جواب فعالیت های درس ششم سلامت و بهداشت دوازدهم | بیماری های غیرواگیر
پاسخ کامل درس ۶ سلامت و بهداشت دوازدهم «بیماری های غیرواگیر» شامل جواب گفت و گوها، خودارزیابیها، فعالیت های انفرادی و ایفای نقش صفحات ۴۸، ۵۰، ۵۲، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۹، ۶۲، ۶۳ و ۶۵.
جواب فعالیت های درس ششم سلامت و بهداشت دوازدهم، «بیماری های غیرواگیر»، شامل پاسخ فعالیت های صفحات ۴۸، ۵۰، ۵۲، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۹، ۶۲، ۶۳ و ۶۵ است. برای فعالیتهای خودارزیابی، نمونههای فرضی مشخص شدهاند تا بتوانید روش پاسخگویی را یاد بگیرید و اطلاعات واقعی خود را جایگزین کنید.
پاسخ درس بعدی : جواب فعالیت های درس هفتم سلامت و بهداشت دوازدهم | بیماری های واگیردار
جواب فعالیت ۱ صفحه ۴۸ سلامت و بهداشت دوازدهم
گفت و گوی کلاسی
متن «آیا میدانید؟!» برای پاسخ به فعالیت:
طبق آخرین آمار منتشر شده از سوی وزارت بهداشت، شایعترین سرطانها در کل کشور ما، در زنان، بهترتیب سرطانهای سینه، رودهٔ بزرگ، پوست، معده و تیروئید، و شایعترین آنها در مردان، سرطانهای معده، پوست، پروستات، روده بزرگ و مثانه است!
امروزه ۷۶ درصد مرگ و میرهای ایرانیان ناشی از بیماریهای غیرواگیر مانند بیماریهای قلبی، عروقی، سرطان، سکته و بیماریهای تنفسی است!
اچ.آی.وی متعلق به گروه جمعیتی، نژاد و یا ملیّت خاصی نیست، بلکه هر انسانی در صورتی که در معرض تماس با ویروس اچ.آی.وی قرار گیرد میتواند مبتلا به آن شود!
نکته: آمار و ترتیب بیماریهای این کادر، نقل متن کتاب برای انجام فعالیت است و آمار بهروز محسوب نمیشود.
اطلاعات و مشاهدات شما دربارهٔ خبرهای بالا، در محل زندگیتان، چیست؟
پاسخ: نمونهٔ پیشنهادی: در اطراف ما افرادی با فشار خون بالا، دیابت یا بیماری قلبی زندگی میکنند و بعضی خانوادهها نیز تجربهٔ ابتلای یکی از نزدیکان خود به سرطان را دارند. این موضوع اهمیت پیشگیری، معاینه و پیگیری درمان را نشان میدهد. البته مشاهدهٔ چند مورد، برای تعیین میزان شیوع بیماری در یک منطقه کافی نیست. دربارهٔ اچ.آی.وی نیز باید بر راههای انتقال و پیشگیری تکیه کنیم و از قضاوت دربارهٔ افراد بر اساس ظاهر، شغل یا ملیت آنها بپرهیزیم.
بیماریهای شایع و دلایل ابتلا به آنها در محل زندگی شما کداماند؟ آیا میتوان از ابتلا به آنها پیشگیری کرد؟ راهحل پیشنهاد دهید.
پاسخ: فشار خون بالا، دیابت نوع دو و بیماریهای قلبی از نمونههایی هستند که میتوان دربارهٔ شیوع آنها در محل زندگی تحقیق کرد. کمتحرکی، مصرف دخانیات، تغذیهٔ نامناسب، اضافه وزن و عوامل ارثی در ابتلا به این بیماریها نقش دارند. با فعالیت بدنی منظم، تغذیهٔ متعادل، کاهش نمک، پرهیز از دخانیات و پیگیری عوامل خطر میتوان احتمال ابتلا را کاهش داد؛ اما پیشگیری از همهٔ موارد بیماری امکانپذیر نیست.
جواب فعالیت ۲ صفحه ۵۰ سلامت و بهداشت دوازدهم
گفت و گوی گروهی
بیماریهای غیرواگیر رایج در محل زندگی شما کداماند؟
پاسخ: نمونههایی برای بررسی عبارتاند از: فشار خون بالا، بیماری عروق قلب، سکتهٔ قلبی و مغزی، دیابت نوع دو، برخی سرطانها و بیماریهای مزمن تنفسی مانند آسم. برای مشخص کردن موارد رایج در منطقهٔ خود، اطلاعات مرکز بهداشت از مشاهدههای پراکنده دقیقتر است.
دلایل شیوع این بیماریها چه هستند؟
پاسخ: کم شدن فعالیت بدنی، نشستن طولانی، مصرف زیاد غذاهای پرنمک و پرانرژی، مصرف سیگار و قلیان، آلودگی هوا و افزایش جمعیت سالمندان در گسترش این بیماریها نقش دارند. سابقهٔ خانوادگی و عوامل ژنتیکی نیز مؤثرند؛ بنابراین نمیتوان ابتلای همهٔ بیماران را فقط به رفتار شخصی آنها نسبت داد.
جواب فعالیت ۳ صفحه ۵۲ سلامت و بهداشت دوازدهم
خودارزیابی
در جدول زیر، مهمترین عوامل خطر ابتلای به بیماریهای قلبی ــ عروقی را میبینید. هر یک از این عوامل را درباره خود و والدینتان بررسی کنید. در صورت وجود عامل خطر، اقدامات لازم پیشگیرانه را پیشنهاد کنید.
پاسخ: جدول زیر فقط یک نمونهٔ فرضی است. در جدول خودتان، وضعیت واقعی هر فرد را بنویسید؛ اگر دربارهٔ فشار خون یا دیابت اطلاع ندارید، «نامشخص؛ نیازمند بررسی» بنویسید.
| عامل خطر | خود فرد | پدر | مادر | راه حل پیشنهادی |
|---|---|---|---|---|
| سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس | نامشخص | نامشخص | نامشخص | پرسوجو دربارهٔ سابقهٔ خانوادگی و اطلاع دادن به پزشک. |
| فشار خون بالا (بیشتر از ۱۴۰/۹۰ میلیمتر جیوه) | نامشخص | دارد | ندارد | اندازهگیری صحیح، کاهش نمک و پیگیری درمان تجویزشده. |
| کمتحرکی | دارد | دارد | ندارد | فعالیت بدنی متناسب با توان و سن و کاهش نشستن طولانی. |
| مصرف سیگار | ندارد | دارد | ندارد | کمک گرفتن برای ترک و جلوگیری از تماس خانواده با دود. |
| اضافه وزن و چاقی | ندارد | دارد | ندارد | اصلاح تدریجی تغذیه و فعالیت با راهنمایی متخصص. |
| تغذیه ناسالم (مصرف میوه و سبزی کمتر از ۵ واحد، مصرف روغن جامد و…) | دارد | دارد | ندارد | افزایش میوه و سبزی و کاهش چربیهای اشباع و ترانس. |
| دیابت | ندارد | ندارد | دارد | پیگیری قند خون و اجرای برنامهٔ درمانی پزشک. |
| مصرف الکل | ندارد | ندارد | ندارد | ادامهٔ پرهیز از مصرف. |
| استرس | دارد | دارد | دارد | خواب منظم، برنامهریزی، گفتوگو و در صورت نیاز کمک گرفتن از مشاور. |
📌 عبارت مربوط به فشار خون، مطابق جدول کتاب حفظ شده است. تشخیص فشار خون بالا با یک اندازهگیری یا فقط همین جدول انجام نمیشود و به سن، اندازهگیریهای تکراری و ارزیابی پزشکی بستگی دارد. اطلاعات پزشکی خانواده نیز خصوصی است.
جواب فعالیت ۴ صفحه ۵۴ سلامت و بهداشت دوازدهم
ایفای نقش
به کمک یک دستگاه فشارسنج و با راهنمایی معلم بهعنوان سفیران سلامت دانشآموزی نحوه صحیح اندازهگیری فشار خون چند فرد داوطلب کلاس را به نمایش بگذارید.
پاسخ: برای اجرای نمایش، یک نفر داوطلب، یک نفر مسئول دستگاه و یک نفر مسئول ثبت نتیجه باشد. با فشارسنج دیجیتال بازویی معتبر، مراحل زیر را اجرا میکنیم:
- داوطلب در ۳۰ دقیقهٔ قبل ورزش نکرده و چای، قهوه یا دخانیات مصرف نکرده باشد؛ مثانه نیز خالی باشد.
- دستکم ۵ دقیقه آرام بنشیند؛ پشت تکیه داشته باشد، کف پاها روی زمین قرار گیرد و پاها روی هم نباشد.
- بازوبند متناسب با اندازهٔ بازو، طبق راهنمای دستگاه روی پوست و نه روی لباس بسته شود.
- بازو روی میز و در سطح قلب قرار بگیرد. دست آرام باشد و مشت نشود.
- دستگاه را روشن کنیم و هنگام اندازهگیری صحبت یا حرکت نکنیم.
- فشار سیستولی، دیاستولی و زمان اندازهگیری را ثبت کنیم.
- پس از یک دقیقه، اندازهگیری را تکرار و هر دو نتیجه را یادداشت کنیم.
نمونه گزارش: «در این فعالیت یاد گرفتیم وضعیت نشستن، اندازهٔ بازوبند و آرام بودن فرد بر نتیجه اثر دارد. دو بار فشار خون داوطلب را با فاصلهٔ یک دقیقه اندازه گرفتیم و نتیجهها را برای بررسی به معلم نشان دادیم.»
اگر دستگاه عقربهای استفاده میشود، شنیدن صداها با گوشی و تنظیم باد بازوبند باید با آموزش فرد آشنا به روش انجام شود. یک عدد بهتنهایی مبنای تشخیص بیماری نیست.
جواب فعالیت ۵ صفحه ۵۵ سلامت و بهداشت دوازدهم
گفت و گوی گروهی
میزان نمک مصرفی خود را در طول یک روز محاسبه کنید. نتیجه به دست آمده را با میزان توصیه شده مقایسه کنید و در صورت بالا بودن میزان نمک مصرفی، روشهای اصلاحی خود را برای کم کردن نمک غذا و حذف نمکدان از سفره پیشنهاد کنید.
پاسخ: برای محاسبه، فقط نمکدان را در نظر نمیگیریم؛ نمک موجود در نان، پنیر، غذا، سس، تنقلات و دیگر خوراکیها هم باید حساب شود. مقدار درجشده روی برچسب را متناسب با میزان مصرف محاسبه میکنیم. نمک غذای خانگی نیز با توجه به نمک افزودهشده و سهم مصرفی ما برآورد میشود.
| بخش مصرف روزانه در مثال فرضی | نمک برآوردشده |
|---|---|
| صبحانه | ۱٫۲ گرم |
| ناهار | ۲ گرم |
| میانوعدهها | ۰٫۸ گرم |
| شام | ۱٫۵ گرم |
| نمک اضافهشده سر سفره | ۰٫۵ گرم |
| مجموع | ۶ گرم |
این اعداد صرفاً برای آموزش محاسبهاند. مجموع نمونه ۶ گرم است؛ یعنی یک گرم بیشتر از مقدار ۵ گرم ذکرشده در کتاب برای افراد زیر ۵۰ سال. کتاب برای افراد بالای ۵۰ سال، ۳ گرم ذکر میکند. توصیهٔ عمومی سازمان جهانی بهداشت برای بزرگسالان، کمتر از ۵ گرم نمک در روز از مجموع همهٔ خوراکیهاست.
راهکارهای اصلاحی: نمکدان را از سفره حذف میکنم، نمک غذا را تدریجی کاهش میدهم، بهجای تنقلات شور از نوع بدون نمک استفاده میکنم و مصرف شور، ترشی شور، سوسیس و کالباس را محدود میکنم. برای طعم دادن نیز از آبلیمو، سبزیهای معطر و ادویه استفاده میکنم.
📌 اگر روی برچسب «سدیم» نوشته شده باشد، مقدار آن را با نمک یکسان نگیرید: هر ۱ گرم سدیم تقریباً معادل ۲٫۵ گرم نمک است.
جواب فعالیت ۶ صفحه ۵۶ سلامت و بهداشت دوازدهم
انفرادی
در صورت امکان یک برگه آزمایش خون مربوط به خود و یا اعضای خانوادهتان را با توجه به دادههای جدول مقایسه کنید و نتیجه آن را گزارش کنید.
پاسخ: در این فعالیت باید نتیجهٔ چربیهای خون شامل کلسترول، LDL، HDL و تریگلیسرید را با جدول کتاب مقایسه کنیم. نمونهٔ زیر مربوط به یک مرد بزرگسال فرضی است و اطلاعات واقعی هیچ فردی نیست.
| شاخص | عدد فرضی، میلیگرم در دسیلیتر | مقایسه با جدول کتاب |
|---|---|---|
| کلسترول کل | ۲۱۵ | در بازهٔ مرز خطر، یعنی ۲۰۰ تا ۲۳۹. |
| LDL یا کلسترول بد | ۱۴۰ | در بازهٔ مرز خطر، یعنی ۱۳۰ تا ۱۵۹. |
| HDL یا کلسترول خوب | ۴۵ | برای مرد فرضی، در محدودهٔ قابل قبول جدول کتاب. |
| تریگلیسرید | ۱۸۰ | در بازهٔ مرز خطر، یعنی ۱۵۰ تا ۱۹۹. |
نمونه گزارش: «در برگهٔ فرضی، کلسترول کل، LDL و تریگلیسرید در محدودهٔ مرز خطر جدول کتاب قرار دارند. لازم است فرد نتیجه را به پزشک نشان دهد و دربارهٔ تغذیه، فعالیت بدنی و نیاز احتمالی به درمان راهنمایی بگیرد.»
📌 این مقایسه آموزشی است. محدودهٔ مناسب چربی خون به سن، سابقهٔ بیماری و خطر قلبی فرد هم بستگی دارد؛ جدول کتاب جایگزین تفسیر پزشک، بهویژه برای نوجوانان، نیست. طبیعی بودن چند عدد نیز سلامت کامل فرد را ثابت نمیکند.
جواب فعالیت ۷ صفحه ۵۹ سلامت و بهداشت دوازدهم
ایفای نقش
در قالب گروههای چند نفره سفیران سلامت، مانور اقدامات اولیه در حمله قلبی و سکته مغزی را بهصورت فرضی نمایش دهید.
پاسخ: نقشهای بیمار فرضی، کمککننده، تماسگیرنده با اورژانس و راهنمای امدادگران را تقسیم میکنیم. تماسها نمایشی هستند و برای تمرین، شمارهٔ واقعی اورژانس را نمیگیریم.
سناریوی اول: احتمال حملهٔ قلبی
دانشآموزِ بازیگر میگوید: «در سینهام فشار احساس میکنم و نفسم تنگ شده است.» کمککننده فعالیت او را متوقف میکند و کمک میکند در وضعیت راحت، با تکیهگاه بنشیند. نفر دوم تماس فرضی با ۱۱۵ را اجرا میکند و نشانی، علائم و وضعیت هوشیاری را توضیح میدهد. یک نفر کنار بیمار میماند و تنفس و پاسخگویی او را زیر نظر میگیرد؛ نفر دیگر راه ورود امدادگران را باز میکند. بیمار نباید خودش رانندگی کند.
سناریوی دوم: احتمال سکتهٔ مغزی
بازیگر ناگهان در صحبت کردن مشکل پیدا میکند و یک سمت صورت یا یک دست او ضعیف میشود. همراهان فوراً تماس فرضی با ۱۱۵ را اجرا میکنند و زمان شروع علائم یا آخرین زمانی را که فرد طبیعی بوده ثبت میکنند. اجازهٔ راه رفتن نمیدهند، کنار او میمانند و غذا، نوشیدنی یا داروی خودسرانه به او نمیدهند. حتی اگر علائم برطرف شود، مراجعهٔ فوری همچنان لازم است.
📌 در موقعیت واقعی، اگر فرد پاسخ نمیدهد و تنفس طبیعی ندارد، با راهنمایی تلفنی اورژانس احیای قلبیریوی را شروع کنید و در صورت دسترسی از دستگاه AED طبق دستور آن کمک بگیرید. در مانور، فشار قفسهٔ سینه فقط روی مانکن آموزشی تمرین میشود. مصرف دارو نیز باید طبق دستور اورژانس یا نسخهٔ قبلی همان بیمار باشد.
جواب فعالیت ۸ صفحه ۶۲ سلامت و بهداشت دوازدهم
گفت و گوی گروهی
فیلمهای مربوط به کمتحرکی و سرطان، نقش تغذیه سالم در پیشگیری و درمان سرطان و عوامل محیطی مؤثر در ابتلا به سرطان را ببینید.
سرطانهای شایع در محل زندگی خود را شناسایی کنید.
پاسخ: سرطان پستان، رودهٔ بزرگ، معده، پوست و پروستات از نمونههایی هستند که میتوان دربارهٔ فراوانی آنها در منطقه تحقیق کرد. برای پاسخ دقیق محلی، باید از گزارش مرکز بهداشت یا دانشگاه علوم پزشکی همان منطقه استفاده کنیم؛ ترتیب سرطانها در همهٔ استانها یکسان نیست.
نمونه پاسخ پیشنهادی: «برای شناسایی سرطانهای رایج منطقه، اطلاعات مرکز بهداشت را بررسی میکنیم. نام چند سرطان شناختهشده مانند پستان، معده و رودهٔ بزرگ را شنیدهایم، اما شنیدههای ما برای تعیین شایعترین سرطان منطقه کافی نیست.»
با بررسی عوامل خطرساز ابتلا به سرطان در محل زندگی خود، برای پیشگیری از آنها پیشنهاد ارائه کنید.
پاسخ: پیشنهادها را متناسب با عامل خطر تنظیم میکنیم:
مصرف دخانیات: پیشگیری از شروع سیگار و قلیان، کمک به ترک و دوری از دود دیگران.
کمتحرکی و تغذیهٔ نامناسب: فعالیت بدنی منظم، تغذیهٔ متعادل و مصرف میوه، سبزی و غلات کامل.
تابش شدید آفتاب: استفاده از سایه، پوشش مناسب و ضدآفتاب.
آلودگیها و تماس شغلی: کاهش آلایندهها در منبع و رعایت اصول حفاظت در محیطهای کاری.
سابقهٔ خانوادگی: اطلاع دادن به پزشک برای ارزیابی خطر و تعیین غربالگری مناسب.
این اقدامات احتمال ابتلا به برخی سرطانها را کاهش میدهند؛ تغذیهٔ سالم نیز در مراقبت از بیمار مهم است، اما جایگزین درمان سرطان نیست.
جواب فعالیت ۹ صفحه ۶۳ سلامت و بهداشت دوازدهم
خودارزیابی
با توجه به علائم هشداردهنده سرطان، وضعیت خود و اعضای خانواده را ارزیابی کنید و درصورت نیاز، اقدامات پیشگیرانه خود را ارائه دهید.
پاسخ: باید به تغییر رنگ یا اندازهٔ خال، زخم بهبودنیابنده، تودهٔ جدید، سرفه یا گرفتگی صدای طولانی، اختلال بلع، سوءهاضمهٔ مداوم، سرفه یا استفراغ خونی، تغییر پایدار در اجابت مزاج، خونریزی غیرطبیعی و کاهش وزن بیدلیل توجه کنیم. وجود این علائم الزاماً به معنای سرطان نیست، اما نیاز به بررسی پزشکی دارد.
نمونه پاسخ اول؛ در صورت مشاهده نکردن علامت: «در بررسی اولیه علامت هشداردهندهای مشاهده نکردیم. برای مراقبت از سلامت، از دخانیات دوری میکنیم، فعالیت بدنی و تغذیهٔ مناسب داریم و بررسیهای توصیهشده از سوی پزشک را انجام میدهیم.»
نمونه پاسخ دوم؛ در صورت وجود علامت: «یکی از اعضای خانواده متوجه تغییر در یک خال پوستی شده است. بدون نتیجهگیری دربارهٔ علت، برای معاینه اقدام میکند. بقیهٔ اعضای خانواده نیز مراقبت از پوست در برابر آفتاب را جدیتر دنبال میکنند.»
نداشتن علامت، همهٔ بیماریها را رد نمیکند. بررسی علائم و غربالگری مناسب با نظر پزشک انجام میشود و لازم نیست جزئیات خصوصی اعضای خانواده را در کلاس بیان کنیم.
جواب فعالیت ۱۰ صفحه ۶۵ سلامت و بهداشت دوازدهم
خودارزیابی
با بررسی عوامل خطرساز قابل پیشگیری و غیرقابل پیشگیری بیماری دیابت نوع ۲ در خصوص خود و اعضای خانوادهتان، آنها را شناسایی کنید و در صورت نیاز اقدامات پیشگیرانه خود را گزارش کنید.
پاسخ: طبق شکل ۱۵ کتاب، عوامل خطر را در دو گروه بررسی میکنیم:
عوامل قابل پیشگیری یا کنترل: کمتحرکی، اضافه وزن و چاقی، فشار خون بالا و کلسترول بالا.
عوامل غیرقابل تغییر در ارزیابی فعلی: سابقهٔ خانوادگی دیابت، ژنتیک، افزایش سن و سابقهٔ دیابت بارداری. در شکل کتاب، «سن بالای ۳۰ سال» ذکر شده است؛ این به معنی مبتلا نشدن افراد جوانتر نیست.
نمونه گزارش فرضی:
«در خانوادهٔ فرضی ما، مادربزرگ دیابت نوع دو دارد؛ بنابراین سابقهٔ خانوادگی را در بررسی خطر در نظر میگیریم. پدر کمتحرک است و مادر سابقهٔ دیابت بارداری دارد. خودم نیز زمان زیادی را نشسته میگذرانم. تصمیم داریم فعالیت بدنی را بیشتر کنیم، مصرف نوشیدنیهای شیرین را کاهش دهیم و برنامهٔ غذایی متعادلتری داشته باشیم. پدر و مادر نیز برای تعیین زمان آزمایش قند خون و بررسی سایر عوامل خطر با پزشک مشورت میکنند.»
داشتن عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست. نمیتوان سابقهٔ خانوادگی را تغییر داد، اما میتوان عوامل قابل کنترل را کاهش داد. همچنین همهٔ انواع دیابت با تغییر سبک زندگی قابل پیشگیری نیستند؛ این فعالیت مشخصاً دربارهٔ دیابت نوع دو است.
خلاصه درس ششم سلامت و بهداشت دوازدهم
بیماریهای غیرواگیر مانند بیماریهای قلبیعروقی، سرطان و دیابت معمولاً نتیجهٔ ترکیبی از عوامل ارثی، محیطی و رفتاری هستند. بخشی از عوامل خطر را میتوان با پرهیز از دخانیات، تغذیهٔ مناسب، فعالیت بدنی و پیگیری پزشکی کنترل کرد. اندازهگیری صحیح فشار خون و بررسی آزمایشها به شناخت وضعیت سلامت کمک میکند، اما جای تشخیص پزشک را نمیگیرد. در علائم احتمالی حملهٔ قلبی یا سکتهٔ مغزی نیز تماس فوری با اورژانس اهمیت دارد. هدف خودمراقبتی، کاهش خطر و اقدام بهموقع است.
