جواب درس سوم جامعه شناسی یازدهم انسانی | نمونه های فرهنگ جهانی ۱
پاسخ کامل درس ۳ جامعه شناسی یازدهم «نمونه های فرهنگ جهانی ۱» شامل جواب سوالات صفحات ۱۹ و ۲۰، تحلیل کنید صفحه ۲۲، گفت و گو کنید و با هم تکمیل کنید صفحه ۲۵ و مفاهیم اساسی و خلاصه صفحه ۲۶.
درس سوم جامعه شناسی یازدهم، «نمونه های فرهنگ جهانی ۱»، دربارهٔ فرهنگ سلطه و شیوههای گسترش آن است. پاسخ پرسشهای آغاز درس، تحلیل کنید، گفت و گو کنید، جدول انواع استعمار و فعالیتهای پایان درس را در ادامه میخوانید.
جواب سوالات صفحه ۱۹ جامعه شناسی یازدهم
ابتدا متن مربوط به دیدگاه فارابی را بخوانید و سپس به پرسشها پاسخ دهید:
ابونصر محمد فارابی در گونهشناسی جوامع، یکی از انواع جوامع جاهلی را جامعهٔ «تغلّب» مینامد. او در تعریف این نوع جامعه مینویسد:
«در جامعهٔ تغلّب، مردم برای غلبه یافتن بر سایر ملتها با یکدیگر همکاری میکنند و این هنگامی پیش میآید که همهٔ آنها، شیفتهٔ غلبه بر اقوام و ملل دیگر باشند. هدف این مردم خوار و مقهور کردن دیگران است. آنها نمیخواهند ملت مقهور، مالک جان و مال خود باشد. چنین افرادی دوست دارند بر یکایک مردم جامعهٔ خود نیز چیره شوند ولی از آنجا که در یک جامعه مردم برای بقای خود، غلبه بر اقوام دیگر و جلوگیری از غلبهٔ اقوام دیگر بر خود به هم نیازمندند، ناچارند از چیرگی بر یکدیگر خودداری کنند.
چنین مردمی گمان میبرند که فقط آنان خوشبخت، پیروز و مورد رشک دیگراناند (و باید باشند) و از همهٔ جوامع دیگر برترند. آنها مردم جوامع دیگر را خوار و بیارزش میشمرند. اینگونه اندیشهها در آنان حس خودخواهی را تقویت میکند. پس، همواره میخواهند دیگران آنان را ستایش کنند. گمان میبرند که ملتهای دیگر نتوانستهاند به موقعیتی که آنان به دست آوردهاند، برسند و اصلاً چنین سعادتی را نمیشناسند.»
آیا فارابی با این توضیحات، آرمان و ارزش اجتماعی برتر جامعهٔ تغلّب را به شما معرفی کرده است؟
پاسخ: بله؛ آرمان و ارزش اجتماعی برتر در جامعهٔ تغلّب، چیرگی بر ملتهای دیگر و به خدمت گرفتن آنهاست. مردم چنین جامعهای، خود را برتر میدانند و برای حفظ قدرت و غلبه بر دیگران با یکدیگر همکاری میکنند.
آیا چنین فرهنگی در محدودهٔ مرزهای جغرافیایی و قومی خود باقی میماند؟
پاسخ: خیر؛ چون هدف این فرهنگ تسلط بر دیگران است، برای گسترش قدرت و نفوذ خود از مرزهای جغرافیایی و قومی عبور میکند.
اگر چنین فرهنگی در راه جهانی شدن قدم بگذارد، چه آثار و نتایجی در پی دارد؟
پاسخ: روابطی نابرابر میان جامعهٔ سلطهگر و جوامع تحت سلطه شکل میگیرد. جامعهٔ مسلط میکوشد منابع، نیروی انسانی و امکانات دیگران را در خدمت منافع خود قرار دهد. در نتیجه، استقلال و حقوق جوامع مغلوب آسیب میبیند و زمینهٔ تبعیض، تحقیر فرهنگی، درگیری و بهرهکشی فراهم میشود.
پاسخ کوتاه: جهان به بخشهای مسلط و تحت سلطه تقسیم میشود و قدرت و ثروت جوامع ضعیفتر در خدمت جامعهٔ سلطهگر قرار میگیرد.
جواب تحلیل کنید صفحه ۲۲ جامعه شناسی یازدهم
به نظر شما چرا فرهنگ سلطه به دنبال تأثیرات فرهنگی بر جوامع مغلوب است؟
پاسخ: چون پیروزی نظامی بهتنهایی، سلطهٔ پایدار ایجاد نمیکند. جامعهای که هویت و باورهای خود را حفظ کرده باشد، میتواند در برابر سلطه مقاومت کند و برای بهدستآوردن استقلال خود تلاش کند. به همین دلیل، فرهنگ سلطه میکوشد بر باورها، ارزشها و برداشت مردم از خودشان اثر بگذارد تا برتری جامعهٔ مسلط را بپذیرند و وابستگی به آن را طبیعی بدانند.
اگر مردم تواناییهای خود را بیارزش بشمارند و جامعهٔ سلطهگر را تنها الگوی پیشرفت بدانند، مقاومت آنان کمتر میشود و ادامهٔ سلطهٔ سیاسی و اقتصادی آسانتر خواهد شد.
نمونه از متن درس: مغولان با نیروی نظامی سرزمینهای زیادی را تصرف کردند، اما در برخی از این سرزمینها تحت تأثیر فرهنگ مردم مغلوب قرار گرفتند. این نمونه نشان میدهد که تسلط نظامی لزوماً به معنای تسلط فرهنگی نیست.
پاسخ کوتاه: برای تضعیف مقاومت فرهنگی و پایدارکردن سلطه؛ زیرا با تغییر باورها و ارزشهای مردم و پذیرفتهشدن برتری جامعهٔ مسلط، کنترل سیاسی و اقتصادی آسانتر میشود.
📌 منظور این فعالیت، تغییر فرهنگی در خدمت سلطه و وابستگی است. آشنایی با فرهنگهای دیگر یا استفادهٔ آگاهانه از دانش و تجربهٔ آنها، بهخودیخود به معنای سلطهپذیری نیست.
راهنمای ببینیم و بدانیم صفحه ۲۴ جامعه شناسی یازدهم
مستند «انگلیسیها و تجارت برده» به بررسی تاریخ سیاه تجارت برده در انگلستان میپردازد. با تماشای این مستند به آثار و پیامدهای بزرگترین بردهداری تاریخ، در اروپا و آفریقا پی میبرید.
این بخش پرسش نوشتاری جداگانهای ندارد. برای یادداشتبرداری هنگام تماشا، به وضعیت بردگان، جدایی خانوادهها، منافع تاجران و پیامدهای تجارت برده برای جوامع آفریقایی توجه کنید.
نمونهٔ جمعبندی مرتبط با موضوع فعالیت:
پاسخ: تجارت برده، انسانها را از آزادی و حق انتخاب محروم میکرد و آنان را مانند کالا خریدوفروش میکرد. جدایی خانوادهها، کار اجباری و آسیبهای انسانی، از پیامدهای آن بود. این تجارت برای تاجران و بهرهبرداران سود داشت، اما برای بردگان و جوامع آنان با رنج و محرومیت همراه بود.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۲۵ جامعه شناسی یازدهم
مفاهیمی چون «تهاجم فرهنگی»، «شبیخون فرهنگی» و «ناتوی فرهنگی» به کدام یک از مراحل استعمار مرتبطاند؟ به نظر شما کشور ما برای مقابله با این شکل از استعمار چه ظرفیتهایی دارد؟
بخش اول؛ مرحلهٔ مرتبط با این مفاهیم
پاسخ: در چارچوب این درس، این مفاهیم به استعمار فرانو مربوطاند؛ زیرا در این مرحله، ابزارهای فرهنگی و علمی، رسانهها و فناوری اطلاعات نقش برجستهای دارند و هویت، باورها و ارزشهای جامعه هدف قرار میگیرند.
بخش دوم؛ ظرفیتهای کشور ما
پاسخ: ایران از ظرفیتهای فرهنگی، انسانی و آموزشی گوناگونی برخوردار است که با تقویت و استفادهٔ درست از آنها میتوان آگاهی و استقلال فرهنگی جامعه را افزایش داد؛ از جمله:
۱ـ زبان و ادبیات فارسی: شعر، داستان و آثار ادبی، تجربهها و ارزشهای فرهنگی را به نسلهای بعد منتقل میکنند.
۲ـ میراث ایرانی و اسلامی: آموزههای اخلاقی، آثار تاریخی، هنر و سنتهای ارزشمند، به شناخت هویت و تقویت اعتمادبهنفس فرهنگی کمک میکنند.
۳ـ خانواده و نظام آموزشی: خانوادهها و معلمان میتوانند مهارت پرسشگری، گفتوگو، شناخت فرهنگ و بررسی پیامهای رسانهای را تقویت کنند.
۴ـ جوانان و نیروهای متخصص: توانایی جوانان در پژوهش، هنر، تولید محتوا و فناوری، فرصتی برای ارائهٔ آثار جذاب و مفید فراهم میکند.
۵ـ رسانهها و تولیدات فرهنگی: کتاب، فیلم، پویانمایی، بازی و محتوای آموزشیِ باکیفیت میتوانند فرهنگ جامعه را با زبانی امروزی معرفی کنند.
۶ـ سواد رسانهای و همبستگی اجتماعی: تشخیص خبر نادرست، بررسی منبع پیام و احترام به تنوع فرهنگی کشور، از تأثیرپذیری ناآگاهانه و ایجاد تفرقه جلوگیری میکند.
پاسخ کوتاه برای نوشتن در کتاب: این مفاهیم به استعمار فرانو مربوطاند. فرهنگ ایرانی و اسلامی، زبان فارسی، خانواده، آموزش، جوانان متخصص و تولیدات فرهنگی از ظرفیتهای کشور ما هستند. تقویت سواد رسانهای و تفکر انتقادی نیز به استفادهٔ آگاهانه از رسانهها کمک میکند.
نمونهٔ پیشنهادی برای گفتوگوی کلاسی:
پاسخ: به نظر من، شناخت فرهنگ خودمان باید با توانایی بررسی پیامهای رسانهای همراه باشد. مثلاً پیش از بازنشر یک خبر، منبع آن را بررسی کنیم و در کنار استفاده از آثار دیگر کشورها، از کتابها، فیلمها و تولیدات باکیفیت ایرانی نیز حمایت کنیم.
جواب با هم تکمیل کنید صفحه ۲۵ جامعه شناسی یازدهم
جدول انواع استعمار، ابزارها و شکل حضور استعمارگران و مجریان را کامل کنید.
پاسخ: عنوان ستون خالی را میتوانید «شکل حضور استعمارگران و مجریان» بنویسید و جدول را مطابق متن کتاب به این صورت کامل کنید:
| انواع استعمار | ابزارها | شکل حضور استعمارگران و مجریان |
|---|---|---|
| استعمار قدیم | قدرت نظامی و سیاسی، لشکرکشی و اشغال سرزمین؛ با بهرهگیری از پیشرفتهای دریانوردی، فنون نظامی و اقتصاد صنعتی | حضور مستقیم و آشکار استعمارگران |
| استعمار نو | مجریان بومی و دولتهای وابسته، کودتا، قدرت اقتصادی و نهادهای اقتصادی و سیاسی بینالمللی | استعمارگران پنهان و مجریان آشکار |
| استعمار فرانو | ابزارهای فرهنگی و علمی، بهویژه رسانهها و فناوری اطلاعات | استعمارگران و مجریان هر دو پنهان |
📌 تفاوت مهم دو ردیف آخر: در استعمار نو، مجریان آشکارند؛ اما در استعمار فرانو، طبق متن کتاب، هم استعمارگران و هم مجریان پنهاناند.
جواب مفاهیم اساسی صفحه ۲۶ جامعه شناسی یازدهم
مفاهیم اساسی درس را بنویسید.
پاسخ: فرهنگ سلطه، جامعهٔ تغلّب، جهانگشایی، امپراتوری، غلبهٔ نظامی، غلبهٔ فرهنگی، هویت فرهنگی، امپریالیسم، امپریالیسم سیاسی، امپریالیسم اقتصادی، امپریالیسم فرهنگی، استعمار قدیم، استعمار نو، استعمار فرانو، مستعمره.
جواب خلاصه کنید صفحه ۲۶ جامعه شناسی یازدهم
جملهٔ آغازین کتاب:
امپریالیسم به هر نوع سلطهای گفته میشود و میتواند صورتهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشد.
خلاصهٔ درس را کامل کنید.
پاسخ: برخی فرهنگها، غلبه بر دیگر جوامع را ارزش برتر خود میدانند و برای گسترش قدرتشان از مرزهای قومی و جغرافیایی عبور میکنند. بااینحال، پیروزی نظامی همیشه به غلبهٔ فرهنگی منجر نمیشود؛ زیرا جامعهٔ مغلوب ممکن است هویت فرهنگی خود را حفظ کند و حتی بر مهاجمان اثر بگذارد. در دستهبندی کتاب، استعمار سه شکل قدیم، نو و فرانو دارد. استعمار قدیم با حضور مستقیم و آشکار استعمارگران همراه است. در استعمار نو، نیروهای بومی و دولتهای وابسته، اهداف استعمارگران را اجرا میکنند. در استعمار فرانو، ابزارهای فرهنگی، رسانهای و فناوری اطلاعات برجستهتر میشوند و هویت و ارزشهای جامعه هدف قرار میگیرند؛ در این شکل، استعمارگران و مجریان هر دو پنهاناند.
جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۲۶ جامعه شناسی یازدهم
آنچه از این درس آموختهاید، بنویسید.
پاسخ: از این درس آموختم که سلطه فقط با جنگ و اشغال سرزمین اتفاق نمیافتد و میتواند شکل اقتصادی یا فرهنگی هم داشته باشد. همچنین فهمیدم که شکست نظامی به معنای نابودی هویت یک جامعه نیست؛ مردم میتوانند فرهنگ خود را حفظ کنند و حتی بر مهاجمان اثر بگذارند. تفاوت استعمار قدیم، نو و فرانو را نیز شناختم و متوجه شدم که آگاهی فرهنگی، شناخت تاریخ و بررسی سنجیدهٔ پیامهای رسانهای، برای حفظ استقلال فکری اهمیت دارد.
نمونهٔ کوتاهتر:
پاسخ: یاد گرفتم که ابزارهای سلطه در طول زمان تغییر میکنند؛ گاهی نظامی، گاهی سیاسی و اقتصادی و گاهی فرهنگی هستند. حفظ هویت و افزایش آگاهی کمک میکند که یک جامعه، تواناییهای خود را بشناسد و ناآگاهانه تابع دیگران نشود.
