جواب درس چهارم جامعه شناسی یازدهم انسانی | نمونه های فرهنگ جهانی ۲

درس چهارم جامعه شناسی یازدهم، «نمونه های فرهنگ جهانی ۲»، به ظرفیت‌های جهانی فرهنگ اسلامی و مراحل گسترش آن می‌پردازد. در ادامه، پاسخ سؤال صفحهٔ ۲۷، تحقیق صفحهٔ ۳۰، فعالیت‌های صفحهٔ ۳۲ و بخش‌های پایانی درس را می‌خوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب درس پنجم جامعه شناسی یازدهم انسانی | باورها و ارزش های بنیادین فرهنگ غرب

جواب سوال صفحه ۲۷ جامعه شناسی یازدهم

بر این اساس، توانمندی‌های اسلام برای ساختن یک فرهنگ جهانی مطلوب چیست؟

پاسخ: براساس توضیحات درس، عقاید و ارزش‌های اسلام به قوم، سرزمین یا دورهٔ تاریخی خاصی محدود نیستند و همهٔ انسان‌ها را مخاطب قرار می‌دهند. مهم‌ترین توانمندی‌های آن برای ساختن فرهنگ جهانی مطلوب عبارت‌اند از:

۱ـ توحید و نگاه فراگیر به انسان‌ها: خداوند، پروردگار همهٔ انسان‌هاست و به قوم یا قبیلهٔ خاصی تعلق ندارد؛ بنابراین دعوت اسلامی نیز محدود به یک گروه نیست.

۲ـ هماهنگی با فطرت انسان: مطابق دیدگاه کتاب، اصول و ارزش‌های اسلامی با سرشت انسانی سازگارند و می‌توانند انسان‌های گوناگون را مخاطب قرار دهند.

۳ـ توجه به عقل و حقیقت‌جویی: اندیشیدن و شکوفایی عقل، زمینهٔ شناخت حقیقت و انتخاب آگاهانه را فراهم می‌کند.

۴ـ عدالت‌خواهی: مقابله با ستم و جلوگیری از تمرکز ثروت در دست گروهی محدود، به رعایت حقوق انسان‌ها کمک می‌کند.

۵ـ اختیار و مسئولیت‌پذیری: انسان در برابر رفتار خود، آبادانی جهان و جلوگیری از فساد مسئول است.

۶ـ آزادی از سلطه و توجه به معنویت: رهایی از بندگی دیگر انسان‌ها و حرکت به سوی کمال معنوی، بخشی از این نگاه به زندگی است.

پاسخ کوتاه برای نوشتن در کتاب: توحید، ارزش‌های جهان‌شمول و هماهنگ با فطرت، توجه به عقل، عدالت، معنویت، آزادی از سلطه و مسئولیت‌پذیری انسان، از توانمندی‌های اسلام برای ساختن فرهنگ جهانی مطلوب هستند.

جواب تحقیق کنید صفحه ۳۰ جامعه شناسی یازدهم

در کتاب جامعه‌شناسی (۱) با ارزش‌های اجتماعی اسلام آشنا شدید. کدام‌یک از این ارزش‌ها با حاکمیت‌های قومی ـ قبیله‌ای نادیده گرفته می‌شد؟ دربارهٔ نادیده انگاشتن ارزش‌های اجتماعی چون اخوت اسلامی، عدالت، ضابطه‌گرایی (در مقابل رابطه‌گرایی) و… تحقیق کنید.

پاسخ: در حاکمیت‌های قومی و قبیله‌ای، هنگامی که نسبت خانوادگی، وابستگی به قبیله یا نزدیکی به حاکم، معیار امتیازگرفتن می‌شد، ارزش‌هایی مانند اخوت اسلامی، عدالت، ضابطه‌گرایی و شایسته‌سالاری آسیب می‌دیدند. توضیح هر مورد به این صورت است:

اخوت اسلامی: این ارزش بر برادری و پیوند میان مؤمنان تأکید دارد. برتری‌دادن یک قوم یا قبیله و تحقیر دیگر مسلمانان، با آن ناسازگار است. در چنین شرایطی، وابستگی قومی جای همبستگی دینی را می‌گیرد.

عدالت: حقوق افراد باید رعایت شود و امکانات عمومی نباید به نزدیکان صاحبان قدرت اختصاص پیدا کند. بخشش امتیازهای ناعادلانه، محروم‌کردن افراد از حقشان و تبعیض در اجرای قانون، نمونه‌های نادیده‌گرفتن عدالت هستند.

ضابطه‌گرایی: تصمیم‌ها باید براساس معیارهای روشن و منصفانه گرفته شوند. اگر فردی فقط به دلیل خویشاوندی با حاکم به مسئولیت برسد، رابطه‌گرایی جای ضابطه‌گرایی را گرفته است.

شایسته‌سالاری: برای سپردن مسئولیت باید به توانایی، امانت‌داری و صلاحیت فرد توجه شود. کنارگذاشتن افراد شایسته و انتخاب وابستگان ناتوان، با این ارزش تعارض دارد.

امانت‌داری در بیت‌المال: دارایی عمومی متعلق به شخص حاکم یا خاندان او نیست. استفادهٔ شخصی از آن و خرج‌کردنش برای منافع خانوادگی، حقوق دیگران را ضایع می‌کند.

پرهیز از تعصب قومی: ارزش انسان‌ها نباید با نژاد، زبان یا قبیله سنجیده شود. امتیازدادن صرفاً براساس این ویژگی‌ها، زمینهٔ تبعیض و اختلاف را فراهم می‌کند.

متن پیشنهادی تحقیق برای ارائه در کلاس

پاسخ: ارزش‌های اجتماعی اسلام، روابط میان انسان‌ها را بر پایهٔ برادری، عدالت و رعایت حقوق یکدیگر تعریف می‌کنند. برای نمونه، آیهٔ ۱۰ سورهٔ حجرات بر برادری مؤمنان و آیهٔ ۱۳ همین سوره بر تقوا به‌عنوان معیار برتری تأکید دارد. همچنین آیهٔ ۵۸ سورهٔ نساء، سپردن امانت به اهل آن و داوری عادلانه را یادآوری می‌کند.

در حاکمیت قومی و قبیله‌ای، ممکن است ملاک تقسیم قدرت و امکانات، تعلق به خاندان یا قبیلهٔ حاکم باشد. در این حالت، فردی که شایستگی کمتری دارد به مسئولیت می‌رسد و فرد توانمند فقط به دلیل نداشتن رابطه کنار گذاشته می‌شود. چنین رفتاری هم ضابطه‌گرایی را تضعیف می‌کند و هم اعتماد مردم را کاهش می‌دهد.

در توضیح تاریخی کتاب نیز بازگشت روابط قبیله‌ای در دوران خلافت، یکی از موانع تحقق کامل ارزش‌های اجتماعی اسلام معرفی شده است. بنابراین، باید میان ارزش‌های اسلامی و عملکرد حکومت‌هایی که نام اسلامی داشته‌اند، تفاوت گذاشت؛ رفتار ناعادلانهٔ یک حکومت، به معنای تأیید آن رفتار در آموزه‌های دینی نیست.

منابع پیشنهادی برای درج زیر تحقیق: قرآن کریم، سورهٔ حجرات آیات ۱۰ و ۱۳ و سورهٔ نساء آیهٔ ۵۸؛ کتاب جامعه شناسی یازدهم، درس چهارم، صفحات ۲۹ و ۳۰.

پاسخ کوتاه: اخوت اسلامی، عدالت، ضابطه‌گرایی، شایسته‌سالاری و امانت‌داری از ارزش‌هایی بودند که با تعصب قومی و رابطه‌گرایی آسیب می‌دیدند. وقتی وابستگی به قبیله و خاندان، جای صلاحیت و رعایت حقوق افراد را بگیرد، این ارزش‌ها در عمل نادیده گرفته می‌شوند.

راهنمای ببینیم و بدانیم صفحه ۳۲ جامعه شناسی یازدهم

پاسخ: برای مقایسه، به دورهٔ تاریخی، مسئلهٔ اصلی و نقش باورهای دینی در رفتار شخصیت‌ها توجه کنید. راهنمای کلی این آثار چنین است:

«محمد رسول‌الله»: برای شناخت زمینه‌های ظهور اسلام و عصر نبوی مناسب است. توجه کنید که روایت‌های سینمایی مختلف، بخش‌های یکسانی از زندگی پیامبر را نشان نمی‌دهند.

«سربداران»: به مبارزه با سلطهٔ مغول و نقش باورهای دینی و اجتماعی در مقاومت مردم مربوط است. از نظر تاریخی، می‌توان آن را در ارتباط با بخش نفوذ فرهنگ اسلامی در جوامع و قدرت‌های سیاسی پس از عصر نبوی بررسی کرد.

«عمرمختار»: مقاومت مردم لیبی در برابر استعمار ایتالیا را به تصویر می‌کشد و با موضوع استعمار و مقاومت برخاسته از باورهای اسلامی ارتباط دارد.

نمونهٔ جمع‌بندی برای گفت‌وگو در کلاس:

پاسخ: این آثار به دوره‌های متفاوتی مربوط‌اند، اما در همهٔ آنها می‌توان نقش باورهای دینی در زندگی اجتماعی را بررسی کرد. در روایت عصر نبوی، دعوت به اسلام محور اصلی است؛ در سربداران، مقاومت در برابر سلطه اهمیت دارد و در عمرمختار، مبارزه با استعمار خارجی برجسته می‌شود.

هنگام تماشای هر اثر، یک نمونه از رفتار شخصیت‌ها را نیز یادداشت کنید تا مقایسهٔ شما فقط به نام فیلم‌ها محدود نباشد.

جواب با هم تکمیل کنید صفحه ۳۲ جامعه شناسی یازدهم

نمودار مراحل گسترش فرهنگ اسلامی را کامل کنید.

پاسخ: ترتیب مراحل در شکل کتاب، از پایین به بالا، «عصر نبوی»، «دوران خلافت»، «دوران استعمار» و «عصر بیداری» است. برای هر قسمت می‌توانید عبارت‌های زیر را بنویسید:

۱ـ عصر نبوی: دعوت پیامبر به توحید، تشکیل حکومت اسلامی در مدینه و گسترش اسلام در شبه‌جزیرهٔ عربستان.

۲ـ دوران خلافت: گسترش فرهنگ اسلامی فراتر از مرزها؛ همراه با بازگشت روابط قومی و قبیله‌ای در بخشی از ساختار قدرت.

۳ـ دوران استعمار: نفوذ قدرت‌های استعماری در جوامع اسلامی و پیوند برخی حکومت‌ها با استعمارگران.

۴ـ عصر بیداری: مقاومت در برابر سلطه، توجه دوباره به هویت اسلامی و گسترش حرکت‌های برخاسته از فرهنگ اسلامی.

توضیح کامل‌تر مراحل برای مطالعه:

پاسخ: در عصر نبوی، پیامبر پس از سیزده سال دعوت، در مدینه حکومت اسلامی تشکیل داد و زمینهٔ گسترش اسلام در شبه‌جزیره فراهم شد. در دوران خلافت، با وجود بازگشت برخی روابط قبیله‌ای در حکومت‌ها، فرهنگ اسلامی با تلاش عالمان و پیروان آن از مرزهای سیاسی عبور کرد و بر جوامع دیگر اثر گذاشت.

در دوران استعمار، دولت‌های استعماری با قدرت نظامی و صنعتی خود بر بخش‌هایی از جهان اسلام مسلط شدند و برخی حکومت‌های داخلی نیز به آنها وابسته شدند. در عصر بیداری، مقاومت‌هایی با تکیه بر هویت اسلامی شکل گرفت. کتاب، انقلاب اسلامی ایران را نقطهٔ عطفی در این بازگشت به فرهنگ اسلامی معرفی می‌کند.

جواب مفاهیم اساسی صفحه ۳۳ جامعه شناسی یازدهم

مفاهیم اساسی درس را بنویسید.

پاسخ: عقاید و ارزش‌های جهانی اسلام، توحید، فطرت الهی، اختیار و مسئولیت انسان، عقل، عدالت، عصر نبوی، دوران خلافت، دوران استعمار، بیداری اسلامی، اخوت اسلامی، ضابطه‌گرایی، استبداد قومی، استبداد استعماری، هویت اسلامی.

جواب خلاصه کنید صفحه ۳۳ جامعه شناسی یازدهم

جملهٔ آغازین کتاب:

خلاصهٔ درس را کامل کنید.

پاسخ: اسلام به قوم یا نسل خاصی محدود نیست و بر ارزش‌هایی مانند توحید، عقل، عدالت و مسئولیت‌پذیری تأکید می‌کند. این عقاید و ارزش‌ها با پذیرش انسان‌ها وارد زندگی اجتماعی می‌شوند و جلوهٔ تاریخی پیدا می‌کنند. کتاب، گسترش فرهنگ اسلامی را در چهار مرحلهٔ عصر نبوی، دوران خلافت، دوران استعمار و عصر بیداری بررسی می‌کند. در عصر نبوی، دعوت اسلامی و تشکیل حکومت در مدینه زمینهٔ گسترش اسلام را فراهم کرد. در دوران خلافت، فرهنگ اسلامی از مرزها عبور کرد، اما روابط قومی و قبیله‌ای مانع تحقق کامل بعضی ارزش‌های آن شد. در دوران استعمار، نفوذ قدرت‌های خارجی و وابستگی برخی حکومت‌ها افزایش یافت. در عصر بیداری نیز مقاومت در برابر سلطه و توجه دوباره به هویت اسلامی گسترش پیدا کرد.

جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۳۳ جامعه شناسی یازدهم

آنچه از این درس آموخته‌اید، بنویسید.

پاسخ: آموختم که فرهنگ اسلامی، براساس ارزش‌هایی شکل می‌گیرد که به یک قوم و سرزمین محدود نیستند. همچنین فهمیدم که باید میان آموزه‌های یک فرهنگ و عملکرد حکومت‌ها تفاوت بگذاریم؛ ممکن است حکومتی نام دینی داشته باشد، اما در رفتار خود عدالت و شایسته‌سالاری را رعایت نکند. با مراحل گسترش فرهنگ اسلامی نیز آشنا شدم و دریافتم که پذیرش مردم، تلاش عالمان، شرایط سیاسی و مقاومت در برابر سلطه، در مسیر تاریخی این فرهنگ نقش داشته‌اند.

نمونهٔ کوتاه‌تر با بیان متفاوت:

پاسخ: از این درس یاد گرفتم که ارزش‌های اسلامی مانند عدالت و اخوت، زمانی در جامعه اثر می‌گذارند که مردم و حکومت‌ها به آنها عمل کنند. همچنین با چهار مرحلهٔ گسترش فرهنگ اسلامی، از عصر نبوی تا عصر بیداری، آشنا شدم.