جواب درس سوم منطق دهم انسانی؛ مفهوم و مصداق

پاسخ:
خودکار وسیله‌ای برای نوشتن است که جوهر را از طریق نوک خود روی کاغذ منتقل می‌کند. خودکاری که در دست داریم، یک نمونه و مصداق از مفهوم «خودکار» است.

پاسخ:
پیامبر به کسی گفته می‌شود که از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها انتخاب شده است. از پیامبران الهی می‌توان به حضرت نوح (ع)، حضرت ابراهیم (ع)، حضرت موسی (ع)، حضرت عیسی (ع) و حضرت محمد (ص) اشاره کرد.

پاسخ:
معنایی که از واژه‌هایی مانند «خودکار» و «پیامبر» در ذهن ما شکل می‌گیرد، مفهوم نام دارد. اما افراد یا اشیایی که این مفهوم درباره آنها درست است، مصداق نامیده می‌شوند. برای مثال، خودکار موجود در دست ما مصداق مفهوم خودکار و پیامبران الهی مصداق مفهوم پیامبر هستند.

پاسخ:

خداوند: کلی
الله: جزئی
حضرت علی (ع): جزئی
مولود کعبه: کلی
درخت: کلی
درخت سرو: کلی
کتاب: کلی
این کتاب: جزئی
پسر: کلی
آن پسر: جزئی
پسر احمد: جزئی
مریخ: جزئی
مشهد (به معنای محل شهادت): کلی
مشهد (نام شهری در استان خراسان رضوی): جزئی

به جز اسم‌های خاص و مفاهیمی که با کلمات اشاره مانند «این» و «آن» مشخص می‌شوند، بیشتر مفاهیم، کلی هستند.

پاسخ:
مفهوم آسیایی گسترده‌تر از مفهوم ایرانی است؛ زیرا همه ایرانی‌ها آسیایی هستند اما همه آسیایی‌ها ایرانی نیستند.

پاسخ:
خیر. هر ایرانی آسیایی است، اما همه آسیایی‌ها ایرانی نیستند. مفهوم آسیایی عام‌تر از مفهوم ایرانی است.

پاسخ:
هیچ مصداق مشترکی میان آنها وجود ندارد؛ زیرا هیچ اسبی پرنده نیست و هیچ پرنده‌ای اسب نیست. این دو مفهوم با هم تباین دارند.

پاسخ:
این دو مفهوم هم مصداق مشترک دارند و هم هر کدام مصادیق مخصوص خود را دارند. بعضی سنگ‌ها سفید هستند و بعضی سفید نیستند. همچنین بعضی اشیای سفید سنگ هستند و بعضی دیگر سنگ نیستند.

با رسم شکل، نسبت میان مفاهیم زیر را مشخص کنید:

آفریقایی – آسیایی: تباین

مسلمان – آسیایی: عموم و خصوص من وجه

هندی – آسیایی: عموم و خصوص مطلق

مثلث – شکل سه ضلعی: تساوی

۱- جزئی یا کلی بودن کلمات زیر را مشخص کنید:

جزئی:
میدان آزادی، جبرئیل، خوشه پروین، خلیج فارس، ابن سینا، این کلاس، نرگس (اسم خاص)

کلی:
عدد، خیابان، نرگس (نوعی گل)

۲- در جملات زیر جزئی یا کلی بودن کلمات مشخص شده را معین کنید:

الف) حافظ، حافظ قرآن بود.
پاسخ: حافظ نخست جزئی و حافظ دوم کلی است.

ب) خطر سقوط بهمن، در بهمن زیاد است.
پاسخ: بهمن در هر دو مورد کلی است.

ج) نجف اشرف و مرقد امامزادگان از زیارتگاه‌های اسلامی هستند.
پاسخ: «نجف اشرف» جزئی و «مرقد امامزادگان» کلی است.

۳- با رسم شکل، مشخص کنید میان دو مفهوم کلی زیر چه نسبتی از میان نسبت‌های چهارگانه برقرار است:

شاعر – دانش‌آموز: عموم و خصوص من وجه
مثلث – دایره: تباین
مثلث – شکل: عموم و خصوص مطلق
عدد قابل تقسیم بر دو – زوج: تساوی
مثلث – مثلث متساوی‌الاضلاع: عموم و خصوص مطلق
پرنده – سیاه: عموم و خصوص من وجه
شعر – غزل: عموم و خصوص مطلق
موازی – متقاطع: تباین

۴- با در نظر گرفتن نسبت‌های چهارگانه میان مفاهیم زیر، آنها را طبقه‌بندی کنید:

الف) انسان، اسب، گیاه، مرد، زن، پیرمرد، حیوان، پسر بچه، پیرزن، موجودات زنده
پاسخ: طبقه‌بندی این مفاهیم بر اساس گستردگی مفهوم از موجودات زنده شروع شده و به گروه‌های کوچک‌تر مانند حیوان، انسان، مرد، زن و افراد مشخص‌تر تقسیم می‌شود.

ب) خراسانی، آسیایی، انسان، تهرانی، کربلایی، اهوازی، آفریقایی، عراقی، مشهدی، ایرانی، خوزستانی
پاسخ: مفاهیم از گسترده‌تر به محدودتر شامل انسان، آسیایی، ایرانی و سپس شهرها و مناطق خاص مانند تهرانی، مشهدی و اهوازی دسته‌بندی می‌شوند.

در این درس آموختیم که هر واژه دارای یک معنا در ذهن است که به آن «مفهوم» گفته می‌شود و چیزهایی که این مفهوم بر آنها صدق می‌کند، «مصداق» نام دارند.

مفاهیم به دو دسته کلی و جزئی تقسیم می‌شوند. مفهوم کلی می‌تواند بر افراد یا نمونه‌های زیادی صدق کند، اما مفهوم جزئی فقط به یک فرد یا مورد مشخص اشاره دارد.

همچنین میان مفاهیم مختلف چهار نسبت برقرار است: تساوی، تباین، عموم و خصوص مطلق، و عموم و خصوص من وجه. شناخت این نسبت‌ها به ما کمک می‌کند رابطه میان مفاهیم را دقیق‌تر درک کنیم و در استدلال‌ها دچار اشتباه نشویم.