جواب خودارزیابی درس چهارم علوم و فنون دهم؛ صفحه ۴۵ و ۴۶

پاسخ: پس از ورود اسلام به ایران، زبان فارسی وارد مرحله تازه‌ای شد و با استفاده از الفبای خط عربی، شکل جدیدی پیدا کرد که به آن «فارسی نو» یا «فارسی دری» گفته شد.

طبق متن کتاب، دری زبان درباری سامانیان و زبان محاوره و مکاتبه مقامات دولتی بود. این زبان نخستین صورت ادبی فارسی نو در برابر نفوذ عناصر زبان عربی به شمار می‌رفت و به تدریج گسترش یافت و زبان عمومی سراسر ایران شد.

برای یادگیری بهتر: زبان‌های ایرانی از نظر تاریخی در این درس به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند: فارسی باستان ← فارسی میانه ← فارسی نو. فارسی میانه نیز شامل دو گروه پارتی و پهلوی است.

پاسخ: چند عامل مهم باعث رشد و گسترش زبان و ادب فارسی در این دوره شد:

۱ــ حمایت سامانیان از فرهنگ و زبان فارسی: در آغاز این دوره، دولت سامانی روی کار آمد و رسم‌ها و سنت‌های فرهنگی کهن ایرانی را رواج داد.

۲ــ تبدیل بخارا به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی: دانشمندان و اهل ادب در بخارا فعالیت می‌کردند و آثار ارزشمندی به زبان فارسی و عربی پدید می‌آوردند.

۳ــ حمایت امیران سامانی از شاعران فارسی‌گو: بعضی از امیران سامانی خود اهل فضل و ادب بودند و شاعران فارسی‌گو را تشویق می‌کردند.

۴ــ تشویق به ترجمه کتاب‌ها به زبان فارسی: سامانیان مترجمان را به ترجمه کتاب‌های معتبر به نثر فارسی تشویق می‌کردند و همین امر سبب گسترش توانایی‌های نثر فارسی شد.

۵ــ توجه به تاریخ و هویت ایرانی: سامانیان بر تألیف به زبان فارسی دری و گردآوری تاریخ و روایت‌های گذشته ایران تأکید داشتند و از این راه به تقویت هویت فرهنگی ایرانی در چارچوب فرهنگ اسلامی کمک کردند.

۶ــ ادامه حمایت از زبان فارسی در دوره غزنویان: غزنویان نیز برای استوار کردن حکومت خود، ناچار به رواج زبان فارسی شدند و تا پایان حکومت مسعود، دربار آنان محل حضور شاعران بزرگی مانند عنصری، فرخی و منوچهری بود.

۷ــ گسترش ترجمه و ورود اصطلاحات تازه: با ترجمه آثار عربی، بسیاری از اصطلاحات علمی، ادبی، دینی و سیاسی وارد فارسی دری شدند و بر توانایی و غنای این زبان افزودند.

مهم‌ترین کتاب‌های نثر این دوره:

۱ــ شاهنامه ابومنصوری
این کتاب در حدود سال ۳۴۶ قمری به دست گروهی از دانشوران خراسان نوشته شد و موضوع آن تاریخ گذشته ایران بود. امروزه تنها چند صفحه از مقدمه آن باقی مانده است.

۲ــ ترجمه تفسیر طبری
اصل این تفسیر را محمد بن جریر طبری به زبان عربی نوشته بود و گروهی از دانشمندان آن روزگار آن را به فارسی دری ترجمه کردند. این اثر از نمونه‌های مهم توانایی زبان فارسی در بیان مفاهیم دینی است.

۳ــ تاریخ بلعمی
ابوعلی بلعمی به فرمان منصور بن نوح سامانی، تاریخ طبری را به فارسی برگرداند؛ اما در هنگام ترجمه مطالبی را حذف و مطالبی درباره تاریخ ایران به آن افزود و کتاب را به اثری مستقل تبدیل کرد که به تاریخ بلعمی شهرت یافت.

تأثیر این آثار بر زبان و ادب فارسی: پدید آمدن چنین کتاب‌هایی باعث شد نثر فارسی دری گسترش و رونق پیدا کند و فارسی در موضوع‌های گوناگون، به‌ویژه مسائل تاریخی، ملی، حماسی و دینی به کار گرفته شود.

نثر این دوره عموماً ساده و روان بود و هنوز استفاده فراوان از اصطلاحات علمی، شعرها و امثال در آن رواج پیدا نکرده بود.

این آثار همچنین نشان دادند که فارسی دری می‌تواند علاوه بر شعر، برای نگارش کتاب‌های مهم تاریخی و دینی نیز به کار رود و همین امر به تثبیت و گسترش نثر فارسی کمک کرد.

پاسخ: شعر فارسی در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم معمولاً دارای سادگی فکر و روانی کلام بود. شاعران بیشتر به واقعیت‌های بیرونی و محسوس توجه داشتند و مفاهیم ذهنی شعر آنها معمولاً از تعالیم کلی اخلاقی فراتر نمی‌رفت.

استفاده از ترکیب‌های تازه، استعاره‌های دلپذیر، تشبیه‌های گوناگون و توصیف‌های فراوان نیز از ویژگی‌های شعر این دوره بود.

مهم‌ترین انواع و مضامین شعر این دوره عبارت‌اند از:

شعر حماسی: یکی از مهم‌ترین انواع شعر این دوره بود و حماسه ملی ایران با فردوسی به اوج خود رسید.

شعر مدحی: مدیحه‌سرایی با تأثیر از شعر عربی رواج پیدا کرد و شاعران درباری به ستایش پادشاهان و بزرگان دربار می‌پرداختند.

شعر غنایی: با شاعرانی مانند رودکی و شهید بلخی قوت و استحکام یافت.

شعر حکمی و اندرزی یا تعلیمی: در این دوره شکل گرفت؛ هرچند در دوره سلجوقیان به پختگی بیشتری رسید. از آغاز قرن چهارم آوردن موعظه و نصیحت در شعر رایج شد و کسایی مروزی از شاعرانی بود که قصیده‌ای کامل در این زمینه سرود.

داستان‌سرایی و قصه‌پردازی: آوردن حکایت‌ها و مثل‌ها نیز در شعر این دوره آغاز شد.

راهنمای پاسخ روی نقشه: در این دوره، مهم‌ترین خاستگاه و مرکز گسترش فارسی دری ابتدا مشرق و شمال شرقی ایران، خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بود و سپس قلمرو شعر و نثر فارسی در بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های ایرانی گسترش یافت.

برای مشخص کردن روی نقشه: محدوده‌ای را که مراکز مهم زبان و ادب فارسی در آن قرار داشته‌اند، نشان دهید؛ به‌ویژه نواحی ماوراءالنهر و خراسان بزرگ و امتداد آن در بخش‌های وسیعی از ایران.

از مراکز مهمی که در نقشه کتاب دیده می‌شوند می‌توان به بخارا، سمرقند، مرو، بلخ، هرات، نیشابور، توس، گرگان، ری، همدان، اصفهان، شیراز، کرمان، غزنه و کابل اشاره کرد.

دقت کنید: در نقشه کتاب، رنگ صورتی به طور مشخص قلمرو سامانیان را نشان می‌دهد و خط سبز نیز راه ابریشم است. بنابراین نباید بدون توجه به راهنمای نقشه، تمام بخش صورتی را صرفاً با عنوان «قلمرو زبان فارسی» نام‌گذاری کنیم.

هدف سؤال این است که با کمک نقشه و مطالب درس، ناحیه گسترش شعر و نثر فارسی و مراکز مهم آن را تشخیص دهیم.

نکته مهم درس چهارم: سیر زبان فارسی در این درس از فارسی باستان آغاز می‌شود، به فارسی میانه می‌رسد و سپس وارد مرحله فارسی نو یا دری می‌شود. در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم، حمایت حکومت‌هایی مانند سامانیان، فعالیت شاعران و نویسندگان و ترجمه آثار گوناگون باعث شکوفایی شعر و نثر فارسی شد.

جمع‌بندی درس چهارم علوم و فنون ادبی دهم: زبان‌های ایرانی از نظر تاریخی به فارسی باستان، فارسی میانه و فارسی نو تقسیم می‌شوند. فارسی میانه شامل زبان‌های پارتی و پهلوی است و پس از ورود اسلام، فارسی وارد مرحله تازه‌ای شد که فارسی نو یا دری نام گرفت. در سه قرن نخست هجری، حکومت‌هایی مانند طاهریان و صفاریان زمینه رشد دوباره زبان فارسی را فراهم کردند و در دوره سامانیان، زبان و ادب فارسی به شکوفایی چشمگیری رسید. قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم از مهم‌ترین دوره‌های رشد فرهنگ و ادب فارسی است؛ دوره‌ای که شعر حماسی، مدحی و غنایی رونق گرفت و نثر ساده و روان فارسی با آثاری مانند شاهنامه ابومنصوری، ترجمه تفسیر طبری و تاریخ بلعمی گسترش یافت.