در صفحه ۶۰ زمینشناسی یازدهم از فصل چهارم «پویایی زمین»، نظریه زمینساخت ورقهای و حرکت ورقههای سنگکره بررسی میشود. در بخش «با هم بیندیشید» باید علت حرکت ورقهها، پیامدهای آن، فرورانش ورقه اقیانوسی و نتایج برخورد ورقهها را توضیح دهیم.
زمینه لازم از متن کتاب:
ورقههای سنگکره به دو نوع قارهای و اقیانوسی تقسیم میشوند. سنگکره قارهای نسبت به سنگکره اقیانوسی ضخامت بیشتری و چگالی کمتری دارد. همچنین سن سنگهای قارهای میتواند بسیار زیاد باشد؛ در حالی که سنگهای بستر اقیانوسها معمولاً جوانترند.
حرکت و برهمکنش این ورقهها بسیاری از پدیدههای زمینشناسی مانند زمینلرزه، آتشفشان، چینخوردگی و شکستگی را ایجاد میکند.
جواب با هم بیندیشید صفحه ۶۰ زمینشناسی یازدهم
۱ـ علت حرکت ورقههای سنگکره چیست؟
پاسخ: انرژی و گرمای درون زمین باعث حرکت مواد در بخشهای خمیری گوشته و ایجاد جریانهای همرفتی میشود. این جریانها همراه با نیروهایی مانند کشش ورقه فرورونده و رانش ورقه از پشتههای میاناقیانوسی سبب حرکت ورقههای سنگکره میشوند.
پاسخ کوتاه: گرمای درون زمین و جریانهای همرفتی گوشته، همراه با نیروهایی مانند کشش ورقه فرورونده، باعث حرکت ورقههای سنگکره میشوند.
۲ـ پیامدهای حاصل از حرکت ورقهها را ذکر کنید.
پاسخ: حرکت ورقههای سنگکره پیامدهای گوناگونی دارد که از مهمترین آنها میتوان به زمینلرزه، فعالیتهای آتشفشانی، چینخوردگی، گسلخوردگی و شکستگی، کوهزایی، تشکیل پشتههای میاناقیانوسی، گودالهای عمیق اقیانوسی و باز و بسته شدن حوضههای اقیانوسی اشاره کرد.
پاسخ کوتاه: زمینلرزه، آتشفشان، چینخوردگی، گسلخوردگی، کوهزایی و تشکیل پشتهها و گودالهای اقیانوسی از مهمترین پیامدهای حرکت ورقهها هستند.
۳ـ علت فرورانش ورقه اقیانوسی چیست؟
پاسخ: سنگکره اقیانوسی نسبت به سنگکره قارهای چگالی بیشتری دارد. همچنین با دور شدن از پشته میاناقیانوسی سردتر و متراکمتر میشود؛ بنابراین هنگام همگرایی ورقهها، ورقه اقیانوسیِ چگالتر میتواند به زیر ورقه دیگر فرو رود و وارد گوشته شود. به این فرایند فرورانش میگویند.
پاسخ کوتاه: به علت چگالی بیشتر ورقه اقیانوسی، این ورقه در محل همگرایی به زیر ورقه دیگر فرو میرود.
۴ـ چرا با وجود گسترش بستر اقیانوسها وسعت سطح زمین افزایش نمییابد؟
پاسخ: در پشتههای میاناقیانوسی، مواد مذاب بالا میآیند و
سنگکره اقیانوسی جدید تشکیل میشود؛ اما تقریباً همزمان در مرزهای همگرا، بخشهایی از سنگکره اقیانوسی قدیمی در مناطق فرورانش به داخل گوشته فرو میروند.
بنابراین تشکیل پوسته جدید در یک ناحیه با مصرف و فرورانش پوسته قدیمی در نواحی دیگر جبران میشود و وسعت کلی سطح زمین افزایش پیدا نمیکند.
پاسخ کوتاه: زیرا همزمان با تشکیل سنگکره جدید در پشتههای اقیانوسی، سنگکره قدیمی در مناطق فرورانش وارد گوشته میشود؛ بنابراین مساحت کلی زمین تقریباً ثابت میماند.
۵ـ نتیجهٔ فرورانش ورقهٔ اقیانوسی ـ قارهای و اقیانوسی ـ اقیانوسی چیست؟
پاسخ:
الف) فرورانش اقیانوسی ـ قارهای:
ورقه اقیانوسیِ چگالتر به زیر ورقه قارهای فرو میرود. در نتیجه معمولاً گودال عمیق اقیانوسی، زمینلرزههای فراوان و رشتهکوهها و آتشفشانهای قارهای در حاشیه قاره شکل میگیرند.
نمونه معروف آن، فرورانش ورقه نازکا به زیر آمریکای جنوبی و تشکیل رشتهکوه آند است.
ب) فرورانش اقیانوسی ـ اقیانوسی:
یکی از دو ورقه اقیانوسی، معمولاً ورقه چگالتر، به زیر دیگری فرو میرود. در نتیجه گودال عمیق اقیانوسی، زمینلرزه و مجموعهای از جزایر آتشفشانی به شکل قوس جزیرهای تشکیل میشود.
پاسخ کوتاه:
اقیانوسی ـ قارهای: گودال اقیانوسی، زمینلرزه و رشتهکوه و آتشفشانهای قارهای.
اقیانوسی ـ اقیانوسی: گودال اقیانوسی، زمینلرزه و قوس جزایر آتشفشانی.
نکته مهم: در فرورانش اقیانوسی ـ اقیانوسی، نتیجه شاخص تشکیل «قوس جزایر آتشفشانی» است؛ در حالی که در فرورانش اقیانوسی ـ قارهای، آتشفشانها و کوهها در حاشیه قاره تشکیل میشوند.
جمعبندی صفحه ۶۰ زمینشناسی یازدهم: گرمای درون زمین و نیروهای مرتبط با حرکت ورقهها سبب جابهجایی سنگکره میشوند. این حرکتها پدیدههایی مانند زمینلرزه، آتشفشان، چینخوردگی و کوهزایی را ایجاد میکنند. ورقه اقیانوسی به علت چگالی بیشتر در محل همگرایی فرورانش میکند و همزمان با تشکیل سنگکره جدید در پشتههای میاناقیانوسی، سنگکره قدیمی در مناطق فرورانش مصرف میشود؛ به همین دلیل مساحت کلی سطح زمین افزایش نمییابد.
