در فصل چهاردهم علوم هفتم با عنوان «گردش مواد»با دستگاه گردش خون و اجزای اصلی آن یعنی قلب، رگها و خون آشنا میشویم. در این فصل میآموزیم مواد مغذی و اکسیژن چگونه به یاختههای بدن میرسند، خون روشن و تیره چه مسیری را در قلب و بدن طی میکنند، سرخرگها، سیاهرگها و مویرگها چه تفاوتهایی دارند و نبض چگونه ایجاد میشود. همچنین با انواع یاختههای خونی و نقش آنها آشنا میشویم.
در ادامه پاسخ کامل سؤالهای داخل متن، فعالیتها، گفتوگو، فکر کنید، آزمایش و اطلاعات جمعآوری کنید صفحات ۱۲۴ تا ۱۳۱ علوم هفتم را به ترتیب کتاب میخوانید.
جواب سوالات صفحه ۱۲۴ علوم هفتم
در فصل قبل گفتیم که مواد مغذی پس از گوارش جذب میشوند، اما این مواد چگونه به تکتک یاختههای بدن میرسند؟
پاسخ: مواد مغذی پس از جذب از دستگاه گوارش وارد خون میشوند. خون در رگهای بدن جریان پیدا میکند و مواد مغذی را به یاختههای بخشهای مختلف بدن میرساند.
یاختهها، افزون بر مواد مغذی، به اکسیژن نیز نیاز دارند و لازم است کربن دیاکسید تولیدشده و مواد زائد را از خود دور کنند. این نیازها چگونه تأمین میشوند؟
پاسخ: دستگاه گردش مواد بین دستگاههای مختلف بدن و یاختهها ارتباط برقرار میکند. خون، اکسیژن و مواد مغذی را به یاختهها میرساند و کربن دیاکسید و مواد زائد را از آنها میگیرد تا به اندامهای مربوط به دفع و تنفس منتقل شوند.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۱۲۵ علوم هفتم
به نظر شما دستگاه گردش مواد باید چه بخشهایی با چه مشخصاتی داشته باشد؟
پاسخ: دستگاه گردش مواد باید:
۱- مایعی داشته باشد که بتواند مواد را با خود جابهجا کند؛ در انسان این مایع خون است.
۲- شبکهای از لولههای مرتبط داشته باشد تا مایع در تمام بدن جریان پیدا کند؛ این لولهها همان رگهای خونی هستند.
۳- وسیلهای مانند تلمبه داشته باشد که مایع را در این لولهها به گردش درآورد؛ این تلمبه همان قلب است.
جواب سوالات صفحه ۱۲۵ علوم هفتم
کدام تلمبه میتواند سالانه حدود دو میلیون لیتر مایع را جابهجا کند؛ در حالی که کمتر از ۳۰۰ گرم جرم دارد؟
پاسخ: قلب انسان این کار را انجام میدهد. قلب با ضربانهای پیوسته، خون را با فشار به درون رگها میفرستد و خون پس از گردش در بدن دوباره به قلب بازمیگردد.
جواب فعالیت صفحه ۱۲۵ علوم هفتم
به صدای قلب گوش دهید: با استفاده از گوشی پزشکی صدای قلب خود و دوستانتان را بشنوید. کجای سینه صدای قلب بهتر شنیده میشود؟
نمونه پاسخ: صدای قلب معمولاً در سمت چپ قفسه سینه و کمی متمایل به مرکز واضحتر شنیده میشود.
سعی کنید تعداد ضربان قلب خود را در یک دقیقه بشمارید.
نمونه پاسخ: برای نمونه ممکن است در حالت استراحت ۷۲ ضربان در یک دقیقه شمارش شود؛ اما دانشآموز باید عدد واقعی ضربان قلب خودش را اندازه بگیرد و یادداشت کند.
توجه: تعداد ضربان قلب افراد یکسان نیست و میتواند با عواملی مانند فعالیت بدنی، استراحت و شرایط فرد تغییر کند؛ بنابراین عدد بالا فقط نمونه پاسخ است.
جواب اطلاعات جمع آوری کنید صفحه ۱۲۶ علوم هفتم
درون قلب دریچههای دهلیزی ـ بطنی و سینی قرار دارند. به نظر شما وجود این دریچهها چه اهمیتی دارد؟ با مطالعه منابع، درباره این دریچهها اطلاعاتی را جمعآوری و در کلاس گزارش کنید.
پاسخ: دریچههای قلب باعث میشوند خون فقط در
یک جهت حرکت کند و به عقب برنگردد.
دریچه سهلختی: بین دهلیز راست و بطن راست قرار دارد و از برگشت خون از بطن راست به دهلیز راست جلوگیری میکند.
دریچه دولختی: بین دهلیز چپ و بطن چپ قرار دارد و مانع برگشت خون از بطن چپ به دهلیز چپ میشود.
دریچههای سینی: در محل خروج خون از بطنها به سرخرگ ششی و بزرگسرخرگ آئورت قرار دارند و مانع برگشت خون از سرخرگها به بطنها میشوند.
جواب فعالیت صفحه ۱۲۷ علوم هفتم
الف) درباره درستی یا نادرستی جمله زیر در گروه خود گفتوگو کنید.
«همه سرخرگها خون روشن و همه سیاهرگها خون تیره دارند.»
پاسخ: این جمله
نادرست است.
بیشتر سرخرگهای بدن خون روشن دارند؛ اما سرخرگ ششی خون تیره و کماکسیژن را از قلب به ششها میبرد.
بیشتر سیاهرگها خون تیره دارند؛ اما سیاهرگهای ششی خون روشن و اکسیژندار را از ششها به قلب بازمیگردانند.
بنابراین نام سرخرگ و سیاهرگ بر اساس جهت حرکت خون نسبت به قلب تعیین میشود، نه روشن یا تیره بودن خون.
ب) مسیر حرکت خون در حفرهها، دریچهها و رگهای اصلی قلب را با ذکر نام و با استفاده از پیکان مشخص و درباره درستی آن در گروه خود گفتوگو کنید. در گزارش خود خون تیره و روشن را با رنگهای متفاوت نشان دهید.
پاسخ:
مسیر خون تیره:
بدن → بزرگسیاهرگها → دهلیز راست → دریچه سهلختی → بطن راست → دریچه سینی → سرخرگ ششی → ششها
مسیر خون روشن:
ششها → سیاهرگهای ششی → دهلیز چپ → دریچه دولختی → بطن چپ → دریچه سینی → بزرگسرخرگ آئورت → بدن
جواب آزمایش کنید صفحه ۱۲۸ علوم هفتم
وسایل و مواد: قلب گوسفند، قیچی و گُمانه (سوند)
روش آزمایش:
۱- به کمک معلم ابتدا جلو و عقب قلب، سپس چپ و راست قلب را مشخص کنید.
۲- با راهنمایی معلم، برشهایی در قلب ایجاد کنید تا بتوانید حفرهها، دریچهها و رگهای قلب را تشخیص دهید.
نتیجه مورد انتظار: در سطح خارجی قلب میتوان رگهای تاجی و رگهای بزرگ متصل به قلب را مشاهده کرد. پس از ایجاد برش مناسب،
دهلیز راست و چپ، بطن راست و چپ، دریچه سهلختی و دولختی قابل مشاهدهاند.
همچنین دیواره بطن چپ ضخیمتر از بطن راست دیده میشود؛ زیرا بطن چپ باید خون را با فشار به سراسر بدن بفرستد، در حالی که بطن راست خون را به ششها میفرستد.
هشدار: این آزمایش شامل نمونه زیستی و ابزار برنده است و باید فقط با راهنمایی و نظارت معلم انجام شود.
جواب فکر کنید صفحه ۱۲۸ علوم هفتم
در شکل زیر مراحل کار قلب را مشاهده میکنید. به مجموع این سه مرحله ضربان قلب میگویند. خون در هر مرحله چه مسیری را طی میکند؟
پاسخ بر اساس سه مرحله شکل:
۱- انقباض دهلیزها: دهلیزها منقبض میشوند و خون از دهلیز راست و چپ، از طریق دریچههای دهلیزی ـ بطنی، وارد بطنهای راست و چپ میشود.
۲- انقباض بطنها: بطنها منقبض میشوند. خون بطن راست از طریق دریچه سینی وارد سرخرگ ششی میشود و خون بطن چپ از طریق دریچه سینی وارد بزرگسرخرگ آئورت میشود.
۳- استراحت عمومی: قلب در حالت استراحت قرار میگیرد. خون از بزرگسیاهرگها وارد دهلیز راست و از سیاهرگهای ششی وارد دهلیز چپ میشود و قلب دوباره برای ضربان بعدی آماده میشود.
جواب فعالیت صفحه ۱۲۹ علوم هفتم
در جدول زیر مشخص کنید کدام ویژگی به سرخرگ و کدام به سیاهرگ مربوط است.
| ویژگی |
سرخرگ |
سیاهرگ |
| به بطنها متصلاند. |
✓ |
— |
| به دهلیزها متصلاند. |
— |
✓ |
| خون را از قلب به اندامها میبرند. |
✓ |
— |
| خون را از اندامها به قلب برمیگردانند. |
— |
✓ |
نکته: سرخرگها دیوارهای ضخیمتر و خاصیت ارتجاعی بیشتری دارند. مویرگها نیز دیواره بسیار نازکی دارند و محل اصلی تبادل مواد بین خون و یاختههای بدن هستند.
جواب فعالیت صفحه ۱۳۰ علوم هفتم
نبض خود را حداقل در سه نقطه بدن حس و شمارش کنید.
نمونه پاسخ: نبض را میتوان در قسمتهایی که سرخرگ به سطح بدن نزدیکتر است احساس کرد؛ برای مثال:
• مچ دست
• کنار گردن
• ناحیه شقیقه یا قسمت داخلی مچ پا
تعداد نبض باید توسط خود دانشآموز در یک دقیقه شمارش و ثبت شود.
پزشکان به جای استفاده از گوشی برای شمارش ضربان قلب از نبض استفاده میکنند؛ چرا؟
پاسخ: هر بار که قلب منقبض میشود، خون را با فشار وارد سرخرگها میکند و موجی در دیواره سرخرگ به وجود میآید که به صورت نبض احساس میشود. بنابراین تعداد نبض میتواند برای شمارش ضربان قلب استفاده شود.
نبض خود و دوستانتان را قبل و بعد از مدتی که دویدید، اندازه بگیرید. چرا نبض در وضعیتهای مختلف متفاوت است؟
نتیجه مورد انتظار: بعد از دویدن، تعداد نبض معمولاً بیشتر از حالت استراحت میشود؛ زیرا ماهیچههای فعال به
اکسیژن و مواد غذایی بیشتری نیاز دارند و کربن دیاکسید بیشتری نیز تولید میکنند. در نتیجه قلب سریعتر کار میکند تا خون بیشتری به بافتها برساند.
عددهای بهدستآمده باید بر اساس اندازهگیری واقعی دانشآموز نوشته شوند.
جواب سوالات صفحه ۱۳۰ علوم هفتم
چرا وقتی به مدتی طولانی ایستادهاید یا روی صندلی نشستهاید، پاهای شما ورم میکنند؟
پاسخ: انقباض ماهیچههای پا و حرکت دادن پاها به جریان خون در سیاهرگها کمک میکند. وقتی مدت زیادی بیحرکت میمانیم، بازگشت خون از پاها کمتر میشود و ممکن است خون و مایع بیشتری در این ناحیه جمع شود و پاها ورم کنند.
برای جلوگیری از این حالت بهتر است هر چند وقت یکبار وضعیت خود را تغییر دهیم، پاها را حرکت دهیم یا کمی قدم بزنیم.
بخشهای خون: طبق شکل کتاب، خون از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
خوناب یا پلاسما: حدود ۵۵ درصد حجم خون را تشکیل میدهد.
بخش یاختهای: حدود ۴۵ درصد حجم خون را تشکیل میدهد و شامل یاختههای قرمز، یاختههای سفید و گُردهها (پلاکتها) است.
جواب فعالیت صفحه ۱۳۱ علوم هفتم
با استفاده از نمونههای آماده میتوانید انواع یاختههای خونی را زیر میکروسکوپ ببینید.
نتیجه مورد انتظار: در نمونه خون زیر میکروسکوپ:
یاختههای قرمز: تعداد بسیار زیادی دارند و به صورت سکهمانند با بخش میانی فرورفته دیده میشوند.
یاختههای سفید: تعدادشان بسیار کمتر از یاختههای قرمز است و تقریباً کروی دیده میشوند.
گُردهها (پلاکتها): بسیار ریزترند و شکل مشخص و ثابتی ندارند.
کار هر نوع: یاختههای قرمز در انتقال گازهای تنفسی نقش دارند، یاختههای سفید از بدن در برابر عوامل بیگانه دفاع میکنند و پلاکتها در انعقاد خون و جلوگیری از هدر رفتن خون هنگام خونریزی نقش دارند.
جواب اطلاعات جمع آوری کنید صفحه ۱۳۱ علوم هفتم
الف) در مورد تعداد انواع یاختههای خونی تحقیق و گزارش خود را به کلاس ارائه کنید.
نمونه پاسخ پژوهشی: تعداد یاختههای خونی در هر میکرولیتر خون بسیار متفاوت است. به طور تقریبی:
یاختههای قرمز: حدود 4 تا 6 میلیون / µL
یاختههای سفید: حدود 4,500 تا 11,000 / µL
پلاکتها: حدود 150,000 تا 400,000 / µL
توجه: این عددها بازههای تقریبی هستند و مقدار طبیعی میتواند با سن، جنس و آزمایشگاه متفاوت باشد. به همین علت برای تفسیر یک آزمایش واقعی باید به محدوده مرجع همان آزمایشگاه توجه کرد.
ب) شکل زیر یک برگه آزمایش خون را نشان میدهد. در این برگه WBC یاختههای سفید و RBC یاختههای قرمز خون را نشان میدهد. موارد دیگر در این برگه چه چیزهایی را نشان میدهند؟
| عبارت روی برگه |
معنی |
| WBC |
تعداد یاختههای سفید خون |
| RBC |
تعداد یاختههای قرمز خون |
| Hb |
مقدار هموگلوبین خون |
| Platelets |
تعداد پلاکتها |
| Neutrophil |
نوتروفیل؛ یکی از انواع یاختههای سفید |
| Lymphocyte |
لنفوسیت؛ یکی از انواع یاختههای سفید |
| Monocyte |
مونوسیت؛ یکی از انواع یاختههای سفید |
| Eosinophil |
ائوزینوفیل؛ یکی از انواع یاختههای سفید |
| Result |
نتیجه اندازهگیریشده در نمونه خون |
| Reference Range |
محدوده مرجع آزمایشگاه برای مقایسه نتیجه |
اطلاعات برگه نمونه کتاب: در تصویر کتاب، نتیجهها به صورت نمونه شامل
WBC = 3.53،
RBC = 5.45،
Hb = 16.1 و
Platelets = 215 نشان داده شدهاند.
در بخش شمارش افتراقی یاختههای سفید نیز Neutrophil = 55٪، Lymphocyte = 38٪، Monocyte = 5٪ و Eosinophil = 2٪ نوشته شده است.
این برگه فقط یک نمونه آموزشی است و تفسیر نتیجه آزمایش واقعی باید با توجه به محدوده مرجع همان آزمایشگاه و نظر پزشک انجام شود.
نکتهی مهم فصل: دستگاه گردش خون مانند یک شبکه ارتباطی بین دستگاههای بدن عمل میکند. قلب خون را به حرکت درمیآورد، رگها مسیر جریان آن را فراهم میکنند و خون مواد مغذی، گازهای تنفسی و مواد دیگر را میان اندامها و یاختهها جابهجا میکند.
جمعبندی کوتاه فصل چهاردهم علوم هفتم: دستگاه گردش خون از قلب، رگها و خون تشکیل شده است. قلب چهار حفره دارد و با انقباض خود خون را در رگها به گردش درمیآورد. در گردش عمومی، خون روشن از سمت چپ قلب به اندامهای بدن فرستاده میشود و در گردش ششی، خون تیره از سمت راست قلب به ششها میرود. سرخرگها خون را از قلب دور میکنند، سیاهرگها خون را به قلب بازمیگردانند و مویرگها محل تبادل مواد با یاختهها هستند. خون نیز از پلاسما و بخش یاختهای تشکیل شده و در انتقال مواد، دفاع از بدن، انعقاد خون و تنظیم دمای بدن نقش دارد.
