جواب خودارزیابی درس نهم علوم و فنون دهم؛ موازنه و ترصیع صفحه ۷۵ و ۷۶

تفاوت موازنه و ترصیع:

موازنه: واژه‌های روبه‌روی هم در دو جمله یا دو مصراع، سجع متوازن یا متوازی می‌سازند.

ترصیع: نوعی موازنه است که همه سجع‌های آن متوازی باشند؛ یعنی واژه‌های قرینه علاوه بر هم‌وزن بودن، واج یا واج‌های پایانی یکسان نیز داشته باشند.

پس هر ترصیعی موازنه است، اما هر موازنه‌ای ترصیع نیست.

گر عزم جفا داری، سر در رهت اندازم
ور راه وفا گیری، جان در قدمت ریزم
سعدی

پاسخ: موازنه ندارد.

اگرچه میان بعضی واژه‌ها مانند «جفا / وفا» هماهنگی وجود دارد، همه واژه‌های قرینه با یکدیگر سجع متوازن یا متوازی نمی‌سازند.

برای مثال «رهت / قدمت» و «اندازم / ریزم» از نظر وزن با یکدیگر هماهنگ نیستند؛ بنابراین ساختمان کامل موازنه شکل نگرفته است.

ز گرز تو خورشید گریان شود
ز تیغ تو بهرام بریان شود
فردوسی

پاسخ: موازنه دارد.

واژه‌های قرینه:
گرز / تیغ ← سجع متوازن
خورشید / بهرام ← سجع متوازن
گریان / بریان ← سجع متوازی

تکرار «ز»، «تو» و «شود» نیز نظم دو مصراع را بیشتر کرده است.

جفا پل بود، بر عاشق شکستی
وفا گل بود، بر دشمن فشاندی
خاقانی

پاسخ: موازنه دارد.

از جمله واژه‌های قرینه می‌توان به این موارد اشاره کرد:
جفا / وفا ← متوازی
پل / گل ← متوازی
عاشق / دشمن ← متوازن
شکستی / فشاندی ← متوازن

در نتیجه، تقابل واژه‌های هم‌وزن در دو مصراع، آرایه موازنه را پدید آورده است.

همه شوری و نشاطی، همه عشقی و امیدی
همه سحری و فسونی، همه نازی و خرامی
شفیعی کدکنی

پاسخ: موازنه دارد.

ساخت دو مصراع بسیار هماهنگ است و بیشتر واژه‌ها و ترکیب‌های مقابل یکدیگر از نظر وزن تناسب دارند:
نشاط / فسون
عشق / ناز
امید / خرام

همچنین تکرار ساخت «همه … و …» در دو مصراع، نظم و موسیقی کلام را افزایش داده است.

تیر بلای او را جز دل هدف نباشد
تیغ جفای او را جز جان سپر نباشد
خواجوی کرمانی

پاسخ: موازنه دارد.

واژه‌های قرینه دو مصراع از نظر وزن با یکدیگر هماهنگ‌اند؛ مانند:
تیر / تیغ ← متوازن
بلای / جفای ← متوازی
دل / جان ← متوازن
هدف / سپر ← متوازن

عبارت‌های «او را»، «جز» و «نباشد» نیز در هر دو مصراع تکرار شده‌اند و تقارن آنها را کامل‌تر کرده‌اند.

در بزم ز رخسار دو صد شمع برافروز
وز لعل شکربار، می و نقل فرو ریز
عراقی

پاسخ: موازنه ندارد.

واژه‌ها و اجزای دو مصراع به گونه‌ای نیستند که به طور منظم در برابر یکدیگر سجع‌های متوازن یا متوازی بسازند؛ بنابراین آرایه موازنه شکل نگرفته است.

پرواز به آنجا که نشاط است و امید است
پرواز به آنجا که سرود است و سرور است
فریدون مشیری

پاسخ: موازنه دارد.

بخش بزرگی از ساختمان دو مصراع عیناً تکرار شده است: «پرواز به آنجا که … است و … است».

واژه‌های:
نشاط / سرود ← متوازن
امید / سرور ← متوازن

در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند و موازنه را ایجاد کرده‌اند.

نظر تا کنی عرض نقل است و می
نفس تا کشی، حرف چنگ است و نی
بیدل دهلوی

پاسخ: موازنه دارد.

واژه‌های قرینه:
نظر / نفس ← متوازن
عرض / حرف ← متوازن
نقل / چنگ ← متوازن
می / نی ← متوازی

در نتیجه، تقابل واژه‌های هم‌وزن در دو مصراع باعث شکل‌گیری موازنه شده است.

پاسخ نهایی سؤال ۱: آرایه موازنه در بیت‌های دوم، سوم، چهارم، پنجم، هفتم و هشتم به کار رفته است.

بیت‌های اول و ششم موازنه ندارند.

عالم همه عابدند و معبود یکی است
دنیا همه ساجدند و مسجود یکی است
فرخی یزدی

پاسخ: موازنه دارد، اما ترصیع ندارد.

عالم / دنیا سجع متوازن دارند، در حالی که عابدند / ساجدند و معبود / مسجود متوازی‌اند.

چون همه سجع‌ها متوازی نیستند، ترصیع نداریم.

چرا ننهم؟ نهم دل بر خیالت
چرا ندهم؟ دهم جان در وصالت
خاقانی

پاسخ: موازنه دارد، اما ترصیع ندارد.

واژه‌های: ننهم / ندهم، نهم / دهم، خیالت / وصالت هماهنگی زیادی دارند؛ اما دل / جان فقط سجع متوازن‌اند.

پس همه سجع‌ها متوازی نیستند.

چرا مطرب نمی‌خواند سرودی؟
چرا ساقی نمی‌گوید درودی؟
ابتهاج

پاسخ: موازنه دارد، اما ترصیع ندارد.

مطرب / ساقی سجع متوازن‌اند و سرودی / درودی سجع متوازی دارند.

چون همه قرینه‌ها متوازی نیستند، بیت ترصیع ندارد.

راه وصل تو، راه پر آسیب
درد عشق تو، درد بی‌درمان
هاتف اصفهانی

پاسخ: موازنه دارد، اما ترصیع ندارد.

قرینه‌هایی مانند: راه / درد، وصل / عشق، پر / بی، آسیب / درمان از نظر وزن هماهنگی دارند، اما پایان آوایی همه آنها یکسان نیست؛ پس سجع‌ها متوازن‌اند و نه همگی متوازی.

ما ز بالاییم و بالا می‌رویم
ما ز دریاییم و دریا می‌رویم
مولوی

پاسخ: ترصیع دارد.

واژه‌های تکراری «ما»، «ز»، «و» و «می‌رویم» در جایگاه یکسان قرار دارند و واژه‌های:

بالاییم / دریاییم ← سجع متوازی
بالا / دریا ← سجع متوازی

در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند.

پس همه سجع‌های موجود در موازنه متوازی هستند و آرایه ترصیع شکل گرفته است.

پاسخ نهایی سؤال ۲: از میان پنج بیت سؤال، بیت پنجم از مولوی دارای آرایه ترصیع است:

ما ز بالاییم و بالا می‌رویم
ما ز دریاییم و دریا می‌رویم

۳ــ کدام بیت از نظر کاربرد «سجع»، ارزش موسیقایی بیشتری دارد؟

هم عقل دویده در رکابت
هم شرع خزیده در پناهت
جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی

ما برون را ننگریم و قال را
ما درون را بنگریم و حال را
مولوی

پاسخ: بیت دوم، یعنی شعر مولوی، ارزش موسیقایی بیشتری دارد.

در بیت نخست:
عقل / شرع ← متوازن
دویده / خزیده ← متوازی
رکابت / پناهت ← متوازن

پس این بیت موازنه دارد.

اما در بیت مولوی:
برون / درون ← متوازی
ننگریم / بنگریم ← متوازی
قال / حال ← متوازی

بنابراین همه سجع‌های آن متوازی‌اند و ترصیع پدید آمده است.

از آنجا که سجع متوازی نسبت به سجع متوازن ارزش موسیقایی بیشتری دارد، بیت دوم گوش‌نوازتر و از نظر موسیقی لفظی قوی‌تر است.

بهاری کز دو رخسارش، همی شمس و قمر خیزد
نگاری کز دو یاقوتش همی شهد و شکر ریزد
کلیله و دمنه

پاسخ: شاعر از موازنه استفاده کرده است.

واژه‌های دو مصراع به شکل منظم روبه‌روی یکدیگر قرار گرفته‌اند:

بهاری / نگاری ← متوازی
رخسارش / یاقوتش ← متوازن
شمس / شهد ← متوازن
قمر / شکر ← متوازی
خیزد / ریزد ← متوازی

پس بیشتر واژه‌های قرینه سجع دارند و این تقابل، موسیقی درونی شعر را افزایش داده است؛ اما چون همه آنها متوازی نیستند، این نمونه را موازنه می‌نامیم.

برگ بی‌برگی بود ما را نوال
مرگ بی‌مرگی بود ما را حلال
مولوی

پاسخ: شاعر از ترصیع استفاده کرده است.

واژه‌های قرینه:
برگ / مرگ ← متوازی
بی‌برگی / بی‌مرگی ← متوازی
نوال / حلال ← متوازی

بخش‌های «بود ما را» نیز عیناً تکرار شده‌اند.

چون همه سجع‌های موجود متوازی هستند، این بیت نمونه روشن ترصیع است.

ما چو ناییم و نوا در ما ز توست
ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست
مولوی

پاسخ: شاعر از ترصیع استفاده کرده است.

ساخت دو مصراع کاملاً قرینه است:

ناییم / کوهیم ← متوازی
نوا / صدا ← متوازی

و واژه‌های «ما، چو، و، در، ما، ز، توست» عیناً در هر دو مصراع تکرار شده‌اند.

در نتیجه، واژه‌های قرینه در ساخت کلی بیت هماهنگی بسیار زیادی دارند و سجع‌های متوازی، ترصیع را پدید آورده‌اند.

نتیجه سؤال ۴:
بیت اول: موازنه
بیت دوم: ترصیع
بیت سوم: ترصیع

در هر سه نمونه، شاعر با قرار دادن واژه‌های هم‌وزن و آهنگین در برابر یکدیگر، موسیقی لفظی شعر را افزایش داده است؛ با این تفاوت که در دو نمونه مولوی، هماهنگی سجع‌های متوازی بیشتر و کامل‌تر است.

هر که تأمّل نکند در جواب
بیشتر آید سخنش ناصواب
سعدی

پاسخ: ۳ هجای کشیده

هجاهای کشیده عبارت‌اند از:

۱ــ «واب» در «جواب»
جَ / واب

۲ــ «بیش» در «بیشتر»
بیش / تَر

۳ــ «واب» در «ناصواب»
نا / صَ / واب

پس در مجموع ۳ هجای کشیده داریم.

نکته: «واب» در پایان مصراع از نظر ساختمان آوایی هجای کشیده است؛ هرچند طبق قاعده عروض، هجای پایانی مصراع هنگام تعیین وزن بلند محسوب می‌شود. چون سؤال درباره تعداد هجاهای کشیده است، آن را در شمارش می‌آوریم.

چند پرسی ز من چیستم من
نیستم نیستم نیستم من
میرزا حبیب خراسانی

پاسخ: ۵ هجای کشیده

هجاهای کشیده عبارت‌اند از:

۱ــ «چند»

۲ــ «چیس» در «چیستم»
چیس / تَم

در مصراع دوم، واژه «نیستم» سه بار تکرار شده است:

۳ــ نیس / تَم
۴ــ نیس / تَم
۵ــ نیس / تَم

هجای نخست هر سه «نیستم»، یعنی «نیس»، کشیده است.

بنابراین در مجموع ۵ هجای کشیده در بیت وجود دارد.

نکات مهم درس نهم:

• موازنه از قرار گرفتن سجع‌های متوازن یا متوازی در برابر یکدیگر پدید می‌آید.
• در تشخیص موازنه باید واژه‌های دو جمله یا دو مصراع را روبه‌روی یکدیگر قرار دهیم.
• ترصیع نوعی موازنه است که همه سجع‌های آن متوازی هستند.
• سجع متوازی علاوه بر هم‌وزنی، واج یا واج‌های پایانی مشترک نیز دارد؛ بنابراین موسیقی آن از سجع متوازن بیشتر است.
• هر ترصیعی موازنه محسوب می‌شود، اما هر موازنه‌ای ترصیع نیست.
• در شمارش هجای کشیده باید ساختمان آوایی هجا را در نظر گرفت؛ حتی اگر هجای کشیده در پایان مصراع هنگام تعیین وزن، بلند محسوب شود.

جمع‌بندی درس نهم علوم و فنون ادبی دهم: موازنه و ترصیع هر دو از هماهنگی واژه‌های قرینه و ایجاد موسیقی لفظی پدید می‌آیند. در موازنه می‌توان هم سجع متوازن و هم سجع متوازی داشت؛ اما در ترصیع همه سجع‌ها متوازی‌اند. بنابراین برای تشخیص درست این دو آرایه، کافی است واژه‌های دو جمله یا دو مصراع را روبه‌روی یکدیگر قرار دهیم و وزن و واج‌های پایانی آنها را مقایسه کنیم. هرچه هماهنگی آوایی واژه‌های قرینه بیشتر باشد، موسیقی سخن نیز گوش‌نوازتر خواهد شد.