی می‌دانستند. آنان برای خدایان خود معابد زیادی می‌ساختند. محبوب‌ترین خدای ایلامی، اینشوشیناک (خدای شهر شوش) بود و معبد چغازنبیل محل عبادت این ایزد محسوب می‌شد.

جمع‌بندی درس هشتم: فلات ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، از نخستین مناطق شکل‌گیری تمدن در جهان بود. بررسی محوطه‌های باستانی، ابزارها، ظروف سفالی، شهر سوخته و تمدن ایلام نشان می‌دهد که ساکنان ایران باستان از پیشرفت‌های مهمی در کشاورزی، صنعت، هنر، معماری و سازمان اجتماعی برخوردار بودند.