جواب فعالیت تکمیلی صفحه ۴۸ زمین شناسی یازدهم؛ فصل سوم

زمینه لازم از متن کتاب:

ترکیب آب زیرزمینی از محلی به محل دیگر متفاوت است. آب زیرزمینی معمولاً دارای نمک‌ها و یون‌های محلول مختلف مانند کلریدها، سولفات‌ها و بیکربنات‌های کلسیم، منیزیم، سدیم، پتاسیم و آهن است.

غلظت نمک‌های حل‌شده در آب زیرزمینی به عواملی مانند جنس کانی‌ها و سنگ‌ها، سرعت نفوذ آب، دما و مسافت طی‌شده توسط آب بستگی دارد.

از آنجا که آب زیرزمینی به‌آرامی در میان سنگ‌ها و رسوبات حرکت می‌کند، فرصت زیادی برای حل کردن کانی‌های مسیر خود دارد.

پاسخ: در مناطق خشک، بارندگی و تغذیه آبخوان‌ها کم و تبخیر زیاد است. اگر برداشت از آب زیرزمینی زیاد شود، سطح ایستابی پایین می‌رود و برای تأمین آب باید از بخش‌های عمیق‌تر آبخوان استفاده شود.

آب موجود در عمق بیشتر معمولاً مدت طولانی‌تری در تماس با سنگ‌ها و کانی‌های زیرزمین بوده است؛ بنابراین فرصت بیشتری برای حل کردن مواد معدنی و نمک‌ها داشته و مقدار املاح محلول آن می‌تواند بیشتر باشد.

از طرف دیگر، در مناطق خشک به علت کمبود بارندگی، آب تازه کمتری وارد آبخوان می‌شود تا آب شورتر و پراملاح را رقیق کند. برداشت زیاد نیز می‌تواند باعث حرکت آب‌های شورتر از بخش‌های دیگر به سوی چاه‌ها شود.

در نتیجه با ادامه بهره‌برداری بیش از اندازه، مقدار املاح و شوری آب افزایش می‌یابد و کیفیت آب زیرزمینی نامطلوب‌تر می‌شود.

پاسخ کوتاه: در مناطق خشک، تغذیه آبخوان کم است. برداشت زیاد سبب افت سطح ایستابی و استفاده از آب‌های عمیق‌تر و پراملاح‌تر می‌شود؛ بنابراین شوری و مقدار مواد محلول آب افزایش یافته و کیفیت آن کاهش می‌یابد.

پاسخ: در مناطق ساحلی، آب شیرین زیرزمینی در مجاورت آب شور دریا قرار دارد. تا زمانی که سطح و فشار آب شیرین مناسب باشد، آب شیرین مانع پیشروی زیاد آب شور به داخل آبخوان می‌شود.

اگر به علت برداشت زیاد از چاه‌ها، سطح ایستابی پایین بیاید، فشار آب شیرین کاهش پیدا می‌کند و آب شور دریا می‌تواند به سمت خشکی و آبخوان شیرین حرکت کند. به این پدیده نفوذ یا پیشروی آب شور گفته می‌شود.

پیامدهای آن عبارت‌اند از:

۱ـ شور شدن آب چاه‌ها:
با ورود آب دریا، مقدار نمک و یون‌های محلول آب زیرزمینی افزایش می‌یابد.

۲ـ کاهش کیفیت آب آشامیدنی:
آب شور یا لب‌شور برای آشامیدن مناسب نیست و تصفیه آن نیز پرهزینه‌تر است.

۳ـ آسیب به کشاورزی:
استفاده از آب شور برای آبیاری می‌تواند موجب تجمع نمک در خاک، کاهش حاصلخیزی و آسیب به گیاهان شود.

۴ـ کاهش کیفیت منابع آب شیرین ساحلی:
اگر برداشت بی‌رویه ادامه پیدا کند، بخش وسیع‌تری از آبخوان ممکن است تحت تأثیر آب شور قرار گیرد و استفاده از چاه‌ها دشوار یا غیرممکن شود.

روند اتفاق در مناطق ساحلی:

جمع‌بندی صفحه ۴۸ زمین‌شناسی یازدهم: کیفیت آب زیرزمینی به مقدار املاح حل‌شده در آن وابسته است. در مناطق خشک، تغذیه کم آبخوان و برداشت زیاد می‌تواند باعث افت سطح ایستابی و استفاده از آب‌های عمیق‌تر و پراملاح‌تر شود. در مناطق ساحلی نیز افت زیاد سطح ایستابی تعادل میان آب شیرین و آب شور را برهم می‌زند و باعث نفوذ آب دریا به آبخوان، شور شدن چاه‌ها و کاهش کیفیت منابع آب شیرین می‌شود.