جواب فعالیت های درس پنجم انسان و محیط زیست یازدهم | زباله، فاجعه محیط زیست
پاسخ کامل فعالیت های درس ۵ انسان و محیط زیست یازدهم «زباله، فاجعه محیط زیست» شامل جواب فعالیت های ۱ تا ۱۰ صفحات ۶۷، ۶۸، ۶۹، ۷۲، ۷۴، ۷۶، ۷۷، ۸۰ و ۸۴. عنوان رسمی درس نیز «زباله، فاجعهٔ محیطزیست» است.
درس پنجم انسان و محیط زیست یازدهم، «زباله، فاجعۀ محیط زیست»، به راههای کاهش زباله، تفکیک پسماند، بازیافت و استفاده دوباره از وسایل میپردازد. در این مطلب، پاسخ فعالیتهای درس را همراه با محاسبات، نمونه گزارش، تحقیق ورمیکمپوست و نامه پیشنهادی به شورای شهر میخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب فعالیت های درس ششم انسان و محیط زیست یازدهم | تنوع زیستی، تابلوی زیبای آفرینش
جواب فعالیت ۱ صفحه ۶۷ انسان و محیط زیست یازدهم
همفکری و گفت و گو کنید
۱ـ الف) با توجه به مطالب بالا، سالانه چند تن زباله در کشور ایران تولید میشود؟ چند کیلوگرم؟ محاسبه کنید.
پاسخ: طبق آمار کتاب، روزانه حدود ۵۵ هزار تن زباله در ایران تولید میشود. با ضرب ۵۵ هزار در ۳۶۵، مقدار سالانه حدود ۲۰ میلیون و ۷۵ هزار تن به دست میآید.
هر تن برابر با هزار کیلوگرم است؛ بنابراین، این مقدار برابر با ۲۰ میلیارد و ۷۵ میلیون کیلوگرم زباله در سال است.
ب) سالانه چند تن زباله در شهرهای نامبردهشده در متن بالا تولید میشود؟
پاسخ: برای پاسخ درست باید به تفاوت «سرانۀ تولید زباله» و «مقدار کل زباله» توجه کنیم:
| محل | مقدار سالانه بر اساس اطلاعات کتاب |
|---|---|
| تهران | برای هر نفر، ۳۲۰ کیلوگرم یا ۰٫۳۲ تن در سال؛ عدد کتاب از ابتدا سالانه است. |
| اراک | با ضرب ۵۵۰ گرم در ۳۶۵، برای هر نفر ۲۰۰ کیلوگرم و ۷۵۰ گرم، معادل ۰٫۲۰۰۷۵ تن در سال به دست میآید. |
| مشهد | با ضرب ۷۰۰ گرم در ۳۶۵، برای هر نفر ۲۵۵ کیلوگرم و ۵۰۰ گرم، معادل ۰٫۲۵۵۵ تن در سال به دست میآید. |
| استان گیلان | با ضرب ۲۵۰۰ تن در ۳۶۵، مقدار سالانه ۹۱۲ هزار و ۵۰۰ تن میشود. این عدد مربوط به کل استان است. |
پ) اگر هر فرد روزانه ۸۵۰ گرم زباله دور بریزد، در سال چقدر زباله تولید میکند؟
پاسخ: با ضرب ۸۵۰ گرم در ۳۶۵ روز، مقدار ۳۱۰ هزار و ۲۵۰ گرم به دست میآید؛ یعنی هر فرد در سال ۳۱۰ کیلوگرم و ۲۵۰ گرم زباله تولید میکند.
ت) آیا این ارقام موجب نگرانی شما میشود؟ چرا؟
پاسخ: بله؛ زیرا جمعآوری و دفع این حجم از زباله، زمین، امکانات و هزینه زیادی میخواهد. اگر پسماندها درست مدیریت نشوند، آب و خاک آلوده میشوند، جانوران آسیب میبینند و سلامت مردم به خطر میافتد. دور ریختن مواد قابل استفاده نیز به معنای هدر رفتن منابع طبیعی و انرژی است.
۲ـ برداشت شما از تصاویر و متنی که در زیر هریک نوشته شده، چیست؟ چرا موضوع برای مردم و مسئولان و مدیران هر منطقه دغدغه و نگرانی ایجاد کرده است؟
پاسخ: تصاویر و خبرها نشان میدهند که مشکل زباله فقط به کثیف شدن ظاهر محیط محدود نیست. انباشت زباله در اطراف بروجرد، جنگل سراوان، کوه باباموسی بجنورد و مسیر کیاسر به سمنان، طبیعت و زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است.
شیرابه میتواند آب و خاک را آلوده کند؛ انباشت زباله باعث بو و افزایش حشرات میشود و سوزاندن غیراصولی آن هوا را آلوده میکند. در خبر جادۀ کیاسر نیز نشت شیرابه با لغزندگی جاده و خطر تصادف ارتباط دارد. به همین دلیل، مردم نگران سلامت و محل زندگی خود هستند و مدیران باید برای جمعآوری، بازیافت و دفع اصولی زباله برنامهریزی کنند.
۳ـ به نظر شما چرا ساکنان شهرها بیشتر از روستانشینان زباله تولید میکنند؟ توضیح دهید.
پاسخ: در شهرها معمولاً خرید کالاهای بستهبندیشده، غذای آماده و وسایل یکبارمصرف بیشتر است. جمعیت و فعالیتهای تجاری نیز بیشترند. در بسیاری از روستاها، بخشی از باقیماندههای گیاهی برای تهیه کود یا کاربردهای مناسب دیگر استفاده میشود و برخی وسایل مدت بیشتری مصرف میشوند. البته میزان زباله به شیوۀ زندگی و مصرف مردم هم بستگی دارد.
۴ـ هماکنون چند لحظه فکر کنید و مهمترین راهحلی را که برای مسئلۀ زباله به ذهنتان رسید، یادداشت کنید. پس از پایان درس نوشتۀ خودتان را مرور کنید.
پاسخ: مهمترین راهحل، جلوگیری از تولید زبالۀ اضافی است؛ مثلاً فقط به اندازۀ نیاز خرید کنیم و به جای وسایل یکبارمصرف، وسایل بادوام به کار ببریم.
نمونه تکمیل پاسخ پس از مطالعۀ درس: اکنون میدانم که ابتدا باید تولید زباله را کم کنیم، سپس وسایل قابل استفاده را دوباره به کار ببریم و مواد باقیماندۀ قابل بازیافت را جدا کنیم.
جواب فعالیت ۲ صفحه ۶۸ انسان و محیط زیست یازدهم
تحقیق کنید
۱ـ با یکی از افراد سالخوردۀ فامیل یا آشنایان (بالای ۶۵ سال) گفتوگو کنید. سؤالهایی مانند نمونه طراحی کنید. شما میتوانید پرسشهای دیگری به آن اضافه کنید. نتایج را جمعبندی و در کلاس ارائه کنید.
پاسخ: نمونه پاسخهای زیر برای تنظیم مصاحبه مناسباند. نام، جنسیت و سن فرد مصاحبهشونده را در فرم بنویسید و پاسخها را مطابق گفتوگوی واقعی خود تنظیم کنید.
۱ـ در زمان گذشته، در موقع خرید میوه و لبنیات (شیر، ماست و …) از چه ظروف و وسایلی استفاده میکردید؟ چه تفاوتی با امروز داشت؟
پاسخ: معمولاً برای خرید، زنبیل یا سبد همراه میبردیم. برای خرید شیر و بعضی لبنیات هم از ظرفهای قابل شستوشو استفاده میکردیم. امروز بسیاری از این مواد در بطری، ظرف پلاستیکی یا بستهبندی آماده فروخته میشوند و پس از مصرف، بستهبندی آنها دور ریخته میشود.
۲ـ تعداد کالاها و نوع بستهبندیهای مواد غذایی که امروزه در یک مغازه یا یک فروشگاه بزرگ وجود دارد چه فرقی با گذشته دارد؟
پاسخ: امروز تنوع کالاها بیشتر شده و برای بسیاری از محصولات از چند لایه بستهبندی استفاده میشود. در گذشته، خرید فلهای برخی مواد غذایی رایجتر بود و مردم بیشتر ظرف یا کیسه خودشان را همراه میبردند؛ به همین دلیل، بستهبندی کمتری دور ریخته میشد.
۳ـ پنجاه سال قبل، جمعآوری و حمل زباله از خانهها چگونه انجام میشد؟
پاسخ: در محل زندگی ما، زبالهها در زمانهای مشخص با امکانات سادهتر جمعآوری میشد و مخزنها و خودروهای امروزی به این شکل وجود نداشت. روش جمعآوری در شهرها و روستاهای مختلف یکسان نبود؛ در بعضی مناطق نیز دفع زباله بهصورت غیراصولی انجام میشد.
۴ـ چه اقلامی در سطل زبالههای امروز وجود دارد که در گذشته وجود نداشت؟
پاسخ: وسایلی مانند شارژر خراب تلفن همراه، گوشی فرسوده و بعضی بستهبندیهای چندلایه امروزی در گذشته وجود نداشتند. بسیاری از ظروف یکبارمصرف و بستهبندیهای پلاستیکی نیز به اندازۀ امروز رایج نبودند.
۵ـ آیا میزان زبالۀ یک خانوادۀ امروزی نسبت به گذشته بیشتر شده است؟
پاسخ: در بسیاری از خانوادهها بله؛ زیرا خرید کالاهای بستهبندیشده و مصرف وسایل یکبارمصرف بیشتر شده است. در گذشته، تعمیر وسایل و استفادۀ طولانیتر از آنها رایجتر بود.
دو پرسش تکمیلی پیشنهادی برای مصاحبه
اگر لباس یا وسیلهای خراب میشد، معمولاً چه میکردید؟
پاسخ: تا جایی که میشد آن را تعمیر میکردیم یا برای کار دیگری به کار میبردیم.
برای جلوگیری از دور ریختن غذا چه کارهایی انجام میدادید؟
پاسخ: غذا را به اندازۀ نیاز میپختیم و باقیماندۀ سالم آن را با نگهداری مناسب، در وعدۀ بعد مصرف میکردیم.
نمونه جمعبندی مصاحبه: این گفتوگو نشان میدهد که همراه بردن ظرف خرید، تعمیر وسایل و مصرف به اندازۀ نیاز، به کاهش زباله کمک میکرده است. میتوانیم این عادتهای مفید را با رعایت بهداشت، در زندگی امروز نیز به کار ببریم.
۲ـ نتایجی را که از مصاحبه به دست آوردید، با نتایج همکلاسیهایتان مقایسه کنید.
پاسخ: نمونه مقایسه: در بیشتر مصاحبهها، استفاده از زنبیل و ظروف بادوام و تعمیر وسایل، نکات مشترک بود. تفاوتها بیشتر به محل زندگی افراد و روش جمعآوری زباله مربوط میشد. نتیجه گرفتیم که تجربۀ گذشته در کاهش مصرف مفید است، اما روشهای غیربهداشتی دفع زباله نباید تکرار شوند.
جواب فعالیت ۳ صفحه ۶۹ انسان و محیط زیست یازدهم
بررسی کنید
۱ـ به مدت یک هفته، هر شب قبل از بیرون گذاشتن زباله، محتویات سطل زبالۀ خانهتان را بررسی و اقلام آن را یادداشت کنید. روی برگۀ یادداشت اقلام پسماند تر و پسماند خشک را در دو ستون جداگانه بنویسید. به طور نسبی مقدار هریک از آنها را از زیاد تا کم حدس بزنید و در کنار هر مورد بنویسید. یادداشت خود را برای فعالیت بعدی نگه دارید.
پاسخ: نمونه جدول ثبت پسماند یک خانواده:
| پسماند تر و مقدار نسبی | پسماند خشک و مقدار نسبی |
|---|---|
| پوست میوه و زائدات سبزی: زیاد | کیسه و بستهبندی پلاستیکی: زیاد |
| تفاله چای: متوسط | کاغذ و مقوا: متوسط |
| باقیماندۀ غیرقابل مصرف غذا: کم | بطری پلاستیکی: متوسط |
| پوست تخممرغ: کم | قوطی فلزی: کم |
| برگ و بخشهای غیرخوراکی گیاهان: کم | ظرف شیشهای: کم |
اقلام را هنگام دور ریختن و پیش از مخلوط شدن ثبت کنید؛ برای این فعالیت نیازی به دست بردن در زبالۀ مخلوط یا تماس با مواد آلوده و تیز نیست.
۲ـ به طور داوطلبانه و در صورت امکان، به مدت یک هفته، هر شب زبالهای را که بیرون میگذارید، وزن کنید و وزن آن را یادداشت کنید. میانگین وزن زباله را در طی هفته محاسبه کنید و آن را بر تعداد اعضای خانواده تقسیم کنید. در خانوادۀ شما بهطور تقریبی سرانۀ تولید زباله چقدر است؟ (توجه کنید که این مقدار غیر از زبالهای است که اعضای خانواده در خارج از محیط خانه دور میریزند.)
پاسخ: برای یک خانوادۀ چهارنفره، این دادههای فرضی را در نظر میگیریم:
| روز | وزن زباله |
|---|---|
| شنبه | ۲ کیلوگرم |
| یکشنبه | ۲٫۴ کیلوگرم |
| دوشنبه | ۱٫۸ کیلوگرم |
| سهشنبه | ۲٫۲ کیلوگرم |
| چهارشنبه | ۲٫۶ کیلوگرم |
| پنجشنبه | ۳ کیلوگرم |
| جمعه | ۲٫۸ کیلوگرم |
مجموع زبالۀ این خانواده در یک هفته، ۱۶٫۸ کیلوگرم است. با تقسیم این مقدار بر هفت، میانگین روزانه ۲٫۴ کیلوگرم میشود. سپس با تقسیم ۲٫۴ کیلوگرم بر چهار نفر، سرانۀ روزانۀ هر فرد ۰٫۶ کیلوگرم، یعنی ۶۰۰ گرم به دست میآید.
جواب فعالیت ۴ و ۵ صفحه ۷۲ انسان و محیط زیست یازدهم
فعالیت ۴؛ گفت و گو کنید
با توجه به آنچه در سالهای قبل آموختهاید، آیاتی را از قرآن کریم و احادیثی را از پیامبر اکرم (ص) و ائمۀ معصومین (ع) دربارۀ اسراف و تبذیر در کلاس ارائه کنید و بر مبنای آنها مصرفگرایی را از منظر تعالیم دینی نقد کنید.
پاسخ: چند نمونه برای ارائه در کلاس:
سورۀ اعراف، بخشی از آیۀ ۳۱
«کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»
بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید؛ زیرا خداوند اسرافکنندگان را دوست ندارد.
سورۀ اسراء، بخشی از آیۀ ۲۷
«إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ»
بیگمان، تبذیرکنندگان برادران شیاطیناند.
سورۀ فرقان، آیۀ ۶۷
«وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا»
آنان هنگام هزینه کردن، نه زیادهروی میکنند و نه سختگیری؛ بلکه راه میانه را در پیش میگیرند.
حدیث پیامبر اکرم (ص): در روایتی از پیامبر نقل شده است که حتی هنگام وضو گرفتن کنار رود جاری نیز نباید اسراف کرد. این روایت نشان میدهد فراوانی یک نعمت، دلیل هدر دادن آن نیست. منبع: سنن ابنماجه، حدیث ۴۲۵.
حدیث امام صادق (ع): «إِنَّ الْقَصْدَ أَمْرٌ یُحِبُّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَإِنَّ السَّرَفَ یُبْغِضُهُ». مفهوم حدیث این است که میانهروی پسندیدۀ خداوند و اسراف ناپسند اوست.
نقد مصرفگرایی: خرید کردن فقط برای چشموهمچشمی، تعویض وسایل سالم و دور ریختن غذای قابل مصرف، با میانهروی سازگار نیست. چنین رفتارهایی هم دارایی خانواده را هدر میدهند و هم مصرف منابع و تولید زباله را افزایش میدهند. استفاده درست از نعمتها، خرید به اندازۀ نیاز و پرهیز از دورریز، راهی برای عمل به این آموزههاست.
فعالیت ۵
۱ـ با مراجعه به پایگاه اینترنتی سازمان مدیریت پسماند شهر محل زندگی خود، چند مورد از اخبار مربوط به پسماند را یادداشت و در کلاس بیان کنید.
پاسخ: نمونه برای شهر اهواز، بر اساس خبرهای پایگاه سازمان مدیریت پسماند این شهر:
✅ اجرای آموزش تفکیک زباله در مدارس؛ هدف این برنامه، آشنا کردن دانشآموزان با جداسازی پسماندها از مبدأ است.
✅ برگزاری جلسۀ آموزش تفکیک پسماند خشک برای کارکنان فرماندهی راهنمایی و رانندگی اهواز.
✅ توزیع مخزنهای کارتنپلاست در مواکب مرز چذابه برای کمک به تفکیک زباله و آموزش مدیریت پسماند.
منبع این نمونهها: سازمان مدیریت پسماند شهرداری اهواز. برای گزارش محلی، خبرهای سازمان شهر خودتان را همراه با تاریخ انتشار ثبت کنید.
۲ـ پرسوجو کنید مدیریت پسماندهای پزشکی و زبالههای بیمارستانی بر عهده کدام وزارتخانه است؟
پاسخ: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. مراکز درمانی و بیمارستانها نیز باید پسماندهای پزشکی خود را طبق ضوابط مربوط، تفکیک و مدیریت کنند؛ مسئولیت اجرایی تولیدکنندگان این پسماندها با نظارت وزارت بهداشت همراه است.
جواب فعالیت ۶ صفحه ۷۴ انسان و محیط زیست یازدهم
پوسال (کمپوست) تهیه کنید.
۱ـ با کمک و راهنمایی معلم و با استفاده از پسماند گیاهی مانند پوست میوه یا میوههای غیرقابلمصرف و سبزیجات و آغشتهکردن آنها با برگهای خشک و علفهای داخل یک سطل یا گودال کوچک در باغچۀ حیاط یا مدرسه، کود آلی (پوسال) درست کنید. هر چند مدت یکبار باید این مخلوط را به هم بزنید و هوادهی کنید. مراحل کار را معلم توضیح میدهد.
پاسخ: برای اجرای این فعالیت با راهنمایی معلم:
- پوست میوه و باقیماندۀ سبزی را از پلاستیک و مواد دیگر جدا و خرد میکنیم.
- آنها را با برگهای خشک در محل مناسب یا ظرف دارای تهویه مخلوط میکنیم.
- مخلوط را نمناک نگه میداریم، اما آن را غرق آب نمیکنیم.
- در فاصلههای مناسب، مواد را زیرورو میکنیم تا هوا به بخشهای مختلف برسد.
- وقتی مواد به ترکیبی تیره، نسبتاً یکنواخت و با بوی خاک تبدیل شدند، پوسال آماده مصرف است. این فرایند فوری نیست و به شرایط محیط بستگی دارد.
در کمپوست ساده خانگی، گوشت، لبنیات، روغن و فضولات حیوانات خانگی نریزید.
۲ـ دربارۀ وِرمی کمپوست تحقیق کنید و نتیجه را در کلاس گزارش دهید.
پاسخ: ورمیکمپوست نوعی کود آلی است که با کمک کرمهای مناسب کمپوست و فعالیت ریزجانداران، از تجزیۀ مواد آلی تولید میشود. کرمها از پسماندهای گیاهی تغذیه میکنند و در تبدیل آنها به مادهای مفید برای خاک نقش دارند.
برای تهیه آن، بستری دارای تهویه و رطوبت مناسب آماده میکنند و مقدار کنترلشدهای از باقیماندۀ میوه و سبزی در اختیار کرمها میگذارند. محیط نباید بیش از حد گرم، خشک یا پرآب باشد. پلاستیک، مواد شوینده، گوشت و روغن برای این بستر مناسب نیستند.
ورمیکمپوست به بهبود ساختمان خاک و نگهداری رطوبت کمک میکند و بخشی از پسماند گیاهی را به مادۀ قابل استفاده تبدیل میکند. تفاوت اصلی آن با کمپوست معمولی، نقش کرمهای کمپوست در فرایند تجزیه است؛ هر دو روش باید درست مدیریت شوند.
جواب سؤال صفحه ۷۵ انسان و محیط زیست یازدهم
آیا درست است با همه این مزایایی که بازیافت دارد، زبالههای قابل بازیافت در محیط پراکنده شوند یا در گورستانهای زباله دفن شوند؟
پاسخ: خیر؛ زیرا مواد قابل بازیافت میتوانند دوباره وارد چرخۀ تولید شوند. پراکنده کردن یا دفن آنها، منابع قابل استفاده را هدر میدهد و حجم زبالۀ دفعشده را بیشتر میکند. باید این مواد را از مبدأ جدا کنیم و به مسیر مناسب بازیافت تحویل دهیم.
جواب فعالیت ۷ صفحه ۷۶ انسان و محیط زیست یازدهم
آزمایش کنید
۱ـ دو گودال کوچک در باغچه حفر کنید. در یکی پوست میوه و مقداری دستمال کاغذی و در دیگری یک بطری پلاستیکی کوچک یا یک کیسۀ نایلون بگذارید و روی هر دو را با خاک بپوشانید. پس از یکماه لایۀ خاک را بردارید و مشاهدۀ خود را گزارش کنید.
پاسخ: نتیجۀ مورد انتظار به این صورت است؛ میزان تغییر واقعی به رطوبت، دما و شرایط خاک بستگی دارد:
| محتویات گودال | مشاهدۀ مورد انتظار پس از یک ماه |
|---|---|
| پوست میوه و دستمال کاغذی | ممکن است نرمتر، تیرهتر یا تا حدی پوسیده شوند؛ تجزیۀ کامل در یک ماه قطعی نیست. |
| بطری پلاستیکی یا کیسۀ نایلون | معمولاً تغییر ظاهری محسوسی دیده نمیشود و ماده همچنان باقی میماند. |
نتیجه: مواد مختلف با سرعت یکسان تجزیه نمیشوند. ماندگاری طولانی پلاستیک، اهمیت کاهش مصرف و جمعآوری درست آن را نشان میدهد. پس از پایان آزمایش، پلاستیک را از خاک خارج کنید و در باغچه رها نکنید.
۲ـ در فعالیت قبل، فهرستی از زبالههای خانگیتان در یک هفته را تهیه کردید. برگه را مشاهده کنید و مواد قابل بازیافت زبالهها را فهرست کنید و علامت بزنید. کار تفکیک زبالههای خانگی و آماده کردن آنها برای بازیافت را شروع کنید. اقدامات خودتان را در کلاس گزارش کنید.
پاسخ: در فهرست نمونه فعالیت ۳، این موارد را میتوان برای تحویل به مرکز جمعآوری بررسی و جدا کرد:
✅ کاغذ و مقوای تمیز و خشک
✅ قوطیهای فلزی خالی
✅ بطریها و ظرفهای شیشهای مورد پذیرش مرکز بازیافت
✅ بطریهای پلاستیکی مورد پذیرش مرکز جمعآوری
کیسهها و بستهبندیهای چندلایه در همۀ مراکز پذیرفته نمیشوند؛ بنابراین، همۀ پسماندهای خشک را نباید قابل بازیافت دانست. باقیماندههای گیاهی مناسب هم میتوانند جداگانه برای تهیه کمپوست استفاده شوند.
نمونه گزارش پس از انجام فعالیت: در خانه ظرف جداگانهای برای پسماند خشک گذاشتیم. کاغذها را خشک نگه داشتیم، بطریها و قوطیها را خالی کردیم و مقواها را تا زدیم. سپس مواد مورد پذیرش را به مرکز جمعآوری تحویل دادیم. این کار مانع مخلوط شدن مواد قابل بازیافت با پسماند تر شد.
۳ـ پرسوجو کنید، انداختن ته سیگار در محیط چه آلودگیهای خطرناکی بهوجود میآورد؟
پاسخ: فیلتر بیشتر سیگارها از مادۀ پلاستیکی ساخته شده است و بهآسانی تجزیه نمیشود. این فیلترها میتوانند به ذرات ریز پلاستیکی تبدیل شوند. باقیماندۀ سیگار نیز مواد زیانآوری دارد که با ورود به محیط، آب و خاک را آلوده میکنند و برای موجودات زنده، بهویژه آبزیان، خطر دارند. بنابراین، کوچک بودن ته سیگار به معنای بیضرر بودن آن نیست.
جواب فعالیت ۸ صفحه ۷۷ انسان و محیط زیست یازدهم
در مدرسه، برنامۀ بازیافت راه بیندازید.
۱ـ در کلاسها و حیاط مدرسه، کارتنها یا سطلهای تفکیک زباله (کاغذ، پلاستیک، پسماند تر و …) بگذارید و میزان مواد قابل بازیافت را هر ماه بررسی و مقایسه کنید. در پایان سال برآورد کنید چقدر کاغذ جمعآوری شده است. سعی کنید همۀ دانشآموزان و کارکنان مدرسه در این برنامه شرکت کنند.
پاسخ: ابتدا با مدیر مدرسه و مسئول خدمات هماهنگ میکنیم. روی مخزنها نام پسماند مناسب را مینویسیم و شیوۀ تفکیک را برای دانشآموزان توضیح میدهیم. هر ماه مواد جمعآوریشده را وزن و مقدار آنها را ثبت میکنیم و برای تحویل منظم به مرکز جمعآوری برنامه میگذاریم.
نمونه برآورد: اگر مدرسه در هر ماه بهطور میانگین ۲۰ کیلوگرم کاغذ جمعآوری کند، در ۹ ماه سال تحصیلی حدود ۱۸۰ کیلوگرم کاغذ جمع میشود. برای گزارش واقعی، وزن ماههای مختلف را با هم جمع میکنیم.
هدف فقط زیاد شدن وزن مواد جمعآوریشده نیست؛ کم کردن مصرف کاغذ و استفادۀ کامل از دفترها نیز بخشی از موفقیت برنامه است.
۲ـ به پایگاه اینترنتی مدیریت پسماند شهر تهران به نشانی www.pasmand.tehran.ir مراجعه کنید. بخش آموزش هنرهای بازیافتی برای کودکان و بزرگسالان را باز کنید. چند نمونه از بازی با مواد بازیافتی و چند نمونه دستور تهیۀ غذاهای بازیافتی را از آن استخراج و در کلاس بیان کنید. شما میتوانید در جشنوارههای بازیافتی نیز شرکت کنید و برنده جایزه شوید.
پاسخ: نمونههای پیشنهادی زیر برای اجرای فعالیت مناسباند. این نمونهها استخراج تأییدشدۀ بخش آموزشی سایت معرفیشده نیستند.
بازی با وسایل قابل استفاده دوباره
✅ بولینگ خانگی: چند بطری پلاستیکی تمیز را بچینید و با یک توپ نرم، بازی بولینگ انجام دهید.
✅ دوز مقوایی: روی مقوای یک جعبۀ قدیمی، صفحۀ دوز بکشید و از درِ بطریهای دو رنگ بهعنوان مهره استفاده کنید.
✅ جورچین: تصویری روی مقوای استفادهشده بچسبانید، آن را به چند قسمت تقسیم کنید و دوباره قطعات را کنار هم بچینید.
چند پیشنهاد برای استفاده از مواد غذایی سالم باقیمانده
✅ کوکوی سیبزمینی: سیبزمینی پختۀ سالمی را که درست در یخچال نگهداری شده، له کنید؛ با تخممرغ و ادویه مخلوط کنید و کاملاً بپزید.
✅ نان برشته برای سوپ: نان سالم و بدون کپک را خرد کنید و در فر یا تابه برشته کنید تا همراه سوپ مصرف شود.
✅ سوپ سبزیجات: باقیماندۀ سالم سبزیجات پخته را که درست نگهداری شده است، با آب و مواد مناسب دیگر به سوپ تبدیل کنید و کاملاً گرم کنید.
۳ـ به دوستان و آشنایان، کاردستیهایی را که از مواد بازیافتی درست کردهاید، هدیه بدهید. روی هدیه یادداشتی بنویسید و بگویید دوستدار محیط زیست هستید و علت انتخاب این نوع هدیه را بیان کنید.
پاسخ: میتوانیم با جعبۀ مقوایی یک جامدادی یا قاب عکس بسازیم و یکی از این یادداشتها را همراه آن هدیه بدهیم:
نمونه اول
دوست خوبم، این جامدادی را از جعبهای ساختم که قرار بود دور ریخته شود. من دوستدار محیط زیستم و میخواستم نشان بدهم که خیلی از وسایل هنوز میتوانند به کارمان بیایند. امیدوارم هر بار از آن استفاده میکنی، به فکر یک راه تازه برای کمتر زباله ساختن بیفتی.
نمونه دوم
این قاب عکس، هم یادگاری من برای توست و هم فرصتی دوباره برای یک تکه مقوای قدیمی. آن را ساختم چون دوست دارم سهم کوچکی در حفظ طبیعت داشته باشم. برای زیبا هدیه دادن، همیشه لازم نیست چیز تازهای بخریم.
جواب فعالیت ۹ صفحه ۸۰ انسان و محیط زیست یازدهم
۱ـ به نظر شما کدام یک از روشهایی که در این بخش مطرح شده، جالبتر است؟ چرا؟ گفتوگو کنید.
پاسخ: به نظر من، دریافت پاداش یا بلیت در برابر تحویل بطری و قوطی، جالبتر است؛ چون مردم نتیجۀ همکاری خود را میبینند و برای جمعآوری مواد قابل بازیافت انگیزه پیدا میکنند.
نمونه پاسخ دیگر: فروش کالا بهصورت فله و همراه بردن ظرف خرید را بیشتر میپسندم؛ زیرا پیش از تولید زباله، از مصرف بستهبندی اضافی جلوگیری میکند.
نمونه سوم: دریافت پول بطری هنگام خرید و پس دادن آن پس از تحویل ظرف خالی، روش مناسبی است؛ چون ارزش ظرف را یادآوری میکند و احتمال رها شدن آن در محیط را کاهش میدهد.
۲ـ اکنون که با نمونههایی از تجارب جهانی در زمینۀ مدیریت پسماند آشنا شدید، چند طرح ابتکاری برای کشور و محل زندگیتان تا پایان سال تحصیلی به کلاس ارائه کنید.
پاسخ: چند طرح قابل اجرا:
۱. جمعۀ تعویض وسایل: هر ماه با هماهنگی مدرسه یا فرهنگسرا، کتاب، اسباببازی و وسایل سالمی را که دیگر لازم نداریم، مبادله کنیم.
۲. خرید با کیسۀ پارچهای: با چند مغازۀ محله هماهنگ کنیم تا همراه آوردن کیسۀ خرید را تشویق کنند و تعداد کیسههای مصرفنشده را ثبت کنند.
۳. ایستگاه تحویل پسماند خشک: با همکاری شهرداری، زمان و محل مشخصی برای تحویل مواد قابل بازیافت تعیین کنیم تا خانوادهها بدانند پسماند تفکیکشده را کجا ببرند.
۴. تعمیر به جای دور ریختن: با کمک افراد ماهر، کارگاهی برای تعمیر وسایل ساده و دوخت لباس برگزار کنیم.
۵. باغچۀ کمپوست مدرسه: با نظارت معلم، بخشی از پسماند گیاهی مناسب را به کمپوست تبدیل و مقدار پسماند مصرفشده را ثبت کنیم.
جواب سؤال های صفحه ۸۱ انسان و محیط زیست یازدهم
به هرم مدیریت پسماند توجه کنید. برای حل مشکل زباله چه گزینههایی روی هرم وجود دارد؟ نام ببرید.
پاسخ: زباله تولید نکردن، کاهش زباله، بازمصرف، بازیافت، تولید انرژی از زباله و دفن یا انهدام زباله.
از رأس هرم تا قاعده، گزینهها تغییر میکنند. به ترتیب کدام گزینهها مطلوبیت بیشتری دارند؟ کدام گزینهها در درجۀ بعدی اهمیت قرار میگیرند؟
پاسخ: بیشترین مطلوبیت مربوط به تولید نکردن زباله و پس از آن کاهش زباله است. در مرحلۀ بعد، بازمصرف و سپس بازیافت قرار دارند. تولید انرژی از زباله در اولویت پایینتری است و دفن یا انهدام زباله، کمترین مطلوبیت را دارد.
دلیل این ترتیب آن است که جلوگیری از تولید زباله، نیاز به مصرف منابع و هزینههای جمعآوری و دفع را از ابتدا کاهش میدهد.
جواب سؤال های صفحه ۸۳ انسان و محیط زیست یازدهم
برای مثال جعبۀ مقوایی را که درون آن یک شیشۀ عطر قرار گرفته بررسی کنید و بگویید چه بخشهای غیرضروری در این بستهبندی وجود دارد؟
پاسخ: بسته به نوع محصول، روکش پلاستیکی اضافی، مقواهای صرفاً تزئینی، جعبۀ بسیار بزرگتر از شیشه و بستهبندی چندلایه ممکن است غیرضروری باشند. البته بخشی که برای جلوگیری از شکستن شیشه یا حفظ ایمنی لازم است، نباید بدون جایگزین مناسب حذف شود.
شاید تاکنون به غذای سفارش داده شده به برخی رستورانها دقت کرده باشید. غذا، سس، پیاز، آبلیمو، سماق، نوشیدنی، نمک و قاشق و چنگال، خلال دندان و دستمال کاغذی هر یک بستهبندی جداگانهای دارد و کل مواد دوباره درون یک جعبۀ مقوایی گذاشته شده است. در آخر هم فروشنده، جعبه را همراه با کارتی که نشانی و مشخصات رستوران بر روی آن نوشته شده داخل یک کیسۀ پلاستیکی قرار میدهد. آیا واقعاً این همه بستهبندی ضروری است؟
پاسخ: خیر؛ بخشی از این بستهبندیها اضافی است. میتوان قاشق، چنگال و چاشنی را فقط به درخواست مشتری داد، اطلاعات رستوران را روی همان بسته درج کرد و از گذاشتن جعبه در کیسۀ اضافی خودداری کرد. در عین حال، بستهبندی لازم برای بهداشت و جلوگیری از نشت غذا باید حفظ شود.
جواب فعالیت ۱۰ صفحه ۸۴ انسان و محیط زیست یازدهم
۱ـ آیا میدانید سالانه حدود ۱۵۰ میلیون جلد کتاب توسط دانشآموزان ایرانی مورد استفاده قرار میگیرد؟ به نظر شما کدامیک از سه راهکار طلایی مدیریت پسماند را میتوان در جهت حفظ منابع به کار گرفت؟ توضیح دهید.
پاسخ: راهکار اصلی، بازمصرف است؛ یعنی کتاب سالم را به دانشآموز دیگری بدهیم تا دوباره از آن استفاده کند. این کار زمانی مناسب است که محتوای کتاب با چاپ مورد نیاز دانشآموز بعدی هماهنگ باشد.
دو راهکار دیگر نیز کاربرد دارند: با نگهداری درست و پرهیز از خرید یا چاپ نسخۀ اضافی، مصرف منابع را کاهش میدهیم؛ کتابها و کاغذهایی را هم که دیگر قابل استفاده نیستند، برای بازیافت جدا میکنیم.
۲ـ روی سه کاغذ جداگانه عنوانهای بازکاهی، بازمصرف و بازیافت را بنویسید. در پایان هر هفته اقدامی را که در هر یک از این موارد انجام دادهاید، روی کاغذ مربوط به آن یادداشت کنید.
در پایان هر ماه در کلاس انسان و محیط زیست، زمانی را به ارائه گزارش این اقدامات، اختصاص دهید. بیان اقدامات موجب میشود که ایدههای خوبی از یکدیگر در زمینه کاهش زباله و بازیافت دریافت کنید.
پاسخ: نمونه یادداشت برای سه برگ:
برگ اول: بازکاهی
این هفته قمقمۀ شخصی همراه بردم، برای خرید از کیسۀ پارچهای استفاده کردم و غذا را به اندازۀ نیاز در بشقاب کشیدم تا دورریز کمتر شود.
برگ دوم: بازمصرف
از جعبۀ کفش برای مرتب کردن وسایلم استفاده کردم، کتاب سالمی را به دوستم دادم و به جای تعویض کیف، بخش آسیبدیدۀ آن را تعمیر کردیم.
برگ سوم: بازیافت
کاغذ و مقوای باطله را خشک و جدا نگه داشتم و بطریها و قوطیهای مورد پذیرش را برای تحویل به مرکز جمعآوری آماده کردم.
نمونه جمعبندی ماهانه: در این ماه یاد گرفتم که تفکیک زباله بهتنهایی کافی نیست؛ ابتدا باید کمتر زباله تولید کنم و از وسایل سالم دوباره استفاده کنم. برای ماه بعد تصمیم دارم مصرف بستهبندیهای یکبارمصرف را کمتر کنم و این تجربه را با خانوادهام در میان بگذارم.
۳ـ اگر شما مسئول مدیریت پسماند در شهر یا روستای محل زندگیتان باشید، چه اقداماتی برای حل مسئلۀ زباله انجام میدهید؟ به ترتیب اولویت بنویسید. سپس جمعبندی نظرات دانشآموزان را در نامهای تنظیم کنید و برای شورای شهر یا روستایتان بفرستید.
پاسخ: این اقدامات را به ترتیب اولویت انجام میدهم:
- آموزش و تشویق مردم و فروشگاهها برای کاهش تولید زباله و بستهبندی اضافی.
- حمایت از تعمیر وسایل و استفادۀ دوباره از کالاهای سالم.
- ایجاد امکان تفکیک از مبدأ و جمعآوری جداگانۀ پسماندهای تفکیکشده.
- گسترش بازیافت و تهیه کمپوست از مواد مناسب.
- ایجاد مسیر جداگانه برای تحویل باتری، پسماند الکترونیکی و سایر پسماندهای خطرناک.
- دفع بهداشتی پسماند باقیمانده و کنترل شیرابه و آلودگیهای محل دفن.
- ارزیابی منظم نتایج و اطلاعرسانی روشن به مردم.
نمونه نامه به شورای شهر یا روستا
اعضای محترم شورای اسلامی شهر / روستای …
با سلام و احترام
ما دانشآموزان مدرسۀ …، پس از بررسی موضوع پسماند در درس انسان و محیط زیست، پیشنهادهای خود را برای پاکیزگی محل زندگیمان تقدیم میکنیم.
خواهشمندیم آموزش کاهش تولید زباله، حمایت از تعمیر و استفادۀ دوباره از وسایل و فراهم کردن امکانات تفکیک از مبدأ را در اولویت قرار دهید. تعیین زمان مشخص برای جمعآوری پسماند خشک و معرفی مراکز مجاز تحویل آن، مشارکت خانوادهها را آسانتر میکند.
همچنین ایجاد محل تحویل باتری و وسایل الکترونیکی فرسوده و نظارت بر دفع بهداشتی پسماندها میتواند از آلودگی محیط جلوگیری کند. ما آمادگی داریم با هماهنگی مدرسه، در برنامههای آموزشی و اطلاعرسانی همکاری کنیم.
از توجه و پیگیری شما سپاسگزاریم.
دانشآموزان پایۀ یازدهم مدرسۀ …
تاریخ: …
جواب تدبر در آیات صفحه ۸۴ انسان و محیط زیست یازدهم
با مراجعه مجدد به آیۀ آغازین این درس، دربارۀ ترجمه، معنا و مفاهیمی که از آن دریافت میشود و چگونگی ارتباط مفهومی آن با موضوع درس ژرف بیندیشید. آیات مشابه آن را در قرآن کریم جستوجو کنید و با همکلاسیهایتان دربارۀ یافتههایتان گفتوگو نمایید.
پاسخ: در آغاز درس، بخشی از آیۀ ۴۱ سورۀ روم قرار دارد:
«ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ…»
فساد، در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام دادهاند، آشکار شده است.
این آیه، انسان را متوجه پیامد رفتارهایش میکند. در ارتباط با موضوع درس، رها کردن زباله، مصرف بیرویه و دفع غیراصولی پسماند، نمونههایی از رفتارهای آسیبزننده به خشکی و دریا هستند. مسئولیت ما این است که با اصلاح مصرف و مدیریت درست پسماند، از گسترش این آسیبها جلوگیری کنیم.
آیۀ مشابه؛ سورۀ اعراف، بخشی از آیۀ ۵۶:
«وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا»؛ در زمین، پس از اصلاح آن، فساد نکنید.
آیۀ مرتبط دیگر؛ سورۀ اعراف، بخشی از آیۀ ۳۱:
«وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»؛ اسراف نکنید، زیرا خداوند اسرافکنندگان را دوست ندارد.
پیام مشترک این آیات برای موضوع درس، پرهیز از هدر دادن نعمتها و آسیب رساندن به محیط زندگی است.
خلاصه درس پنجم انسان و محیط زیست یازدهم
افزایش مصرف و بستهبندیهای اضافی، حجم زباله را بیشتر میکند. پسماندها انواع مختلفی دارند و همۀ آنها را نمیتوان به یک روش دفع کرد. جداسازی مواد قابل بازیافت از پسماند تر، استفاده از مواد گیاهی مناسب برای تهیه کمپوست و مدیریت جداگانۀ پسماندهای خطرناک، از آلودگی محیط میکاهد. با این حال، بهترین کار پیش از بازیافت، کاهش تولید زباله و استفادۀ دوباره از وسایل است. همکاری مردم، مدرسهها، تولیدکنندگان و مسئولان شهری برای اجرای این راهکارها ضروری است.
