معنی شعر حمله حیدری درس چهاردهم فارسی یازدهم؛ آرایه‌ها و معنی کلمات

معنی درس چهاردهم فارسی یازدهم؛ حمله حیدری

در این مطلب، معنی و مفهوم شعر «حمله حیدری» درس چهاردهم فارسی یازدهم را همراه با قلمرو زبانی، آرایه‌های ادبی و پیام ابیات بررسی می‌کنیم. این شعر صحنه‌ای حماسی از نبرد حضرت علی (ع) با عمرو بن عبدود را به تصویر می‌کشد.

۱- دلیران میدان گشوده نظر
که بر کینه اوّل که بندد کمر

✓ معنی: پهلوانان میدان جنگ چشم‌انتظار بودند تا ببینند چه کسی زودتر برای نبرد آماده می‌شود و مبارزه را آغاز می‌کند.

قلمرو زبانی: دلیران: پهلوانان و جنگجویان | نظر: نگاه و چشم | کینه: دشمنی؛ در اینجا جنگ | «که» نخست: حرف پیوند | «که» دوم: چه کسی | نظر: مفعول | کینه: متمم | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: نظر: مجاز از چشم | کینه: مجاز از جنگ | نظر گشودن: کنایه از چشم‌انتظار بودن | کمر بستن: کنایه از آماده انجام کاری شدن | دو «که»: جناس همسان | واج‌آرایی «ک»

پیام: انتظار جنگجویان برای آغاز نبرد.

۲- که ناگاه عمرو آن سپهر نبرد
برانگیخت ابرش برافشاند گرد

✓ معنی: ناگهان عمرو، آن پهلوان بزرگ و نامدار میدان نبرد، اسب خالدار خود را به حرکت درآورد و با تاختن آن، گرد و خاک فراوانی برپا کرد.

قلمرو زبانی: سپهر: آسمان | سپهر نبرد: پهلوان بسیار بزرگ میدان جنگ | اَبرَش: اسب خالدار | برانگیخت: به حرکت درآورد | برافشاند: پراکنده کرد | گرد: غبار و خاک | اَبرَش و گرد: مفعول | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: عمرو به «سپهر نبرد» تشبیه شده است | سپهر نبرد: تشبیه فشرده و اغراق در جنگاوری عمرو | گرد برافشاندن: کنایه از تاخت‌وتاز و جولان دادن

پیام: ورود قدرتمندانۀ عمرو به میدان نبرد.

۳- چو آن آهنین کوه آمد به دشت
همه رزمگه کوه فولاد گشت

✓ معنی: وقتی عمرو با آن بدن تنومند و استوار وارد میدان شد، چنان هیبت و قدرتی داشت که گویی سراسر میدان نبرد به کوهی از فولاد تبدیل شده است.

قلمرو زبانی: چو: هنگامی که | آهنین: ساخته‌شده از آهن، بسیار سخت | رزمگه: کوتاه‌شدۀ رزمگاه؛ میدان جنگ | فولاد: فلزی سخت و مقاوم | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: آهنین کوه: استعاره از عمرو | رزمگاه مانند کوه فولاد: تشبیه و اغراق | دشت: مجاز از میدان جنگ | دشت / گشت: جناس ناهمسان | کوه / دشت و آهن / فولاد: مراعات نظیر | کل بیت در بزرگ‌نمایی هیبت عمرو، اغراق دارد.

پیام: نمایش قدرت و هیبت بسیار عمرو.

۴- بیامد به دشت و نفس کرد راست
پس آن گه باستاد هم‌رزم خواست

✓ معنی: عمرو وارد میدان شد، اندکی نفس تازه کرد و سپس ایستاد و از سپاه مسلمانان مبارز و حریف طلبید.

قلمرو زبانی: دشت: میدان جنگ | نفس راست کردن: نفس تازه کردن | آن گه: آن هنگام، سپس | باستاد: بایستاد، ایستاد | هم‌رزم: حریف و هماورد | نفس: مفعول | بیت: چهار جمله

قلمرو ادبی: نفس راست کردن: کنایه از استراحت کوتاه و تازه کردن نفس | دشت: مجاز از میدان جنگ | راست / خواست: جناس ناهمسان | واج‌آرایی «س»

پیام: مبارز طلبیدن عمرو.

۵- حبیب خدای جهان‌آفرین
نگه کرد بر روی مردان دین

✓ معنی: پیامبر اکرم (ص)، محبوب پروردگار، به رزمندگان مسلمان نگاه کرد تا ببیند چه کسی آمادۀ نبرد با عمرو است.

قلمرو زبانی: حبیب: دوست و محبوب؛ منظور پیامبر اکرم (ص) | جهان‌آفرین: خداوند | مردان دین: رزمندگان و سپاهیان اسلام | نگه: نگاه؛ مفعول | بیت: یک جمله

قلمرو ادبی: حبیب خدای جهان‌آفرین: کنایه از حضرت محمد (ص) | نگاه کردن به مردان دین: کنایه از انتظار برای داوطلب شدن یکی از آنان | واج‌آرایی «ن»

پیام: انتظار پیامبر (ص) برای داوطلب شدن یکی از مسلمانان.

۶- همه برده سر در گریبان فرو
نشد هیچ کس را هوس، رزم او

✓ معنی: همۀ رزمندگان از ترس و شرمندگی سرهای خود را پایین انداختند و هیچ‌کس تمایلی نداشت که برای مبارزه با عمرو قدم پیش بگذارد.

قلمرو زبانی: گریبان: یقه | هوس: میل و رغبت | رزم: جنگ و نبرد | «را» در «هیچ کس را»: نشانۀ اضافه گسسته؛ هوسِ هیچ‌کس | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: سر در گریبان فرو بردن: کنایه از ترس، شرمندگی یا خودداری از روبه‌رو شدن | همه / هیچ: تضاد | سر / گریبان: مراعات نظیر | هوس: در مفهوم جرئت و میل به نبرد

پیام: ترس سپاهیان از رویارویی با عمرو.

۷- به جز بازوی دین و شیر خدا
که شد طالب رزم آن اژدها

✓ معنی: تنها حضرت علی (ع)، یاور نیرومند دین و شیر خدا، خواهان مبارزه با آن پهلوان قدرتمند یعنی عمرو شد.

قلمرو زبانی: طالب: خواهان | رزم: نبرد | بازوی دین: حضرت علی (ع) | شیر خدا: حضرت علی (ع) | اژدها: در اینجا عمرو | طالب: مسند | رزم و اژدها: مضاف‌الیه | بیت: یک جمله به شیوۀ بلاغی

قلمرو ادبی: بازوی دین و شیر خدا: استعاره از حضرت علی (ع) | اژدها: استعاره از عمرو | شیر / اژدها: مراعات نظیر

پیام: شجاعت حضرت علی (ع) و داوطلب شدن ایشان برای نبرد.

۸- بر مصطفی بهر رخصت دوید
از او خواست دستوری امّا ندید

✓ معنی: حضرت علی (ع) برای گرفتن اجازۀ مبارزه، با شتاب نزد پیامبر (ص) رفت و از ایشان اجازه خواست؛ اما پیامبر در آن لحظه اجازه ندادند.

قلمرو زبانی: بر: نزد و پیش | مصطفی: برگزیده؛ لقب پیامبر اکرم (ص) | بهر: برای | رخصت: اجازه | دستوری: اجازه | دستوری ندید: اجازه نداد و مصلحت ندانست | دستوری: مفعول | بیت: سه جمله

قلمرو ادبی: مصطفی: کنایه از پیامبر اسلام (ص) | بر / بهر: جناس ناهمسان افزایشی | «دستوری ندید»: کاربرد فعل «دیدن» در معنای مصلحت دانستن

پیام: درخواست حضرت علی (ع) برای نبرد و موافقت نکردن پیامبر در مرتبۀ نخست.

قلمرو زبانی متن: امتناع کردن: خودداری و سرباز زدن | مُلک: فرمانروایی و پادشاهی | لیکن: ولی، اما

قلمرو ادبی متن: لشکر: مجاز از لشکریان | خون ریختن: کنایه از کشتن | خون: مجاز از جان | «عمرو بودن» و «علی بن ابی‌طالب بودن»: کنایه از قدرت، شجاعت و توانایی دو مبارز

۹- به سوی هژبر ژیان کرد رو
به پیشش برآمد شه جنگ‌جو

✓ معنی: عمرو به سوی شیر خشمگین میدان، یعنی حضرت علی (ع)، حرکت کرد و حضرت نیز به پیش آمد و در برابر او قرار گرفت.

قلمرو زبانی: هژبر: شیر | ژیان: خشمگین، درنده و نیرومند | رو کردن: روی آوردن و حرکت کردن | به پیشش برآمد: در مقابل او قرار گرفت | شه جنگ‌جو: حضرت علی (ع) | «ش» در پیشش: مضاف‌الیه | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: هژبر ژیان و شه جنگ‌جو: استعاره و وصف حضرت علی (ع) | رو کردن: کنایه از حرکت کردن به سوی کسی | رو / جو: جناس ناهمسان | واج‌آرایی «ش»

پیام: رویارویی حضرت علی (ع) و عمرو.

۱۰- دویدند از کین دل سوی هم
در صلح بستند بر روی هم

✓ معنی: دو مبارز با انگیزۀ نبرد به سوی یکدیگر شتافتند و راه هرگونه صلح و سازش را بستند؛ یعنی نبردی جدی و آشتی‌ناپذیر آغاز شد.

قلمرو زبانی: کین: کینه و دشمنی | صلح: آشتی و سازش | در: درِ | «در» در مصراع دوم: مفعول | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: کین / صلح: تضاد | درِ صلح: اضافه استعاری | در صلح بستن: کنایه از از میان بردن امکان آشتی | سوی / روی و در / بر: جناس ناهمسان | مصراع دوم کنایه از آغاز نبردی جدی و سازش‌ناپذیر است.

پیام: آغاز رویارویی مستقیم دو جنگجو.

۱۱- فلک باخت از سهم آن جنگ رنگ
بود سهمگین جنگ شیر و پلنگ

✓ معنی: شدت نبرد آن‌قدر زیاد و ترسناک بود که گویی حتی آسمان نیز از وحشت رنگ باخته بود؛ نبرد شیر و پلنگ، یعنی حضرت علی (ع) و عمرو، بسیار هراس‌انگیز بود.

قلمرو زبانی: فلک: آسمان | سهم: ترس و هراس | سهمگین: ترسناک و هراس‌آور | رنگ باختن: رنگ‌پریده شدن | سهمگین: مسند | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: فلک رنگ باخت: تشخیص، اغراق و کنایه از ترسیدن | شیر: استعاره از حضرت علی (ع) | پلنگ: استعاره از عمرو | شیر / پلنگ: مراعات نظیر | جنگ / رنگ: جناس ناهمسان | «جنگ»: تکرار | «سهم»: ایهام تناسب؛ در معنی ترس آمده و معنی دیگر آن «تیر» با فضای جنگ تناسب دارد | واج‌آرایی «گ» و «ن»

پیام: شدت و هراس‌انگیز بودن نبرد.

۱۲- نخست آن سیه‌روز و برگشته‌بخت
برافراخت بازو چو شاخ درخت

✓ معنی: ابتدا عمرو که سرانجامی ناخوش در انتظارش بود، بازوی خود را بالا برد؛ بازویی که از بزرگی و استواری به شاخۀ درخت می‌مانست.

قلمرو زبانی: نخست: ابتدا | سیه‌روز: بدبخت و تیره‌بخت | برگشته‌بخت: بداقبال | برافراخت: بالا برد | شاخ: شاخه | بازو: مفعول | بیت: یک جمله

قلمرو ادبی: سیه‌روز و برگشته‌بخت: کنایه از بدبخت و بدفرجام | بازو: مجاز از دست | بازو چو شاخ درخت: تشبیه و اغراق | واج‌آرایی «خ» و «ت»

پیام: آماده شدن عمرو برای وارد کردن ضربه.

۱۳- سپر بر سر آورد، شیر اله
عَلَم کرد شمشیر آن اژدها

✓ معنی: حضرت علی (ع)، شیر خدا، سپر را برای دفاع بالای سر گرفت و عمرو نیز شمشیر خود را بلند کرد تا حمله کند.

قلمرو زبانی: اِله: خداوند | شیر اله: شیر خدا؛ حضرت علی (ع) | عَلَم کرد: بالا برد | اژدها: عمرو | سپر و شمشیر: مفعول | بیت: دو جمله به شیوۀ بلاغی

قلمرو ادبی: شیر اله: استعاره از حضرت علی (ع) | اژدها: استعاره از عمرو | سپر بر سر آوردن: کنایه از دفاع کردن | عَلَم کردن: کنایه از بالا بردن | سپر / شمشیر: مراعات نظیر | سپر / سر و بر / سر: جناس ناهمسان | در قافیۀ این بیت برای رشته انسانی، نکته مربوط به عیب قافیه قابل توجه است.

پیام: دفاع حضرت علی (ع) و آمادگی عمرو برای حمله.

۱۴- بی‌فشرد چون کوه پا بر زمین
بخایید دندان به دندان کین

✓ معنی: حضرت علی (ع) با استواری و قدرتی همچون کوه، پای خود را محکم بر زمین فشرد و با خشم و ارادۀ استوار برای ادامۀ نبرد آماده شد.

قلمرو زبانی: بی‌فشرد: فشرد، محکم کرد | خاییدن: جویدن و به دندان ساییدن | کین: کینه، دشمنی و خشم | دندان کین: ترکیب اقترانی | پا و دندان: مفعول | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: چون کوه: تشبیه در استواری و پایداری | پا بر زمین فشردن: کنایه از ایستادگی و استواری | دندان به دندان خاییدن: کنایه از شدت خشم | دندان کین: اضافه استعاری | پا / دندان و کوه / زمین: مراعات نظیر | دندان: تکرار

پیام: پایداری و خشم حضرت علی (ع) در برابر دشمن.

۱۵- چو ننمود رخ شاهد آرزو
به هم حمله کردند باز از دو سو

✓ معنی: وقتی هیچ‌کدام از دو مبارز در حمله نخست به نتیجۀ دلخواه نرسیدند، دوباره از دو طرف به یکدیگر یورش بردند.

قلمرو زبانی: چو: هنگامی که | نمودن: نشان دادن | شاهد: زیبارو، معشوق | رخ: چهره | باز: دوباره | رخ و حمله: نقش مفعول | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: شاهد آرزو: اضافه تشبیهی؛ آرزو به معشوقی زیبارو تشبیه شده است | رخ ننمودن شاهد آرزو: کنایه از حاصل نشدن خواسته و ناکامی | آرزو: استعاره از پیروزی | دو / سو: جناس ناهمسان | «آرزو رخ بنماید»: تشخیص

پیام: بی‌نتیجه ماندن مرحلۀ نخست نبرد و ادامۀ جنگ.

۱۶- نهادند آوردگاهی چنان
که کم دیده باشد زمین و زمان

✓ معنی: آن دو چنان نبرد سنگین و حیرت‌آوری برپا کردند که گویی زمین و زمان کمتر نمونه‌ای مانند آن دیده بودند.

قلمرو زبانی: نهادند: برپا کردند، قرار دادند | آوردگاه: میدان جنگ و نبرد | کم: کمتر | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: زمین / زمان: جناس ناهمسان | زمین و زمان: مجاز از همۀ جهان و جهانیان | آوردگاه: مجاز از جنگ | زمین و زمان چیزی را دیده‌اند: تشخیص | کل بیت: اغراق در شدت و شگفتی نبرد

پیام: شدت و بی‌مانند بودن جنگ.

۱۷- ز بس گرد از آن رزمگه بردمید
تن هر دو شد از نظر ناپدید

✓ معنی: بر اثر شدت نبرد، آن‌قدر گرد و خاک از میدان جنگ بلند شد که بدن هر دو مبارز از چشم تماشاگران پنهان گردید.

قلمرو زبانی: بس: فراوانی بسیار | گرد: غبار و خاک | رزمگه: کوتاه‌شدۀ رزمگاه، میدان جنگ | بردمید: بلند شد | هر دو: حضرت علی (ع) و عمرو | نظر: نگاه، چشم | ناپدید: پنهان؛ نقش مسند | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: نظر: مجاز از چشم | ناپدید شدن دو مبارز در گرد و غبار: اغراق در شدت نبرد | واج‌آرایی «د»

پیام: اوج گرفتن نبرد و برخاستن گرد و غبار فراوان.

۱۸- زره لخت لخت و قبا چاک چاک
سر و روی مردان پر از گرد و خاک

✓ معنی: زره‌های دو جنگجو پاره‌پاره و لباس‌هایشان شکافته شده بود و سر و صورتشان از گرد و خاک پوشیده شده بود.

قلمرو زبانی: لخت‌لخت: تکه‌تکه، پاره‌پاره | قبا: جامه‌ای بلند و جلو باز | چاک‌چاک: شکافته و پاره | در هر دو مصراع فعل «بود» به قرینۀ معنایی حذف شده است | بیت: سه جمله

قلمرو ادبی: چاک / خاک: جناس ناهمسان | لخت‌لخت و چاک‌چاک: واژه‌آرایی | زره / قبا، گرد / خاک، سر / روی: مراعات نظیر | سر و روی: مجاز از ظاهر و بدن | مصراع نخست: کنایه از شدت بسیار نبرد

پیام: سخت و فرساینده بودن درگیری.

۱۹- چنین آن دو ماهر در آداب ضرب
ز هم رد نمودند هفتاد حرب

✓ معنی: آن دو جنگجوی ورزیده، با مهارت فراوان شیوه‌های متعدد جنگ و حمله را یکی پس از دیگری از یکدیگر دفع کردند.

قلمرو زبانی: ماهر: کارآزموده و ورزیده | آداب ضرب: فنون ضربه زدن و جنگیدن | ضرب: زدن | حرب: جنگ و نبرد | حرب: نقش مفعول | بیت: یک جمله

قلمرو ادبی: ضرب / حرب: جناس ناهمسان | در / رد: آرایۀ قلب | هفتاد: نماد فراوانی و اغراق | دو / هفتاد: تناسب عددی | ضرب و حرب: در فضای بیت، مجاز از شیوه‌ها و ابزارهای گوناگون مبارزه

پیام: مهارت بسیار زیاد هر دو مبارز در فنون جنگ.

۲۰- شجاع غضنفر وصیّ نبی
نهنگ یم قدرت حق، علی

✓ معنی: حضرت علی (ع)، آن شیر شجاع، جانشین پیامبر و پهلوان بی‌مانند دریای قدرت الهی…

قلمرو زبانی: غضنفر: شیر | وصی: جانشین | نبی: پیامبر | یم: دریا | حق: خداوند | این بیت از نظر دستوری و معنایی با بیت بعد کامل می‌شود و مجموع عبارت، نهاد فعل «دید» در بیت بعد است.

قلمرو ادبی: غضنفر: استعاره از حضرت علی (ع) | نهنگ: استعاره از حضرت علی (ع) | یم قدرت: اضافه تشبیهی؛ قدرت الهی به دریایی گسترده تشبیه شده است | نهنگ / یم: مراعات نظیر | نهنگ / غضنفر: تناسب در مفهوم قدرت و دلاوری | بیت: موقوف‌المعانی

پیام: ستایش قدرت و شجاعت حضرت علی (ع).

۲۱- چنان دید بر روی دشمن ز خشم
که شد ساخته کارش از زهر چشم

✓ معنی: حضرت علی (ع) چنان با خشم و صلابت به چهرۀ دشمن نگاه کرد که همان نگاه، روحیۀ عمرو را درهم شکست و نشان داد پایان کار او نزدیک است.

قلمرو زبانی: دید: نگاه کرد | ساخته شدن کار: پایان یافتن کار | زهر چشم: نگاه بسیار خشمگین و تهدیدآمیز | «ش» در «کارش»: به عمرو برمی‌گردد | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: خشم / چشم: جناس ناهمسان | چشم: مجاز از نگاه | زهر: مجاز از تندی و خشم | زهر چشم: اضافه استعاری و کنایه از نگاه تند و تهدیدکننده | کارش ساخته شد: کنایه از نزدیک شدن شکست و نابودی | روی / چشم / دید: مراعات نظیر

پیام: صلابت و نگاه هراس‌انگیز حضرت علی (ع).

۲۲- برافراخت پس دست خیبرگشا
پی سر بریدن بیفشرد پا

✓ معنی: سپس حضرت علی (ع)، صاحب همان دست توانمندی که دژ خیبر را گشوده بود، دست خود را بالا برد و با ارادۀ قاطع برای پایان دادن به نبرد آماده شد.

قلمرو زبانی: برافراخت: بلند کرد | خیبر: نام دژی مشهور | خیبرگشا: گشایندۀ خیبر؛ صفت حضرت علی (ع) | پی: برای، به قصد | بیفشرد پا: پا را محکم کرد، استوار ایستاد | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: دست خیبرگشا: تلمیح به فتح خیبر به دست حضرت علی (ع) | خیبر: مجاز از دژ خیبر | سر: مجاز از گردن | سر بریدن: کنایه از کشتن | پا فشردن: کنایه از پافشاری و عزم راسخ | دست / سر / پا: مراعات نظیر | «پی» در معنی «پا» ایهام تناسب دارد.

پیام: تصمیم قاطع حضرت علی (ع) برای پایان دادن به نبرد.

۲۳- به نام خدای جهان‌آفرین
بینداخت شمشیر را شاه دین

✓ معنی: حضرت علی (ع) با نام خداوند، شمشیر خود را بر عمرو فرود آورد.

قلمرو زبانی: جهان‌آفرین: خداوند | شاه دین: حضرت علی (ع) | بینداخت: فرود آورد، ضربه زد | شمشیر: مفعول | شاه دین: نهاد | بیت: یک جمله به شیوۀ بلاغی

قلمرو ادبی: شاه دین: استعاره و کنایه از حضرت علی (ع) | شمشیر انداختن: کنایه از ضربه زدن با شمشیر | واج‌آرایی «ن»

پیام: فرود آوردن ضربۀ نهایی از سوی حضرت علی (ع).

۲۴- چو شیر خدا راند بر خصم، تیغ
به سر کوفت شیطان دو دست دریغ

✓ معنی: هنگامی که حضرت علی (ع) شمشیر خود را بر دشمن فرود آورد، شیطان از ناامیدی و اندوه دست بر سر زد؛ زیرا یکی از نیروهای نیرومند جبهۀ باطل در آستانۀ نابودی بود.

قلمرو زبانی: چو: هنگامی که | شیر خدا: حضرت علی (ع) | خصم: دشمن | تیغ: شمشیر | راند: فرود آورد، زد | دریغ: افسوس | دست دریغ: ترکیب اقترانی | تیغ و دست: مفعول | خصم و سر: متمم | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: شیر خدا: استعاره از حضرت علی (ع) | به سر کوفتن: کنایه از اندوه و حسرت خوردن | بر خصم تیغ راندن: کنایه از حمله و کشتن دشمن | سر / دست: مراعات نظیر | بر / سر: جناس ناهمسان | شیطان دست بر سر می‌زند: تشخیص

پیام: شکست جبهۀ باطل و ناامیدی شیطان.

۲۵- پرید از رخ کفر در هند رنگ
تپیدند بت‌خانه‌ها در فرنگ

✓ معنی: ضربۀ حضرت علی (ع) چنان اثر بزرگی داشت که گویی در سراسر شرق و غرب، کافران از ترس رنگ باختند و مراکز بت‌پرستی به لرزه درآمدند.

قلمرو زبانی: رخ: چهره | کفر: بی‌ایمانی؛ در اینجا اهل کفر | هند: در این بیت نماد شرق | تپیدند: لرزیدند و مضطرب شدند | فرنگ: سرزمین‌های غربی، به‌ویژه اروپا | رخ: متمم | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: رنگ پریدن: کنایه از ترسیدن | رخ کفر: اضافه استعاری و تشخیص | بت‌خانه‌ها تپیدند: تشخیص | هند / فرنگ: تقابل و مجاز از شرق و غرب | کفر: مجاز از جهان و پیروان کفر | فرنگ / رنگ: جناس ناهمسان افزایشی | کل بیت: اغراق در گستردگی اثر پیروزی حضرت علی (ع)

پیام: هراس جبهۀ کفر از پیروزی حضرت علی (ع).

۲۶- غضنفر بزد تیغ بر گردنش
درآورد از پای، بی‌سر تنش

✓ معنی: حضرت علی (ع) شمشیر را بر گردن عمرو فرود آورد و او را از پا درآورد؛ سر عمرو از بدنش جدا شد.

قلمرو زبانی: غضنفر: شیر؛ در اینجا حضرت علی (ع) | تیغ: شمشیر | «ش» در «گردنش» و «تنش»: به عمرو برمی‌گردد | بی‌سر تنش: تنِ بی‌سرِ او؛ نمونه‌ای از جهش ضمیر | تیغ و تن: نقش مفعول | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: غضنفر: استعاره از حضرت علی (ع) | از پای درآوردن: کنایه از شکست دادن و کشتن | تیغ: مجاز از شمشیر | گردن / سر / پا / تن: مراعات نظیر | بر / سر: جناس ناهمسان | واج‌آرایی «ر»

پیام: کشته شدن عمرو به دست حضرت علی (ع).

۲۷- دم تیغ بر گردنش چون رسید
سر عمرو صد گام از تن پرید

✓ معنی: وقتی لبۀ شمشیر حضرت علی (ع) به گردن عمرو رسید، شدت ضربه چنان بود که سر او از بدن جدا شد و بسیار دور افتاد.

قلمرو زبانی: دم: لبه و بخش تیز | دم تیغ: لبۀ شمشیر | چون: هنگامی که | گام: قدم | گردن: متمم | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: صد گام: اغراق و مجاز از فاصلۀ بسیار | سر / گردن / تن: مراعات نظیر | تیغ: مجاز از شمشیر | بر / سر: جناس ناهمسان | مصراع دوم: اغراق در قدرت ضربۀ حضرت علی (ع) | واج‌آرایی «ر»

پیام: قدرت و شدت ضربۀ حضرت علی (ع).

۲۸- چو غلتید در خاک آن ژنده فیل
بزد بوسه بر دست او جبرئیل

✓ معنی: وقتی عمرو، آن جنگجوی بزرگ و تنومند، کشته شد و بر خاک افتاد، جبرئیل برای بزرگداشت پیروزی و دلاوری حضرت علی (ع) دست ایشان را بوسید.

قلمرو زبانی: چو: هنگامی که | غلتید: افتاد و غلت خورد | ژنده: بزرگ و تنومند | ژنده فیل: فیل عظیم و خشمگین؛ در این بیت عمرو | او: حضرت علی (ع) | بیت: دو جمله

قلمرو ادبی: ژنده فیل: استعاره از عمرو | در خاک غلتیدن: کنایه از کشته شدن | بر دست بوسه زدن: کنایه از احترام، ستایش و بزرگداشت | جبرئیل دست حضرت علی (ع) را می‌بوسد: اغراق در بیان جایگاه و دلاوری ایشان | واج‌آرایی «ب»

پیام: ستایش پیروزی و دلاوری حضرت علی (ع).

معنی کلمات و واژه های درس چهاردهم فارسی یازدهم؛ حمله حیدری

در این بخش، معنی واژه‌های مهم و دشوار شعر «حمله حیدری» درس چهاردهم فارسی یازدهم را به صورت یکجا و خلاصه می‌خوانید.