جواب صفحه ۴۴ زمین شناسی یازدهم؛ پیوند با ریاضی و جمع آوری اطلاعات

رابطه مورد نیاز:

Q: آبدهی یا دبی برحسب مترمکعب بر ثانیه
A: مساحت سطح مقطع جریان آب برحسب مترمربع
V: سرعت جریان آب برحسب متر بر ثانیه

پاسخ:

داده‌های مسئله:

از رابطه آبدهی استفاده می‌کنیم:

بنابراین:

پاسخ: برای محاسبه حجم آب واردشده به تالاب، باید آبدهی رود را در مدت زمان یک هفته برحسب ثانیه ضرب کنیم.

ابتدا زمان یک هفته را به ثانیه تبدیل می‌کنیم:

آبدهی رود نیز از سؤال قبل برابر است با:

حجم آب:

بنابراین:

روش ساده حل:

آبدهی رود یعنی رود در هر ثانیه چند مترمکعب آب عبور می‌دهد.

زمینه لازم از متن کتاب:

بارش مهم‌ترین منشأ آب‌های زیرزمینی است. آب زیرزمینی در منافذ و فضاهای خالی لایه‌های نزدیک به سطح زمین جمع می‌شود و از طریق چاه، چشمه و قنات قابل بهره‌برداری است.

در ایران به علت کمبود آب‌های سطحی، استفاده از آب زیرزمینی بسیار رایج بوده است. مردم ایران از گذشته با احداث قنات، آب زیرزمینی را به سطح زمین و به روستاها و شهرها منتقل می‌کردند. آب نیز در کانال قنات بدون نیاز به مصرف برق و با استفاده از نیروی گرانش جریان می‌یابد.

پاسخ: قنات قصبه گناباد در شهرستان گناباد، استان خراسان رضوی قرار دارد و از کهن‌ترین و مشهورترین قنات‌های جهان به شمار می‌رود.

طبق اطلاعات شکل همین صفحه کتاب:

نام قنات: قصبه
موقعیت: دامنه شمالی سیاه‌کوه، جنوب غرب گناباد
قدمت تاریخی: حدود ۲۵۰۰ سال
تعداد میله‌چاه‌ها: ۴۲۷ حلقه
عمق مادرچاه: حدود ۳۰۰ متر
طول کانال‌ها: حدود ۳۳ کیلومتر

قنات قصبه گناباد همچنین یکی از قنات‌های پرونده «قنات ایرانی» ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو است.

پاسخ کوتاه: قنات قصبه گناباد در استان خراسان رضوی قرار دارد و قدمت آن حدود ۲۵۰۰ سال است.

پاسخ: بیشترین تعداد قنات‌های ایران در حوضه آبریز فلات مرکزی قرار دارند.

علت اصلی این موضوع، شرایط خشک و نیمه‌خشک بخش بزرگی از فلات مرکزی ایران است. در این مناطق:

• مقدار بارندگی کم و نامنظم است؛
• رودهای دائمی و منابع آب سطحی محدودند؛
• تبخیر زیاد است؛
• آب‌های زیرزمینی از مهم‌ترین منابع تأمین آب بوده‌اند؛
• وجود دامنه کوه‌ها و آبرفت‌های نفوذپذیر در بسیاری از مناطق، امکان تغذیه آب زیرزمینی و احداث قنات را فراهم کرده است.

به همین دلیل ساکنان مناطق مرکزی ایران از گذشته با احداث قنات، آب زیرزمینی را بدون نیاز به پمپاژ و با استفاده از شیب طبیعی زمین و نیروی گرانش به محل زندگی و زمین‌های کشاورزی منتقل می‌کردند.

پاسخ کوتاه: بیشترین قنات‌ها در حوضه آبریز فلات مرکزی حفر شده‌اند؛ زیرا این ناحیه آب‌وهوای خشک و نیمه‌خشک، بارندگی کم، تبخیر زیاد و منابع آب سطحی محدودی دارد و قنات از گذشته یکی از مناسب‌ترین روش‌های بهره‌برداری از آب زیرزمینی در این مناطق بوده است.

نکته مهم درباره آمار قنات‌ها: آمار تعداد قنات‌های فعال و ثبت‌شده ممکن است در سال‌های مختلف تغییر کند. در آمار رسمی منابع آب نیز فلات مرکزی با اختلاف، بیشترین تعداد قنات را در میان شش حوضه آبریز اصلی کشور دارد؛ بنابراین پاسخ مورد انتظار این سؤال «فلات مرکزی» است.

جمع‌بندی صفحه ۴۴ زمین‌شناسی یازدهم: آبدهی رود از حاصل‌ضرب سطح مقطع در سرعت جریان به دست می‌آید؛ بنابراین برای رود این فعالیت، دبی برابر ۲۰۰ مترمکعب بر ثانیه و حجم آب واردشده به تالاب در یک هفته برابر ۱۲۰٬۹۶۰٬۰۰۰ مترمکعب است. همچنین قنات قصبه گناباد در خراسان رضوی یکی از کهن‌ترین قنات‌های جهان است و بیشترین تعداد قنات‌های ایران در حوضه فلات مرکزی قرار دارد.