جواب قلمرو زبانی، ادبی و فکری درس پنجم فارسی دوازدهم؛ دماوندیه صفحه ۳۸ و ۳۹

✓ پاسخ: اورند

واژۀ «اورند» در شعر دماوندیه به معنی تخت و سریر پادشاهی است؛ بنابراین از نظر معنایی با «سریر» در بیت بالا برابر است.

✓ پاسخ: سفله

«سفله» به معنی پست و فرومایه است و با واژۀ «فرومایه» در بیت بالا هم‌معناست.

نکته واژگانی: «اورند» از واژه‌های کم‌کاربرد امروزی است و در این درس به معنی اورنگ و تخت پادشاهی آمده است. «سفله» نیز در برابر انسان بزرگوار و شریف، به فرد پست و فرومایه گفته می‌شود.

✓ پاسخ:
بی‌خردان سفله
مردم نحس
قلب فسرده
این اساس

نکته: در ترکیب وصفی، واژۀ دوم ویژگی یا صفتی برای واژۀ نخست بیان می‌کند؛ برای نمونه در «قلب فسرده»، «فسرده» صفت «قلب» و در «مردم نحس»، «نحس» صفت «مردم» است.

✓ پاسخ:
مشتِ روزگار
گردشِ قرن‌ها

چرا «مشت درشت» ترکیب اضافی نیست؟
زیرا «درشت» ویژگیِ مشت را بیان می‌کند؛ پس «مشتِ درشت» ترکیب وصفی است. اما در «مشتِ روزگار»، «روزگار» به «مشت» اضافه شده و ترکیب اضافی ساخته است.

✓ پاسخ:
دادِ دل
دلِ مردم

نکته امتحانی: در عبارت «دادِ دلِ مردمِ خردمند» چند واژه پشت سر هم با کسرۀ اضافه آمده‌اند، اما همۀ آن‌ها ترکیب اضافی نیستند. «دادِ دل» و «دلِ مردم» اضافی‌اند، در حالی که «مردمِ خردمند» ترکیب وصفی است؛ زیرا «خردمند» صفت مردم است.

✓ پاسخ:
یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها در بیت‌های زیر دیده می‌شود:

تا چشم بشر نبیندت روی
بنهفته به ابر، چهر دلبند

تا وارهی از دم ستوران
وین مردم نحس دیومانند

با شیر سپهر بسته پیمان
با اختر سعد کرده پیوند

شاعر برای پنهان بودن قلۀ دماوند در میان ابرها و بلندی بسیار آن علتی شاعرانه می‌آورد و می‌گوید دماوند برای دور ماندن از مردم نادان و فرومایه، چهرۀ خود را در ابر پنهان کرده و به خورشید و ستارگان نزدیک شده است. این علت واقعی نیست؛ بنابراین آرایۀ حسن تعلیل شکل گرفته است.

راه تشخیص حسن تعلیل: اگر شاعر برای یک پدیدۀ طبیعی یا واقعی، به جای علت علمی و عادی، دلیلی زیبا و خیال‌انگیز بیان کند، با حسن تعلیل روبه‌رو هستیم. در اینجا علت واقعی پوشیده شدن قله، وجود ابر و ارتفاع زیاد دماوند است؛ اما شاعر آن را به بیزاری کوه از مردم بدکردار نسبت می‌دهد.

الف)
ای دیو سپید پای در بند
ای گنبد گیتی، ای دماوند

✓ پاسخ:
دیو سپید: استعاره از کوه دماوند است؛ سفیدی دیو نیز با برف‌های سفید قلۀ دماوند تناسب دارد.

گنبد گیتی: استعاره از دماوند و بیانگر بلندی و شکوه آن است.

ب)
تو قلب فسرده زمینی
از درد ورم نموده یک چند

✓ پاسخ:
قلب فسردۀ زمین: تصویری استعاری از دماوند است. شاعر کوه را مانند قلبی می‌بیند که از شدت درد متورم شده است.

ورم: استعاره از برآمدگی و برجستگی دماوند.

پ)
تا درد و ورم فرو نشیند
کافور بر آن ضماد کردند

✓ پاسخ:
کافور: استعاره از برف سفید قلۀ دماوند است. شاعر برف را مانند مرهمی سفید تصور کرده که برای آرام کردن درد و ورم قلب زمین بر آن گذاشته‌اند.

✓ پاسخ:
شعر «دماوندیه» در قالب قصیده و شعر «مست و هشیار» در قالب قطعه سروده شده است.

در قصیده، معمولاً مصراع نخست بیت اول با مصراع‌های دوم هم‌قافیه است و شعر می‌تواند برای موضوعاتی مانند مدح، وصف، پند یا مسائل اجتماعی به کار رود. در قطعه نیز مصراع‌های دوم هم‌قافیه‌اند، اما مصراع نخست بیت اول معمولاً با مصراع دوم هم‌قافیه نیست.

نکته امتحانی: برای تشخیص قصیده و قطعه فقط به موضوع شعر نگاه نکنید؛ آرایش قافیه اهمیت زیادی دارد. در قصیده، بیت نخست معمولاً «مصرّع» است، اما در قطعه چنین الزامی وجود ندارد.

✓ پاسخ:
دماوند: نمادی از ایران و جامعۀ ایرانی است؛ سرزمینی که شاعر آن را رنج‌دیده و گرفتار نابسامانی‌های زمانه می‌بیند.

سوخته‌جان: خودِ ملک‌الشعرای بهار است که از اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور رنج می‌برد.

ب) چرا شاعر خطاب به دماوند چنین می‌گوید؟

تو قلب فسردۀ زمینی
از درد، ورم نموده یک چند

✓ پاسخ:
شاعر دماوند را مانند قلبی دردکشیده از پیکر زمین می‌بیند. از نگاه او، ظلم، آشفتگی و نابسامانی‌های جامعه چنان شدید شده‌اند که گویی درد در دل زمین جمع شده و دماوند از شدت این رنج، به صورت برآمدگی و ورمی بزرگ از دل زمین سر برآورده است.

نکتۀ مفهومی: در این بیت، توصیف دماوند فقط یک تصویر طبیعی نیست؛ شاعر رنج کشور و جامعه را در شکل «قلب دردناک زمین» مجسم کرده است.

۲- معنی و مفهوم بیت زیر را به نثر روان بنویسید.

بفکن ز پی این اساس تزویر
بگسل ز هم این نژاد و پیوند

✓ معنی روان:
این ساختار و نظامی را که بر پایۀ فریب، ریا و دورویی بنا شده است، از ریشه نابود کن و پیوند و ریشۀ عاملان آن را از هم بگسل.

مفهوم: مبارزه با ظلم و فساد و از میان بردن ریشه‌های آن.

۳- مفهوم مشترک سروده‌های زیر را بنویسید.

شو منفجر ای دل زمانه
وآن آتش خود نهفته مپسند

دلا خموشی چرا؟ چو خُم نجوشی چرا؟
برون شد از پرده راز، پرده‌پوشی چرا؟

✓ پاسخ:
هر دو سروده انسان را به کنار گذاشتن سکوت، آشکار کردن دردها و اعتراض به نابسامانی‌های جامعه دعوت می‌کنند. در هر دو، خاموش ماندن در برابر وضع نادرست پذیرفتنی نیست و شاعر خواهان بیداری و واکنش در برابر مشکلات است.

برای پاسخ کوتاه امتحانی:
دعوت به اعتراض، بیان دردهای جامعه و سکوت نکردن در برابر نابسامانی‌ها.

مرور سریع نکات مهم کارگاه:
اورند: هم‌معنی سریر و تخت.
سفله: هم‌معنی فرومایه.
حسن تعلیل: در بیت‌های ۳، ۵ و ۱۲ دیده می‌شود.
سیم: استعاره از برف؛ آهن: استعاره از سنگ‌ها و صخره‌های دماوند؛ آتش: استعاره از خشم.
قالب دماوندیه: قصیده؛ قالب مست و هشیار: قطعه.
دماوند: در قلمرو فکری، نماد ایران و جامعۀ ایرانی.
سوخته‌جان: خود شاعر.
اندیشۀ محوری کارگاه: اعتراض به فساد و ظلم و دعوت به بیداری و مبارزه با نابسامانی‌های جامعه.

معنی شعر دماوندیه درس پنجم فارسی دوازدهم؛ آرایه‌ها و معنی کلمات صفحه ۳۴ و ۳۵

جواب درس چهارم آزاد فارسی دوازدهم؛ ادبیات بومی ۱ صفحه ۳۲ و ۳۳

معنی گنج حکمت خاکریز فارسی دوازدهم؛ آرایه‌ها و معنی کلمات صفحه ۳۰

جواب قلمرو زبانی، ادبی و فکری درس سوم فارسی دوازدهم؛ آزادی و دفتر زمانه