جواب فعالیت های درس شانزدهم مطالعات هشتم | پیروزی فرهنگ بر شمشیر

جواب فعالیت‌های درس ۱۶ مطالعات هشتم، «پیروزی فرهنگ بر شمشیر»، شامل پاسخ صفحات ۱۰۳ و ۱۰۵، لینک کاربرگ شمارهٔ ۱۱ و نمونه تحقیق و راهنمای نقاشی صفحهٔ ۱۰۶ است. در این درس می‌بینیم چگونه دانشمندان، وزیران و هنرمندان ایرانی به حفظ فرهنگ و بازسازی کشور پس از حمله‌های مغولان و تیمور کمک کردند.

پاسخ درس بعدی : جواب فعالیت های درس هفدهم مطالعات هشتم | ویژگی های طبیعی آسیا

جواب فعالیت صفحه ۱۰۳ مطالعات هشتم

۱ـ به تصویر گنبد سلطانیه و مسجد جامع ورامین دقت کنید. شباهت‌های آنها چیست؟ از کدام فنون معماری و هنرها، به منظور ساختن و زیباسازی آنها استفاده شده است؟

پاسخ: هر دو بنا از آثار دورهٔ ایلخانی هستند و گنبدهای بلند، قوس‌ها و دهانه‌های طاق‌دار دارند. در ساخت آن‌ها از فنون گنبدسازی، طاق‌سازی و آجرچینی استفاده شده است. برای زیباسازی این بناها نیز هنرهایی مانند آجرکاری تزیینی، کاشی‌کاری، گچ‌بری و کتیبه‌نویسی به کار رفته است.

در تصویر گنبد سلطانیه، گنبد بزرگ و پوشش رنگی آن جلب توجه می‌کند؛ در تصویر مسجد جامع ورامین نیز گنبد آجری و قوس بلند بنا دیده می‌شود. این ویژگی‌ها نشان‌دهندهٔ مهارت معماران ایرانی در ساخت بناهای بلند و باشکوه است.

جواب فعالیت صفحه ۱۰۵ مطالعات هشتم

۲ـ چرا عنوان این درس پیروزی فرهنگ بر شمشیر انتخاب شده است؟ توضیح دهید.

پاسخ: زیرا مغولان با نیروی نظامی ایران را تصرف کردند، اما نتوانستند فرهنگ و هویت مردم ایران را از بین ببرند. دانشمندان و وزیران ایرانی به‌تدریج فرمانروایان مغول را با اسلام، فرهنگ ایرانی و شیوهٔ کشورداری آشنا کردند. در نتیجه، ایلخانان مسلمان شدند و به ساختن مدرسه، مسجد، رصدخانه و بازسازی شهرها توجه کردند. جانشینان تیمور نیز از علم، ادب و هنر پشتیبانی کردند. به این ترتیب، فرهنگ ایرانی بر رفتار و اندیشهٔ فاتحان اثر گذاشت.

۳ـ کاربرگهٔ شمارهٔ (۱۱) بررسی آثار عصر ایلخانی و تیموری را انجام دهید.

پاسخ: در این کاربرگ باید تشخیص دهید هر تصویر، نمونهٔ کدام هنر یا تزیین معماری است. برای مشاهدهٔ پاسخ کامل تصاویر به ترتیب کاربرگ، روی دکمهٔ زیر بزنید.

۴ـ چرا کشور ایران با وجود آن همه هجوم‌های وحشیانهٔ مغول‌ها و تیموریان پا برجا ماند؟

پاسخ: زیرا مردم ایران با وجود خسارت‌های فراوان، زبان فارسی، باورهای دینی و فرهنگ خود را حفظ کردند و برای ادامهٔ زندگی و بازسازی کشور کوشیدند. دانشمندان، وزیران و هنرمندان نیز نگذاشتند فعالیت‌های علمی و فرهنگی برای همیشه از بین برود. آن‌ها با تأثیرگذاری بر فرمانروایان، زمینهٔ آبادانی شهرها و رونق دوبارهٔ آموزش و هنر را فراهم کردند.

برای مثال، خواجه نصیرالدین توسی به ایجاد رصدخانهٔ مراغه کمک کرد و خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی مجموعهٔ علمی و آموزشی ربع رشیدی را بنا کرد. ادامهٔ این تلاش‌ها باعث شد فرهنگ ایران زنده بماند و به نسل‌های بعد منتقل شود.

جواب به کار ببندیم صفحه ۱۰۶ مطالعات هشتم

در این بخش، کافی است یکی از دو فعالیت را انتخاب کنید: تهیهٔ روزنامهٔ دیواری یا نقاشی یک بنای تاریخی.

۱ـ به طور گروهی دربارهٔ یکی از آثار هنری، معماری، ادبی و… که در این فصل به آن اشاره شد (برای مثال مسجد گوهرشاد، گنبد سلطانیه، رصدخانه سمرقند و…) تحقیق کنید و سپس اطلاعات و تصاویر مربوط به آن را به صورت روزنامه دیواری نمایش دهید.

پاسخ: می‌توانید یکی از نمونه‌های زیر را برای روزنامهٔ دیواری انتخاب کنید:

📌 نمونهٔ اول؛ تحقیق دربارهٔ مسجد گوهرشاد

عنوان پیشنهادی روزنامهٔ دیواری: مسجد گوهرشاد؛ یادگار هنر دورهٔ تیموری

مسجد گوهرشاد در مشهد و در کنار حرم امام رضا علیه‌السلام قرار دارد. این مسجد در دورهٔ تیموری و به دستور گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری، ساخته شد. گوهرشاد از بانوانی بود که به عمران و آبادانی توجه داشت و از ساخت بناهای مذهبی و عمومی پشتیبانی می‌کرد.

گنبد، ایوان بلند، مناره‌ها و کاشی‌کاری‌های رنگارنگ، از ویژگی‌های چشمگیر مسجد هستند. نوشته‌ها و نقش‌های روی کاشی‌ها نیز نشان‌دهندهٔ پیوند خوشنویسی و معماری است. این بنا نمونه‌ای از رونق هنر ایرانی ـ اسلامی در دورهٔ تیموری به شمار می‌رود و هنوز محل عبادت و حضور مردم است.

تصویر پیشنهادی: نمای گنبد و ایوان مسجد گوهرشاد. زیر تصویر بنویسید: «مسجد گوهرشاد، مشهد؛ از آثار معماری دورهٔ تیموری».

📌 نمونهٔ دوم؛ تحقیق دربارهٔ گنبد سلطانیه

عنوان پیشنهادی روزنامهٔ دیواری: گنبد سلطانیه؛ شکوه معماری دورهٔ ایلخانی

گنبد سلطانیه در شهر سلطانیهٔ استان زنجان قرار دارد. این بنا در دورهٔ ایلخانی، به فرمان سلطان محمد خدابنده، مشهور به اولجایتو، برای آرامگاه او ساخته شد. سلطانیه در زمان این فرمانروا پایتخت بود و مورد توجه قرار گرفت.

بدنهٔ هشت‌ضلعی، گنبد بزرگ دوپوسته و پوشش فیروزه‌ای گنبد، از ویژگی‌های مهم بنا هستند. دوپوسته بودن یعنی گنبد از دو لایهٔ داخلی و خارجی تشکیل شده است. در تزیین بنا از آجرکاری، کاشی‌کاری و گچ‌بری استفاده شده است. این اثر نشان‌دهندهٔ توانایی معماران ایرانی در ساخت گنبدهای بزرگ است و در سال ۱۳۸۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

تصویر پیشنهادی: نمای کلی بنا یا نمایی از تزیینات داخلی. زیر تصویر بنویسید: «گنبد سلطانیه، استان زنجان؛ آرامگاه اولجایتو از دورهٔ ایلخانی».

📌 نمونهٔ سوم؛ تحقیق دربارهٔ شاهنامهٔ بایسنقری

عنوان پیشنهادی روزنامهٔ دیواری: شاهنامهٔ بایسنقری؛ پیوند شعر و هنر ایرانی

شاهنامهٔ بایسنقری یکی از نسخه‌های نفیس شاهنامهٔ فردوسی است که در دورهٔ تیموری به سفارش بایسنقر میرزا، پسر شاهرخ، تهیه و تزیین شد. این نسخه به دلیل خوشنویسی، نگارگری و تذهیب ارزش هنری فراوانی دارد.

نگارگران، صحنه‌هایی از داستان‌های شاهنامه را تصویر کرده‌اند و هنرمندان تذهیب‌کار، صفحه‌ها را با نقش‌های ظریف آراسته‌اند. این اثر نشان می‌دهد که در دورهٔ تیموری، ادبیات فارسی و هنر کتاب‌آرایی مورد توجه بود. شاهنامهٔ بایسنقری در مجموعهٔ کاخ گلستان نگهداری می‌شود و تصویر یکی از صفحه‌های آن در صفحهٔ ۱۰۴ کتاب مطالعات هشتم دیده می‌شود.

تصویر پیشنهادی: یکی از صفحه‌های مصور همین نسخه. زیر تصویر بنویسید: «برگی از شاهنامهٔ بایسنقری؛ نمونهٔ نگارگری و کتاب‌آرایی دورهٔ تیموری».

۲ـ در صورتی که به نقاشی علاقه‌مندید یکی از بناهای تاریخی مربوط به دوره ایلخانی یا تیموری را نقاشی کنید.

پاسخ: برای نمونه، می‌توانید گنبد سلطانیه یا مسجد گوهرشاد را با نگاه کردن به تصویر کتاب نقاشی کنید.

📌 راهنمای نقاشی گنبد سلطانیه

ابتدا بدنهٔ اصلی بنا را بکشید و روی آن، گنبد بزرگ را قرار دهید. سپس دهانه‌های قوسی و مناره‌های باریک اطراف بالای بنا را اضافه کنید. گنبد را فیروزه‌ای و بخش‌های آجری را نخودی یا قهوه‌ای روشن رنگ کنید. زیر نقاشی بنویسید: «گنبد سلطانیه؛ دورهٔ ایلخانی».

📌 راهنمای نقاشی مسجد گوهرشاد

ابتدا ایوان بلند و قوس ورودی آن را در وسط صفحه بکشید. سپس گنبد و دو مناره را با توجه به تصویر کتاب اضافه کنید. برای نشان دادن کاشی‌کاری‌ها، از نقش‌های ساده و تکرارشونده استفاده کنید. زیر نقاشی بنویسید: «مسجد گوهرشاد؛ دورهٔ تیموری».

خلاصه درس ۱۶ مطالعات هشتم

پس از حملهٔ مغولان، بزرگان و دانشمندان ایرانی تلاش کردند از خونریزی و ویرانی بیشتر جلوگیری کنند و فرمانروایان را با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و شیوهٔ کشورداری آشنا سازند. خواجه نصیرالدین توسی در تأسیس رصدخانهٔ مراغه نقش مهمی داشت و خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، مجموعهٔ علمی و آموزشی ربع رشیدی را در تبریز بنا کرد. به‌تدریج ایلخانان مسلمان شدند و به آبادانی شهرها و حمایت از معماری و هنر توجه کردند. گنبد سلطانیه و مسجد جامع ورامین از آثار مهم این دوره هستند.

در دورهٔ جانشینان تیمور نیز علم، ادب و هنر رونق گرفت. شاهرخ، هرات را به مرکزی مهم برای حضور شاعران، هنرمندان و دانشمندان تبدیل کرد. گوهرشاد از ساخت بناهایی مانند مسجد گوهرشاد پشتیبانی کرد و شاهنامهٔ بایسنقری نمونه‌ای ارزشمند از شکوفایی نگارگری، خوشنویسی و تذهیب شد. این تحولات نشان می‌دهد که فرهنگ ایران، با وجود آسیب‌های جنگ، باقی ماند و حتی بر فرمانروایان فاتح تأثیر گذاشت.

مطالب پیشنهادی:

جواب فعالیت های درس پانزدهم مطالعات هشتم | حمله چنگیز و تیمور به ایران

جواب فعالیت های درس چهاردهم مطالعات هشتم | میراث فرهنگی ایران در عصر سلجوقی