جواب درس چهارم دین و زندگی دهم | آینده روشن

📌 تفاوت دو مفهوم مهم درس: «امکان معاد» یعنی زنده شدن انسان‌ها پس از مرگ شدنی است؛ «ضرورت معاد» یعنی با توجه به حکمت و عدالت خداوند، زندگی انسان باید پس از مرگ ادامه داشته باشد.

۱ـ کدام یک از آیات، آفرینش نخستین انسان را شاهدی بر امکان معاد گرفته است؟

پاسخ: آیهٔ ۷۹ سورهٔ یس:

«قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ»

یعنی: بگو همان کسی که نخستین بار آن را پدید آورد، زنده‌اش می‌کند و او به هر آفرینشی داناست.

خداوندی که انسان را برای نخستین بار آفریده است، می‌تواند پس از مرگ نیز او را دوباره زنده کند؛ بنابراین، آفرینش نخستین انسان، دلیلی بر امکان آفرینش دوبارهٔ اوست.

۲ـ در این آیات کدام اسم از اسماء خداوند آمده است؟

پاسخ: در آیهٔ ۷۹، نام «علیم» به معنای بسیار دانا ذکر شده است؛ یعنی خداوند از همهٔ آفریده‌ها و چگونگی آفرینش دوبارهٔ آن‌ها آگاه است. در آیهٔ ۸۱ همین مجموعه نیز دو نام «خلّاق» و «علیم»، به معنای آفرینشگر و دانا، ذکر شده‌اند.

۱ـ کدام آیه برای امکان معاد بر قدرت خداوند تأکید می‌کند؟

پاسخ: آیهٔ ۸۱ سورهٔ یس، قدرت خداوند در آفرینش آسمان‌ها و زمین را دلیلی بر توانایی او برای آفرینش دوبارهٔ انسان‌ها می‌داند:

«أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَىٰ أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَىٰ وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ»

یعنی: آیا کسی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است، نمی‌تواند مانند آن‌ها را بیافریند؟ آری، او آفرینشگر داناست.

آیهٔ ۴ سورهٔ قیامت نیز بر همین توانایی تأکید می‌کند: «بَلَىٰ قَادِرِينَ عَلَىٰ أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ»؛ یعنی خداوند حتی می‌تواند سرانگشت‌های انسان را دوباره سامان دهد.

۲ـ چرا توانایی انسان‌ها قابل مقایسه با توانایی خدا نیست؟

پاسخ: توانایی انسان محدود است و برای انجام کارها به امکانات، زمان و شرایط مناسب نیاز دارد؛ اما قدرت خداوند نامحدود است و به چیزی وابسته نیست. او آفرینندهٔ انسان و جهان است؛ پس ناتوانی انسان در زنده کردن مردگان، نشانهٔ ناتوانی خداوند نیست.

۱ـ کدام یک از آیات ابتدای درس از حکمت خداوند برای معاد استفاده کرده است؟

پاسخ: آیهٔ ۲۷ سورهٔ ص:

«وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا»

یعنی: ما آسمان و زمین و آنچه را میان آن‌هاست، بیهوده نیافریده‌ایم.

۲ـ پیام اصلی آن آیه چیست؟

پاسخ: آفرینش جهان و انسان بیهوده و بی‌هدف نیست؛ زیرا خداوند حکیم است. اگر زندگی انسان با مرگ برای همیشه پایان یابد، بسیاری از استعدادها و خواسته‌های عمیق او، مانند میل به جاودانگی، بی‌پاسخ می‌ماند. پس زندگی دیگری لازم است تا انسان بتواند به هدف نهایی آفرینش خود برسد.

۱ـ کدام آیه به این استدلال اشاره می‌کند؟

پاسخ: آیهٔ ۲۸ سورهٔ ص به ضرورت معاد بر اساس عدالت خداوند اشاره می‌کند:

«أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ»

یعنی: آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، مانند فسادکنندگان در زمین قرار می‌دهیم؟ یا پرهیزگاران را مانند بدکاران می‌شماریم؟

خداوند عادل است و نیکوکاران و بدکاران را یکسان قرار نمی‌دهد. از آنجا که در دنیا پاداش و کیفر همهٔ کارها به‌طور کامل تحقق نمی‌یابد، جهان دیگری برای برقراری عدالت کامل لازم است.

۲ـ در این آیه چه کسانی با هم مقایسه شده‌اند؟

پاسخ: در این آیه دو مقایسه وجود دارد:

۱. مؤمنانِ نیکوکار: با کسانی که در زمین فساد می‌کنند، مقایسه شده‌اند.

۲. پرهیزگاران: با بدکاران و گناهکاران مقایسه شده‌اند.

پیام این مقایسه آن است که سرانجام این گروه‌ها نزد خداوند یکسان نیست.

۱ـ تعدادی از کارهای نیک و تعدادی از گناهان را که در این دنیا قابل پاداش و مجازات نباشند، ذکر کنید.

پاسخ: برخی کارها چنان آثار گسترده یا ماندگاری دارند که پاداش یا مجازات کامل آن‌ها در این دنیا ممکن نیست. نمونه‌ها:

✅ نمونه‌هایی از کارهای نیک:

۱. کسی جان خود را برای نجات چند انسان از دست می‌دهد؛ او دیگر در این دنیا حضور ندارد تا پاداش فداکاری‌اش را دریافت کند.

۲. فردی بیمارستان یا مدرسه‌ای وقف می‌کند که سال‌ها پس از مرگ او نیز به مردم خدمت می‌کند؛ آثار کار خوب او از عمرش طولانی‌تر است.

۳. معلمی انسان‌های درستکار و خدمتگزار تربیت می‌کند و اثر آموزش او به نسل‌های بعد می‌رسد؛ همهٔ نتایج این کار در زمان زندگی او آشکار نمی‌شود.

۴. پژوهشگری راهی برای نجات جان بیماران پیدا می‌کند که پس از مرگش نیز جان افراد بسیاری را نجات می‌دهد؛ پاداش دنیوی نمی‌تواند همهٔ این آثار را در بر بگیرد.

نمونه‌هایی از گناهان:

۱. کسی جان انسان‌های بسیاری را می‌گیرد؛ مجازات دنیوی او نمی‌تواند به تعداد جان‌های ازدست‌رفته باشد یا آن انسان‌ها را به زندگی بازگرداند.

۲. فردی پایه‌گذار ظلم و فسادی می‌شود که پس از مرگ او هم ادامه دارد؛ در زمان زندگی‌اش نمی‌توان او را بابت همهٔ پیامدهای آیندهٔ کارش مجازات کرد.

۳. کسی با پایمال کردن حقوق شمار زیادی از مردم، فرصت تحصیل، سلامت یا زندگی مناسب را از آنان می‌گیرد؛ جبران کامل همهٔ این خسارت‌ها در دنیا همیشه ممکن نیست.

۲ـ اگر در بحث وجود معاد، دلیلی جز خبر پیامبران نداشتید، آیا آن را می‌پذیرفتید؟ به چه دلیل؟

پاسخ: بله؛ زیرا با شناخت و پذیرش پیامبریِ آنان، به راست‌گویی و خبرشان اعتماد می‌کنیم. پیامبران از طرف خداوند خبر داده‌اند که زندگی انسان پس از مرگ ادامه دارد و انسان باید پاسخ‌گوی اعمال خود باشد. بنابراین، خبر آنان دربارهٔ معاد برای ما پذیرفتنی است.

از سوی دیگر، موضوع زندگی پس از مرگ آن‌قدر مهم است که حتی احتمال آن نیز نباید نادیده گرفته شود. عقل می‌گوید دربارهٔ چنین خبر مهمی تحقیق کنیم و برای روبه‌رو شدن با پیامدهای اعمال خود آماده باشیم.

۳ـ رابطهٔ میان «آفرینش استعدادها و سرمایه‌های مختلف در وجود انسان» و «ضرورت معاد» را توضیح دهید.

پاسخ: خداوند در وجود انسان استعدادهای فراوان و خواسته‌هایی مانند میل به جاودانگی و رسیدن به کمال قرار داده است. زندگی کوتاه دنیا برای شکوفایی کامل این استعدادها و پاسخ به همهٔ این خواسته‌ها کافی نیست. چون خداوند حکیم است و هیچ استعداد و سرمایه‌ای را بیهوده نمی‌آفریند، باید زندگی دیگری وجود داشته باشد تا انسان بتواند مسیر رشد و کمال خود را ادامه دهد. بنابراین، آفرینش این استعدادها با ضرورت معاد ارتباط دارد.

ارتباط با متن درس: این پاسخ به استدلال «حکمت خداوند» مربوط است.

پاسخ درس‌های قبلی:

جواب درس سوم دین و زندگی دهم | به سوی جاودانگی

جواب درس دوم دین و زندگی دهم | قدرت پرواز