جواب درس هشتم جامعه شناسی یازدهم انسانی | تحولات نظام جهانی

درس هشتم جامعه شناسی یازدهم، «تحولات نظام جهانی»، تغییرات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جهان را بررسی می‌کند. در ادامه، پاسخ پرسش‌های متن، تفسیر جدول، هر دو موضوع تحقیق، مطالعه کنید، گفت و گو کنید و فعالیت‌های پایان درس را به‌ترتیب صفحه می‌خوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب درس نهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | جهان دو قطبی

جواب فعالیت صفحه ۶۴ جامعه شناسی یازدهم

در درس گذشته آموختید که عوامل متعددی در شکل‌گیری نظام نوین جهانی نقش داشته‌اند. این عوامل را بازخوانی کنید و بگویید کدام‌یک اقتصادی، سیاسی یا فرهنگی‌اند.

پاسخ: عوامل درس قبل را می‌توان به این صورت دسته‌بندی کرد:

عوامل سیاسی: پیدایش قدرت‌های سیاسی سکولار، شکل‌گیری دولت ـ ملت‌های جدید و گسترش سلطهٔ سیاسی و نظامی.

عوامل اقتصادی: رشد تجارت، انباشت سرمایه، گسترش صنعت و نیاز به مواد خام، نیروی کار و بازار مصرف.

عوامل فرهنگی: اثرگذاری بر فرهنگ عمومی و نخبگان جوامع دیگر؛ از جمله استفاده از مبلغان مذهبی و سازمان‌های فراماسونری در روایت کتاب.

عامل دارای چند بُعد: استعمار و ادغام جوامع در نظام نوین جهانی، هم‌زمان جنبه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشت؛ بنابراین نمی‌توان آن را فقط در یک دسته قرار داد.

نظام نوین جهانی در این ابعاد سه‌گانه، چه تحولاتی را از سر گذرانده است؟ متن زیر و جدول صفحهٔ بعد را در این رابطه تفسیر کنید.

پاسخ: متن و جدول نشان می‌دهند که شرکت‌های بزرگ می‌توانند قدرت اقتصادی و فرهنگی گسترده‌ای داشته باشند و فعالیت آنها به مرزهای یک کشور محدود نباشد. شرکت‌های رسانه‌ای نیز با تولید و انتشار پیام، بر آگاهی، سلیقه و برداشت مردم از رویدادها اثر می‌گذارند. بنابراین، قدرت اقتصادی، نفوذ فرهنگی و تصمیم‌های سیاسی با یکدیگر پیوند دارند.

نمونه از ارقام جدول کتاب: فروش والمارت ۶۴۸٫۱ میلیارد دلار و تولید ناخالص داخلی امارات متحدهٔ عربی ۵۳۷٫۱ میلیارد دلار درج شده است. فروش اپل نیز ۳۸۳٫۳ میلیارد دلار و تولید ناخالص داخلی فنلاند ۲۹۹٫۸۴ میلیارد دلار است. این نمونه‌ها بزرگی مقیاس فعالیت بعضی شرکت‌ها را نشان می‌دهند.

جواب سوال صفحه ۶۵ جامعه شناسی یازدهم

آیا می‌دانید این ویژگی‌ها کدام‌اند؟

پاسخ: براساس متن صفحات ۶۵ و ۶۶، مهم‌ترین ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

۱ـ تبدیل‌شدن به بازار مصرف: کشورهای تحت نفوذ، مصرف‌کنندهٔ کالاهای تولیدشده در کشورهای صنعتی می‌شوند.

۲ـ تأمین مواد خام و نیروی کار: منابع و نیروی کار آنها برای پاسخ‌گویی به نیازهای اقتصاد قدرت‌های مسلط به کار گرفته می‌شود.

۳ـ حرکت به سوی اقتصاد تک‌محصولی: بخش عمدهٔ صادرات به یک مادهٔ خام یا تعداد محدودی محصول وابسته می‌شود.

۴ـ کاهش قدرت چانه‌زنی: وابستگی به فروش یک محصول، امکان انتخاب و مقاومت اقتصادی را کاهش می‌دهد.

۵ـ مبادلات نامتعادل: در الگوی کتاب، روابط تجاری به‌گونه‌ای شکل می‌گیرد که انتقال ثروت به سوی کشورهای مسلط ادامه پیدا می‌کند.

۶ـ شکل‌گیری صنایع وابسته: انتقال برخی صنایع، اگر با انتقال دانش، توان تصمیم‌گیری و پیوند با اقتصاد داخلی همراه نباشد، لزوماً وابستگی را از بین نمی‌برد.

۷ـ تداوم وابستگی پس از استقلال رسمی: حتی با پایان اشغال مستقیم، ساختار اقتصادی وابسته می‌تواند زمینهٔ ادامهٔ نفوذ را فراهم کند.

پاسخ کوتاه: تبدیل‌شدن به بازار مصرف، تأمین مواد خام و نیروی کار، تک‌محصولی‌شدن صادرات، کاهش قدرت چانه‌زنی و ادامهٔ وابستگی اقتصادی، از ویژگی‌های این اقتصادهاست.

جواب تحقیق کنید صفحه ۶۷ جامعه شناسی یازدهم

یکی از موضوعات زیر را به دلخواه انتخاب و دربارهٔ آن تحقیق کنید.

کتاب انتخاب یک موضوع را خواسته است. در اینجا برای هر دو موضوع، نمونهٔ تحقیق وجود دارد.

الف) اقتصاد ایران تا دوران قاجار بر مدار دامداری و کشاورزی قرار داشت. تخته‌قاپوکردن ایلات در دورهٔ رضاخان و انقلاب سفید در دورهٔ محمدرضا پهلوی بر دامداری و کشاورزی ایران چه تأثیراتی داشتند؟

پاسخ: تخته‌قاپوکردن به اسکان اجباری ایلات و جلوگیری از کوچ آنها گفته می‌شود. دامداری کوچ‌رو بر جابه‌جایی فصلی میان چراگاه‌ها تکیه دارد. محدودکردن کوچ، بدون فراهم‌کردن آب، علوفه و امکانات جایگزین، نظم تولید دامداران را بر هم می‌زد و به معیشت آنان آسیب می‌رساند.

تأثیر بر دامداری: دشوارشدن دسترسی به مراتع فصلی و برهم‌خوردن شیوهٔ نگهداری دام، در برخی مناطق موجب کاهش توان تولید و فشار اقتصادی بر خانوارهای عشایری شد. بنابراین مشکل اصلی، اسکان اجباری و ناهماهنگ با نیازهای دامداری بود؛ نه اینکه هر نوع یکجانشینی الزاماً زیان‌بار باشد.

تأثیر اصلاحات ارضی بر کشاورزی: اصلاحات ارضی، از برنامه‌های مرتبط با انقلاب سفید بود و مالکیت و روابط ارباب ـ رعیتی را تغییر داد. بخشی از زارعان صاحب زمین شدند و قدرت مالکان بزرگ کاهش یافت. بااین‌حال، دریافت زمین به‌تنهایی برای افزایش تولید کافی نبود و به آب، اعتبار، ابزار، آموزش و دسترسی به بازار نیز نیاز داشت.

در برخی مناطق، کوچک‌بودن زمین‌ها و کمبود امکانات، ادامهٔ کشاورزی را دشوار کرد. همچنین تغییر فرصت‌های شغلی و شرایط زندگی، در کنار عوامل دیگر، در مهاجرت روستاییان به شهرها نقش داشت. نتیجهٔ این تحولات در همهٔ مناطق و برای همهٔ روستاییان یکسان نبود.

جمع‌بندی تحقیق: اسکان اجباری ایلات به سازوکار دامداری کوچ‌رو آسیب زد. اصلاحات ارضی نیز روابط مالکیت را تغییر داد و برای بخشی از کشاورزان امکان مالکیت فراهم کرد، اما مشکلات تولید را به‌تنهایی حل نکرد. ارزیابی این سیاست‌ها باید هم تغییرات مالکیت و هم شرایط واقعی تولید و زندگی مردم را در نظر بگیرد.

پاسخ کوتاه: تخته‌قاپوکردن، با محدودکردن کوچ و دسترسی به مراتع، به دامداری عشایری آسیب رساند. اصلاحات ارضی قدرت مالکان بزرگ را کاهش داد و برخی زارعان را صاحب زمین کرد، اما کمبود امکانات و مشکلات بهره‌برداری، مانع موفقیت یکسان آن در همهٔ مناطق شد.

ب) نقش صادرات نفت در تک‌محصولی‌شدن اقتصاد ایران چیست؟

پاسخ: وقتی بخش بزرگی از درآمد صادراتی و منابع مالی دولت به فروش نفت وابسته باشد، نفت در تصمیم‌های اقتصادی نقش تعیین‌کننده پیدا می‌کند. در این وضعیت، کاهش قیمت یا مقدار فروش نفت می‌تواند درآمد ارزی و توان تأمین هزینه‌ها را کاهش دهد.

وابستگی درآمدها: درآمد فراوان نفت می‌تواند نیاز به گسترش سایر صادرات و منابع درآمدی را کم‌رنگ کند، به‌ویژه اگر برای متنوع‌کردن تولید برنامه‌ریزی نشود.

آسیب‌پذیری در برابر نوسان‌ها: تغییرات بازار جهانی نفت، بر درآمد کشور اثر می‌گذارد؛ در نتیجه، برنامه‌های اقتصادی به شرایطی وابسته می‌شوند که همهٔ آنها در اختیار کشور نیست.

احتمال افزایش وابستگی به واردات: اگر درآمد نفت بیشتر صرف خرید کالا شود و توان تولید داخلی رشد نکند، وابستگی به فروش نفت برای تأمین واردات ادامه می‌یابد.

راه کاهش وابستگی: سرمایه‌گذاری در تولید، فرآوری مواد خام، صنایع متنوع، خدمات و صادرات غیرنفتی می‌تواند سهم یک محصول را در درآمد کشور کاهش دهد.

پاسخ کوتاه: وابستگی بخش بزرگی از درآمد صادراتی و منابع مالی دولت به نفت، اقتصاد را در برابر کاهش قیمت و فروش آن آسیب‌پذیر می‌کند. تنوع تولید و صادرات، راه کاهش این وابستگی است.

جواب سوالات متن صفحه ۶۷ جامعه شناسی یازدهم

دولت ـ ملت‌ها در نظام جهانی جدید چگونه به وجود آمدند؟

پاسخ: در توضیح کتاب، دولت ـ ملت‌های جدید نخست در اروپای غربی و در جریان کاهش اقتدار کلیسا و تحولات سیاسی و اقتصادی شکل گرفتند. این حکومت‌ها مردم یک قلمرو را در قالب یک ملت تعریف می‌کردند و بر هویت سرزمینی، تاریخی و ملی تأکید داشتند. سپس این الگوی سیاسی، در شرایط تاریخی متفاوت، در بخش‌های دیگر جهان گسترش یافت.

آنها چه تفاوتی با حاکمیت‌های پیشین دارند؟

پاسخ: در مقایسهٔ کتاب، دولت‌های جدید غربی هویت خود را بیشتر با ملت، سرزمین و ویژگی‌های قومی و تاریخی تعریف می‌کردند و مبنای رسمی آنها سکولار بود؛ درحالی‌که بسیاری از حاکمیت‌های پیشین، بر هویت دینی، سلطنتی یا امپراتوری تکیه داشتند.

آیا در جامعهٔ جهانی باقی می‌مانند؟

پاسخ: جهانی‌شدن، نقش و میزان اختیار دولت‌ها را تغییر می‌دهد، اما از متن درس نمی‌توان نتیجه گرفت که همهٔ دولت ـ ملت‌ها حتماً از بین می‌روند. شرکت‌های چندملیتی، شبکه‌های ارتباطی و نهادهای بین‌المللی بخشی از فعالیت‌ها را از مرزها فراتر می‌برند و استقلال تصمیم‌گیری دولت‌ها را با چالش روبه‌رو می‌کنند.

کتاب دو دیدگاه را مطرح می‌کند: یک دیدگاه، جهانی‌شدن را حرکت به سوی نظمی فراتر از مرزهای ملی می‌داند؛ دیدگاه دیگر معتقد است این روند هنوز نظم تازه و منسجمی نساخته و بیشتر چالش‌ها و تضادهایی ایجاد کرده است.

جواب مطالعه کنید صفحه ۶۹ جامعه شناسی یازدهم

برای مقاومت در برابر سیاست جهانی‌سازی اقتصادیِ قدرت‌های برتر اروپایی و آمریکایی، پیمان‌هایی از قبیل جنبش عدم تعهد، اتحادیهٔ عرب، سازمان همکاری اسلامی و… بین دولت‌ها شکل گرفته است. دربارهٔ این پیمان‌ها و ضعف‌ها و قوت‌های آنها مطالعه کنید.

پاسخ: این مجموعه‌ها از نظر هدف و ساختار یکسان نیستند، اما همکاری میان کشورها می‌تواند قدرت گفت‌وگو و پیگیری منافع مشترک را افزایش دهد. ارزیابی پیشنهادی آنها چنین است:

جنبش عدم تعهد: بر استقلال کشورها، احترام به حاکمیت، عدم مداخله و همکاری میان اعضا تأکید دارد.

نقطهٔ قوت آن، فراهم‌کردن فضایی برای بیان مواضع مشترک و دفاع از منافع کشورهای عضو است. محدودیت آن، تفاوت منافع و جهت‌گیری‌های سیاسی اعضاست که می‌تواند رسیدن به اقدام مشترک را دشوار کند.

اتحادیهٔ عرب: زمینه‌ای برای هماهنگی و همکاری میان کشورهای عربی در مسائل مشترک فراهم می‌کند.

اشتراک زبانی و پیوندهای منطقه‌ای، ظرفیت همکاری آن را افزایش می‌دهد. در مقابل، اختلاف‌های سیاسی و رقابت میان دولت‌ها ممکن است اجرای تصمیم‌های مشترک را محدود کند.

سازمان همکاری اسلامی: با هدف تقویت همبستگی و همکاری کشورهای عضو و پیگیری منافع مشترک جهان اسلام فعالیت می‌کند.

گستردگی ارتباطات و ظرفیت همکاری فرهنگی، علمی و اقتصادی از قوت‌های آن است. تفاوت اولویت‌ها و منافع دولت‌ها نیز می‌تواند هماهنگی و اجرای تصمیم‌ها را دشوار سازد.

جمع‌بندی: نقطهٔ قوت این همکاری‌ها، افزایش قدرت جمعی کشورهاست؛ اما موفقیت آنها به توافق واقعی، تعهد به اجرای تصمیم‌ها و تبدیل بیانیه‌ها به برنامه‌های عملی بستگی دارد.

پاسخ کوتاه: این سازمان‌ها با ایجاد همکاری و موضع مشترک، قدرت کشورهای عضو را افزایش می‌دهند. مهم‌ترین محدودیت آنها، اختلاف منافع و دشواری اجرای تصمیم‌های جمعی است.

جواب سوالات متن صفحه ۶۹ جامعه شناسی یازدهم

این تحولات چه مسیری را طی کرده‌اند؟

پاسخ: در گذشته، تجارت، مهاجرت و جنگ از راه‌های تماس و انتقال فرهنگ بودند. در روایت درس، برخورد استعماری، برخی جوامع را در موقعیت ضعف قرار داد و زمینهٔ خودباختگی فرهنگی را فراهم کرد. سپس گسترش رسانه‌ها و نظام‌های آموزشی، امکان تأثیرگذاری گسترده‌تر بر فرهنگ عمومی و تربیت نخبگان را ایجاد کرد.

صنعت ارتباطات، رسانه و علم جدید در این تحولات چه تأثیری داشته‌اند؟

پاسخ: صنعت ارتباطات، فاصله‌های زمانی و مکانی را کاهش داده و انتقال پیام را سریع‌تر کرده است. رسانه‌ها بر آگاهی، سلیقه و سبک زندگی اثر می‌گذارند و آموزش علمی نیز در شیوهٔ شناخت مسائل و تربیت متخصصان نقش دارد. کتاب تأکید می‌کند که تمرکز امکانات رسانه‌ای و علمی، می‌تواند به قدرت اثرگذاری فرهنگی بیشتر منجر شود.

آیا تحولات فرهنگی نظام جهانی به جهانی‌شدن فرهنگ غرب منجر می‌شوند؟

پاسخ: این تحولات امکان گسترش فرهنگ غرب را افزایش می‌دهند، اما نتیجهٔ آنها حتمی و یکسان نیست. جامعه‌ای که عناصر فرهنگی دیگر را بدون بررسی تقلید کند، بیشتر در معرض وابستگی قرار می‌گیرد. در مقابل، شناخت هویت، سواد رسانه‌ای، تولید محتوای مستقل و استفادهٔ نقادانه از دانش می‌تواند به حفظ قدرت انتخاب کمک کند.

پاسخ کوتاه: رسانه و آموزش می‌توانند فرهنگ غرب را گسترش دهند، اما پذیرش آن به شیوهٔ مواجههٔ جوامع نیز بستگی دارد؛ تقلید ناآگاهانه با انتخاب سنجیده یکسان نیست.

جواب گفت و گو کنید صفحه ۷۱ جامعه شناسی یازدهم

چرا کشورهای غربی تلاش می‌کنند مانعِ دستیابی ایران به فناوری هسته‌ای شوند؟

پاسخ: در تحلیل این درس، دستیابی مستقل به فناوری‌های راهبردی می‌تواند وابستگی علمی و فنی یک کشور را کاهش دهد و جایگاه آن را در روابط جهانی تقویت کند. از این منظر، محدودکردن دسترسی دیگر کشورها به چنین فناوری‌هایی، راهی برای حفظ انحصار و برتری کشورهای مرکز است.

پاسخ کوتاه: براساس چارچوب کتاب، برای حفظ انحصار فناوری و جلوگیری از کاهش وابستگی و تقویت جایگاه کشورهای پیرامونی.

چرا در برابر تلاش جامعهٔ علمی ایران، برای تدوین علوم انسانی مبتنی بر نیازهای بومی و مبانی معرفتی اسلامی مقاومت می‌شود؟

پاسخ: در توضیح کتاب، علوم انسانی فقط مجموعه‌ای از اطلاعات نیست، بلکه با برداشت‌هایی از انسان، جهان و شناخت ارتباط دارد. تدوین علوم انسانی براساس مسائل بومی و مبانی اسلامی می‌تواند مرجعیت انحصاری یک چارچوب فکری را به چالش بکشد و قدرت یک جامعه را در شناخت و حل مسائل خودش افزایش دهد. کتاب، مقاومت در برابر این روند را با حفظ نفوذ فرهنگی و علمی مرتبط می‌داند.

پاسخ کوتاه: چون این تلاش می‌تواند وابستگی فکری را کاهش دهد و مرجعیت انحصاری علوم انسانی غربی را به چالش بکشد.

نکته برای گفت‌وگوی کلاسی: بومی‌بودن پژوهش باید با روش علمی، شواهد، نقدپذیری و گفت‌وگو همراه باشد؛ هر نقد علمی را نیز نباید مخالفت با استقلال فرهنگی دانست.

جواب با هم تکمیل کنید صفحه ۷۱ جامعه شناسی یازدهم

جدول «مدیریت فرهنگی جوامع غیرغربی توسط جوامع غربی» را کامل کنید.

پاسخ: مطابق متن درس، جدول چنین کامل می‌شود:

جواب مفاهیم اساسی صفحه ۷۲ جامعه شناسی یازدهم

مفاهیم اساسی درس را بنویسید.

پاسخ: امپراتوری رسانه، اقتصاد تک‌محصولی، وابستگی اقتصادی، تقسیم کار جهانی، دولت ـ ملت، جهانی‌شدن، شرکت‌های چندملیتی، خودباختگی فرهنگی، دهکدهٔ جهانی، فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و مرجعیت علمی.

جواب خلاصه کنید صفحه ۷۲ جامعه شناسی یازدهم

جملهٔ آغازین کتاب:

خلاصهٔ درس را کامل کنید.

پاسخ: نظام جهانی دارای ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مرتبط با یکدیگر است. در الگوی درس، استعمار اقتصاد جوامع تحت نفوذ را به تأمین‌کنندهٔ مواد خام و بازار مصرف تبدیل کرد و تک‌محصولی‌شدن، وابستگی آنها را افزایش داد. گسترش شرکت‌های چندملیتی و ارتباطات نیز نقش مرزها و اختیار دولت‌ها را تغییر داد. در عرصهٔ فرهنگی، رسانه‌ها بر فرهنگ عمومی و آموزش علمی بر تربیت نخبگان اثر می‌گذارند. کتاب، توزیع هدفمند دانش و تثبیت مرجعیت علمی غرب را از شیوه‌های نفوذ فرهنگی معرفی می‌کند. همکاری میان کشورها و تقویت قدرت انتخاب آگاهانه، از موضوعات مهم مواجهه با این تحولات است.

جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۷۲ جامعه شناسی یازدهم

آنچه از این درس آموخته‌اید، بنویسید.

پاسخ: آموختم که استقلال سیاسی به‌تنهایی برای استقلال کامل یک جامعه کافی نیست و وابستگی اقتصادی یا فرهنگی نیز اهمیت دارد. فهمیدم که اقتصاد تک‌محصولی در برابر نوسان درآمد آسیب‌پذیر است و رسانه‌ها و آموزش بر نگاه مردم و متخصصان اثر می‌گذارند. همچنین یاد گرفتم که استفاده از ارتباطات و دانش جهانی باید با بررسی، انتخاب آگاهانه و توجه به نیازهای جامعه همراه باشد.

نمونهٔ کوتاه‌تر:

پاسخ: از این درس یاد گرفتم که اقتصاد، سیاست و فرهنگ در نظام جهانی به هم وابسته‌اند. تنوع تولید، همکاری با دیگر کشورها و توانایی بررسی نقادانهٔ پیام‌ها و اندیشه‌ها، به استقلال و قدرت انتخاب جامعه کمک می‌کنند.