جواب خودارزیابی درس ششم علوم و فنون دهم؛ سجع و انواع آن صفحه ۵۴ و ۵۵

یادآوری انواع سجع:

سجع متوازی: دو واژه هم‌وزن‌اند و واج یا واج‌های پایانی آنها نیز یکسان است.
نمونه: مال / سال

سجع مطرّف: دو واژه هم‌وزن نیستند؛ اما واج یا واج‌های پایانی مشترک دارند.
نمونه: آرند / بیازارند

سجع متوازن: دو واژه هم‌وزن‌اند؛ اما واج‌های پایانی آنها یکسان نیست.
نمونه: عمر / مال

نکته: از میان این سه نوع، سجع متوازی بیشترین ارزش موسیقایی را دارد.

بزرگان گفته‌اند: دولت، نه به کوشیدن است؛ چاره کم جوشیدن است.
سعدی

پاسخ: کوشیدن / جوشیدن

این دو واژه هم‌وزن‌اند و واج‌های پایانی یکسانی دارند؛ بنابراین اگر نوع آن را نیز بخواهیم، سجع متوازی است.

الهی به شناخت تو زندگانیم، به نام تو آبادانیم، به یاد تو شادانیم و به یافت تو ناتوانیم.
خواجه عبدالله انصاری

پاسخ: واژه‌های پایانی قرینه‌ها یعنی:

زندگانیم، آبادانیم، شادانیم و ناتوانیم

با تکرار پایان آوایی مشترک «انیم»، موسیقی نثر را بیشتر کرده‌اند و ارکان سجع این عبارت هستند.

از آنجا که وزن همه این واژه‌ها دقیقاً یکسان نیست، اگر بخواهیم نوع سجع را بررسی کنیم، همه جفت‌های آنها الزاماً از یک نوع نیستند.

سِرّ عشق، نهفتنی است نه گفتنی و بساط مِهر، پیمودنی است نه نمودنی.
مقامات حمیدی

پاسخ: دو هماهنگی برجسته در عبارت عبارت‌اند از:

نهفتنی / گفتنی
پیمودنی / نمودنی

تکرار بخش پایانی «تنی» و «دنی» در این واژه‌ها به نثر آهنگ و موسیقی داده است.

من مانده‌ام مهجور از او، دیوانه و رنجور از او
گویی که نیشی دور از او در استخوانم می‌رود
سعدی

پاسخ: مهجور / رنجور / دور

«مهجور» و «رنجور» از نظر وزن و واج‌های پایانی هماهنگ‌اند و متوازی هستند.

«رنجور» و «دور» واج‌های پایانی مشترک دارند، اما هم‌وزن نیستند؛ بنابراین میان آنها سجع مطرّف دیده می‌شود.

۲ــ عبارت زیر را می‌توان مسجّع نامید؟ دلیل خود را بنویسید.

پادشاهی او راست زیبنده، خدایی او راست درخورنده، بلندی و برتری از درگاه او جوی و بس.
جهانگشای جوینی

پاسخ: بله، این عبارت مسجّع است.

واژه‌های «زیبنده» و «درخورنده» در پایان دو بخش قرینه قرار گرفته‌اند و در واج‌های پایانی با یکدیگر اشتراک دارند.

چون این دو واژه هم‌وزن نیستند ولی پایان آوایی مشترک دارند، سجع آنها مطرّف است.

۳ــ در عبارت زیر، واژه‌های سجع کدام‌اند؟ وجه اشتراک آنها را بنویسید.

تنی چند متفق سیاحت بودند و شریک رنج راحت.
گلستان سعدی

پاسخ: واژه‌های سجع: سیاحت / راحت

وجه اشتراک آنها، یکسان بودن واج‌های پایانی است.

این دو واژه هم‌وزن نیستند؛ بنابراین اگر نوع سجع نیز خواسته شود، مطرّف هستند.

۴ــ واژه‌های …………… و …………… در عبارت زیر، سجع متوازی دارند.

جوانمرد که بخورد و بدهد، به از عابد که روزه دارد و بنهد.
گلستان سعدی

پاسخ: بدهد / بنهد

این دو واژه هم‌وزن‌اند و واج‌های پایانی آنها نیز یکسان است؛ بنابراین سجع متوازی دارند.

محبّت را غایت نیست؛ از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست.
تذکرةالاولیا، عطار

پاسخ: غایت / نهایت ← سجع مطرّف

این دو واژه واج‌های پایانی مشترک دارند، اما هم‌وزن نیستند.

پشت و پناه سپاه من بود، در دیدهٔ دشمنان خار و بر روی دوستان خال.

پاسخ: خار / خال ← سجع متوازن

«خار» و «خال» از نظر وزن یکسان‌اند، اما واج پایانی آنها متفاوت است؛ یکی به «ر» و دیگری به «ل» پایان می‌یابد.

فلان را کرم بی‌شمار است و هنر بی‌حساب، دارای عزمی است متین و طبعی کریم.

پاسخ: دو سجع در عبارت دیده می‌شود:

بی‌شمار / بی‌حساب ← سجع متوازن
دو واژه هم‌وزن‌اند؛ اما واج‌های پایانی آنها یکسان نیست.

متین / کریم ← سجع متوازن
این دو نیز هم‌وزن‌اند، اما پایان آوایی متفاوتی دارند.

ظاهر درویشی، جامهٔ ژنده است و موی سترده و حقیقت آن، دل زنده و نفس مرده.

پاسخ:
ژنده / سترده ← سجع مطرّف
پایان آوایی مشترک دارند، اما هم‌وزن نیستند.

زنده / مرده ← سجع متوازی
این دو هم‌وزن‌اند و واج‌های پایانی آنها نیز یکسان است.

ارادت بی‌چون، یکی را از تخت شاهی فروآرد و دیگری را در شکم ماهی نکو دارد.

پاسخ: فروآرد / دارد ← سجع مطرّف

این دو در پایان دو بخش قرینه قرار گرفته‌اند و واج‌های پایانی مشترک دارند، اما هم‌وزن نیستند.

دقت کنید: در عبارت بالا، «شاهی / ماهی» از نظر وزن و آوا بسیار شبیه‌اند، اما مطابق تعریف این درس، ارکان اصلی سجع باید در پایان بخش‌های قرینه قرار بگیرند. بنابراین در این سؤال، «فروآرد / دارد» را به عنوان ارکان سجع در نظر می‌گیریم.

۶ــ در متن زیر، سجع‌ها را بیابید، نوع هر یک را مشخص نمایید و دربارهٔ ارزش موسیقایی هر یک اظهار نظر کنید.

صیّاد بی‌روزی، ماهی در دجله نگیرد و ماهی بی‌اجل در خشک نمیرد. دو چیز مُحال عقل است: خوردن بیش از رزق مقسوم و مردن پیش از وقت معلوم. به نانهاده، دست نرسد و نهاده، هر کجا هست، برسد. هر که به تأدیب دنیا راه صواب نگیرد، به تعذیب عقبی گرفتار آید.
گلستان سعدی

۱ــ نگیرد / نمیرد ← سجع متوازی

دو واژه هم‌وزن‌اند و واج‌های پایانی آنها با یکدیگر هماهنگ است.

این نوع سجع ارزش موسیقایی زیادی دارد.

۲ــ مقسوم / معلوم ← سجع متوازی

این دو واژه هم‌وزن‌اند و پایان آوایی مشترک «ـوم» دارند.

بنابراین سجع آنها متوازی و دارای ارزش موسیقایی زیاد است.

۳ــ نرسد / برسد ← سجع متوازی

این دو واژه هم‌وزن‌اند و واج‌های پایانی یکسان دارند.

تکرار نزدیک آنها نیز موسیقی عبارت را بسیار آشکار کرده است.

۴ــ نگیرد / آید ← سجع مطرّف

این دو واژه هم‌وزن نیستند؛ اما در واج پایانی «د» اشتراک دارند.

بنابراین سجع آنها مطرّف است و ارزش موسیقایی آن نسبت به سجع متوازی کمتر است.

نتیجهٔ ارزش موسیقایی: در این متن، سه جفت «نگیرد / نمیرد»، «مقسوم / معلوم» و «نرسد / برسد» سجع متوازی دارند و به همین دلیل موسیقی آنها از همه بیشتر است.

جفت «نگیرد / آید» سجع مطرّف دارد و چون فقط از نظر واج پایانی هماهنگ است و هم‌وزن نیست، موسیقی آن ضعیف‌تر از سجع‌های متوازی است.

نکات مهم درس ششم:

• سجع هم در نثر و هم در شعر دیده می‌شود.
• در نثر، سجع باعث ایجاد موسیقی و در شعر باعث افزایش موسیقی کلام می‌شود.
• واژه‌هایی که سجع را ایجاد می‌کنند، باید در پایان بخش‌ها یا جمله‌های قرینه قرار بگیرند.
• اگر دو واژه هم‌وزن و هم‌پایان باشند، سجع متوازی است.
• اگر فقط واج‌های پایانی مشترک باشند، سجع مطرّف است.
• اگر فقط وزن یکسان باشد، سجع متوازن است.
• سجع متوازی بیشترین ارزش موسیقایی را دارد.

جمع‌بندی درس ششم علوم و فنون ادبی دهم: سجع یکی از آرایه‌های لفظی و موسیقایی زبان فارسی است که از هماهنگی واژه‌های پایانی جمله‌ها یا بخش‌های قرینه به وجود می‌آید. در سجع متوازی، وزن و واج‌های پایانی هر دو یکسان‌اند؛ در سجع مطرّف فقط واج‌های پایانی مشترک‌اند و در سجع متوازن فقط وزن واژه‌ها یکسان است. شناخت دقیق محل ارکان سجع و مقایسه وزن و پایان آوایی آنها، بهترین راه برای تشخیص درست انواع سجع است.