جواب فعالیت های فصل ۱۲ علوم هشتم؛ سنگ ها – صفحه ۱۰۵ تا ۱۱۳

سنگ‌ها چگونه به‌وجود می‌آیند؟ سنگ‌ها به روش‌های مختلفی تشکیل می‌شوند. بعضی از سرد شدن و انجماد مواد مذاب، برخی از رسوب‌گذاری، فشردگی و به هم چسبیدن رسوبات و گروهی نیز در اثر گرما، فشار و محلول‌های داغ از سنگ‌های قبلی به وجود می‌آیند.

آیا سنگ‌ها با هم فرق دارند؟ بله. سنگ‌ها از نظر ویژگی‌هایی مانند رنگ، مقاومت، چگالی، اندازه بلورها و ترکیب مواد تشکیل‌دهنده با یکدیگر تفاوت دارند.

سنگ‌ها از چه موادی تشکیل شده‌اند؟ سنگ‌ها اجسام جامد و طبیعی هستند که از یک یا چند نوع کانی تشکیل شده‌اند.

پاسخ ۲: سنگ الف برای نمای ساختمان مناسب‌تر است؛ زیرا استحکام و مقاومت بیشتری دارد و در برابر عوامل محیطی مانند تغییر دما، باد، باران و فرسایش دوام بیشتری خواهد داشت.

فسیل‌ها معمولاً در سنگ‌های رسوبی یافت می‌شوند؛ زیرا رسوبات می‌توانند بقایای جانداران را بپوشانند و طی زمان آنها را حفظ کنند.

به همین دلیل اگر سنگی مقدار قابل توجهی مواد پرتوزا داشته باشد، استفاده گسترده از آن به‌ویژه در فضاهای داخلی و بسته مناسب نیست؛ زیرا می‌تواند میزان مواجهه افراد با پرتوهای طبیعی را افزایش دهد.

این موضوع درباره برخی گرانیت‌های دارای مواد پرتوزای بیشتر مطرح است و به این معنا نیست که همه سنگ‌های گرانیتی به یک اندازه پرتوزا هستند.

به همین دلیل از نمونه‌های مناسب این سنگ‌ها در نمای ساختمان، پله و کف‌سازی استفاده می‌شود.

۱- سنگ نمک یا هالیت
۲- سنگ گچ یا ژیپس

این مواد در محیط‌هایی تشکیل می‌شوند که آب حاوی مواد محلول تبخیر می‌شود و مواد محلول به صورت بلور و رسوب باقی می‌مانند.

تفاوت: در کنگلومرا قطعات و دانه‌های تشکیل‌دهنده درشت‌تر و معمولاً به صورت قطعه‌سنگ و ریگ قابل مشاهده‌اند؛ اما ماسه سنگ از دانه‌های کوچک‌تر ماسه تشکیل شده است.

۳ـ این تغییر را با دگرگونی سنگ‌ها مقایسه کنید و نتیجه را برای همکلاسان خود بگویید.

اما آجر پخته در آب استحکام بسیار بیشتری دارد و مانند خشت خام به آسانی از هم نمی‌پاشد؛ زیرا بر اثر حرارت کوره، ساختمان مواد تشکیل‌دهنده آن تغییر کرده و سخت‌تر شده است.

پاسخ ۲: عامل اصلی تبدیل خشت خام به آجر گرمای زیاد کوره است.

پاسخ ۳: تبدیل خشت به آجر از این جهت به دگرگونی سنگ‌ها شباهت دارد که ماده در حالت جامد و بر اثر گرما تغییر می‌کند و ماده‌ای محکم‌تر با ویژگی‌های متفاوت ایجاد می‌شود.

در دگرگونی طبیعی سنگ‌ها علاوه بر گرما، فشار و محلول‌های داغ نیز ممکن است نقش داشته باشند و این فرایند در مدت زمان نسبتاً طولانی درون زمین انجام می‌شود. گرما در فرایند دگرگونی آن‌قدر زیاد نیست که سنگ را ذوب کند.

برای مثال مطابق کتاب، سنگ آهک در اثر دگرگونی به سنگ مرمر تبدیل می‌شود.

۱ــ استحکام سنگ‌های رسوبی بیشتر است یا سنگ‌های دگرگونی؟
۲ــ چه عواملی باعث استحکام سنگ‌های دگرگونی می‌شود؟

برای مثال سنگ آهک پس از دگرگونی به مرمر تبدیل می‌شود که سنگی متراکم و نسبتاً مقاوم است.

البته استحکام واقعی هر سنگ به نوع کانی‌ها، بافت، میزان شکستگی و شرایط تشکیل آن نیز بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت هر سنگ دگرگونی از تک‌تک سنگ‌های رسوبی موجود در طبیعت محکم‌تر است.

گرما و فشار می‌توانند سبب تبلور دوباره و آرایش فشرده‌تر کانی‌ها شوند و بلورهای جدید را به شکلی درهم‌قفل‌شده در کنار یکدیگر قرار دهند. این تغییرهای بافتی و کانی‌شناسی در بسیاری از سنگ‌های دگرگونی باعث افزایش تراکم و استحکام آنها می‌شود.

بنابراین نمی‌توان فقط گفت «هرچه گرما و فشار بیشتر باشد، سنگ همیشه محکم‌تر است»؛ بلکه نوع سنگ اولیه، نوع کانی‌ها و شدت و شرایط دگرگونی نیز اهمیت دارند.