جواب درس اول دین و زندگی دوازدهم | هستی بخش
پاسخ کامل درس ۱ دین و زندگی دوازدهم «هستی بخش» ویژه رشته های تجربی و ریاضی، شامل جواب تفکر در متن صفحه ۸، تدبر در قرآن صفحه ۱۰، تفکر در حدیث صفحه ۱۲ و اندیشه و تحقیق صفحه ۱۴.
درس اول دین و زندگی دوازدهم، «هستیبخش»، دربارهٔ نیاز همیشگی جهان به خداوند است؛ نیازی که هم پیدایش موجودات و هم ادامهٔ وجود آنها را دربرمیگیرد. در این مطلب از تاپ ناپ، پاسخ فعالیتهای صفحات ۸، ۱۰، ۱۲ و ۱۴ را همراه با توضیح دانش تکمیلی صفحهٔ ۱۳ و مفهوم شعرهای درس میخوانید. شمارهٔ صفحات مطابق کتاب چاپ ۱۴۰۵ است.
جواب تفکر در متن صفحه ۸ دینی دوازدهم
توضیحات صفحهٔ قبل را به صورت یک استدلال، بهطور خلاصه بنویسید.
پاسخ:
مقدمهٔ اول: ما و این جهان پدیده هستیم و وجودمان از خودمان نیست.
مقدمهٔ دوم: موجوداتی که وجودشان از خودشان نیست، برای هست شدن به سرچشمهای نیاز دارند که وجودش از خودش باشد.
نتیجه: ما و جهان به آفرینندهای نیازمندیم که خودش پدیده نباشد و هستی را به دیگر موجودات ببخشد؛ این آفریننده خداوند است.
📌 در این استدلال، نیاز به آفریننده دربارهٔ موجوداتی است که هستیِ آنها از خودشان نیست. بنابراین، نباید مقدمه را به صورت «هر موجودی به آفریننده نیاز دارد» بنویسیم.
جواب تدبر در قرآن صفحه ۱۰ دینی دوازدهم
در آیات زیر تدبّر کنید و به سؤالات پاسخ دهید.
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»
ای مردم، شما به خداوند نیازمند هستید و خداوند بینیازِ ستوده است. (فاطر، ۱۵)
«یَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ»
هر آنچه در آسمانها و زمین است، پیوسته از او درخواست میکند؛ او همواره دستاندرکار امری است. (الرحمن، ۲۹)
۱ـ فکر میکنید چرا موجودات پیوسته از خداوند درخواست دارند؟
پاسخ: زیرا موجودات هستیِ مستقلی ندارند و برای بهوجود آمدن و ادامهٔ وجود خود به خداوند وابستهاند. این نیاز همیشگی است؛ به همین دلیل، حتی موجوداتی که سخن نمیگویند نیز با زبانِ حال، نیاز خود را به خداوند نشان میدهند.
۲ـ نیاز انسان به خدا شامل چه چیزهایی میشود؟
پاسخ: این نیاز همهٔ وجود انسان را دربرمیگیرد؛ اصلِ هستی، زنده ماندن، تواناییهای جسمی و فکری و امکاناتی که برای زندگی و رشد به آنها نیاز دارد. انسان در هیچ لحظهای از خداوند بینیاز نمیشود؛ حتی استفادهٔ او از آب، غذا و کمک دیگران نیز وابسته به وجود و تواناییهایی است که خداوند بخشیده است.
۳ـ منظور از اینکه خداوند هر لحظه دستاندرکار امری است، چیست؟
پاسخ: یعنی خداوند پس از آفرینش جهان، آن را به حال خود رها نکرده است؛ پیوسته به موجودات هستی میبخشد، نیازهایشان را برآورده میکند و امور جهان را تدبیر مینماید. ادامهٔ زندگی و فعالیت موجودات در هر لحظه به او وابسته است.
جواب تفکر در حدیث صفحه ۱۲ دینی دوازدهم
امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام میفرماید:
«ما رَأَیْتُ شَیْئًا إِلّا وَرَأَیْتُ اللّٰهَ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ وَمَعَهُ»
هیچ چیزی را ندیدم، مگر اینکه خداوند را قبل و بعد و همراه آن دیدم.
مقصود امام علی علیهالسلام از اینکه میفرماید قبل و بعد و همراه هر چیزی خدا را دیدم چیست؟
پاسخ: امام علی علیهالسلام در هر موجود، نشانهٔ خداوند و وابستگی آن به آفریننده را میدید؛ هر چیز، وجودش را از خدا گرفته و در تمام مدتِ وجود خود نیز به او نیازمند است. بنابراین، مشاهدهٔ آفریدهها برای ایشان با شناخت قدرت، حکمت و هستیبخشی خداوند همراه بود. منظور این حدیث، دیدن خداوند با چشم جسمانی نیست، بلکه شناخت و شهود قلبی اوست.
توضیح دانش تکمیلی صفحه ۱۳ دینی دوازدهم
📌 این قسمت در کتاب برای مطالعهٔ بیشتر و مراجعه به رمزینه است. توضیحات زیر، راهنمایی کوتاه دربارهٔ دو موضوع این بخش است و نقل محتوای رمزینه نیست.
۱ـ آشنایی با دلایلی دربارهٔ وجود خداوند
پاسخ: در چارچوب مباحث خداشناسی کتاب، میتوان به این دو راه توجه کرد:
نیازمندی موجودات به هستیبخش: ما و دیگر پدیدهها وجودمان را از خودمان نداریم. بر اساس استدلال درس، سرچشمهٔ هستی نمیتواند فقط مجموعهای از موجودات وابسته باشد؛ این وابستگی باید به وجودی بینیاز برسد که هستیِ دیگران از اوست.
نظم و هماهنگی در آفرینش: در استدلال نظم، هماهنگیِ اجزای طبیعت و تناسب آنها با کارکردشان، نشانهای از علم و تدبیر آفریننده دانسته میشود. بررسی ساختار بدن و ارتباط میان اندامهای آن، نمونهای برای اندیشیدن در این موضوع است.
۲ـ آیا نظریهٔ تکامل داروین و یا نظریهٔ بیگبنگ میتواند به مباحث خداشناسی لطمهای بزند؟
پاسخ: صرفِ توضیح علمیِ فرایندهای طبیعی، به معنای اثبات یا رد وجود خداوند نیست. در نگاه توحیدیِ درس، خودِ طبیعت، قوانین آن و موجوداتی که در این فرایندها نقش دارند، به خداوند وابستهاند؛ بنابراین شناخت علتهای طبیعی، جای پرسش از سرچشمهٔ هستی را نمیگیرد.
دربارهٔ تکامل: بحثِ تغییر جانداران و چگونگی پیدایش تنوع آنها، با این پرسش که اصلِ وجود جانداران و قوانین طبیعت به چه چیزی وابسته است، یکسان نیست. پذیرفتن سازوکارهای طبیعی، بهخودیخود به معنای بینیازی جهان از خداوند نیست.
دربارهٔ بیگبنگ: توضیحِ تحول کیهان نیز بهتنهایی پاسخ نهاییِ پرسش «چرا جهان و قوانین آن وجود دارند؟» نیست. از دیدگاه این درس، جهان هر مسیر طبیعیای را طی کرده باشد، در هستی و بقای خود نیازمند خداوند است.
جواب اندیشه و تحقیق صفحه ۱۴ دینی دوازدهم
با وجود شباهتهای ظاهری رابطهٔ خدا و جهان با رابطهٔ ساعتساز و ساعت، تفاوتهای این دو رابطه را بنویسید.
پاسخ:
۱ـ تفاوت در هستیبخشی: ساعتساز، مواد و خواص آنها را از نیستی به وجود نمیآورد؛ او با استفاده از مواد موجود، قطعات را میسازد و کنار هم قرار میدهد. اما خداوند، هستیبخشِ موجودات و ویژگیهای آنهاست.
۲ـ تفاوت در ادامهٔ وجود: ساعت پس از ساخته شدن، برای باقی ماندن به حضور و فعالیت پیوستهٔ ساعتساز نیاز ندارد؛ اما جهان در هر لحظهٔ وجود خود به خداوند وابسته است و بدون هستیبخشی او باقی نمیماند.
۳ـ تفاوت در میزان وابستگیِ سازنده: ساعتساز برای ساخت ساعت به ابزار، مواد، دانش و توانایی نیاز دارد و خودش نیز مخلوق خداوند است؛ اما خداوند در آفرینش به چیزی بیرون از خود نیازمند نیست.
پاسخ کوتاه برای نوشتن در دفتر: ساعتساز مواد موجود را شکل میدهد و کنار هم میگذارد، ولی خداوند به موجودات و ویژگیهایشان هستی میبخشد. ساعت در ادامهٔ وجودش به حضور ساعتساز وابسته نیست، اما جهان همواره به خدا نیاز دارد. همچنین ساعتساز خود نیازمند است، ولی خداوند بینیاز است.
مفهوم شعرهای درس اول دینی دوازدهم
شعر جامی، صفحهٔ ۷: همانطور که ابرِ بدون آب نمیتواند باران بباراند، موجودی که هستی از خودش ندارد نیز نمیتواند سرچشمهٔ مستقلِ هستی دیگران باشد. شعر به نیاز پدیدهها به هستیبخشی بینیاز اشاره میکند.
شعر مولوی، صفحهٔ ۱۰: نی برای نوا داشتن به دمِ نوازنده و نقشِ شیر روی پرچم برای حرکت به باد وابسته است. این مثالها وابستگیِ وجود و تواناییِ ما به خداوند را یادآوری میکنند.
شعر شبستری، صفحهٔ ۱۱: کسی که دلش با شناخت روشن شده است، هنگام دیدن آفریدهها متوجه آفرینندهٔ آنها میشود و هر موجود را نشانهای از خداوند میبیند.
دوبیتی باباطاهر، صفحهٔ ۱۱: دریا، صحرا، کوه و دشت، همگی نشانههای قدرت و زیباییِ آفرینشاند. شاعر با دیدن آنها به یاد خداوند میافتد؛ مقصود، یکی دانستن خدا با پدیدههای طبیعی نیست.
شعر سعدی، صفحهٔ ۱۴: خداوند از ما دور نیست و هستیِ ما به او وابسته است؛ این غفلتِ انسان است که احساس دوری ایجاد میکند. نزدیکی در این شعر، معنای مکانی و جسمانی ندارد.
خلاصه درس اول دین و زندگی دوازدهم
ما و جهان، هستیِ مستقلی نداریم و هم برای پیدایش و هم برای ادامهٔ وجود به خداوند نیازمندیم. خداوند برخلاف سازندگان انسانی، فقط مواد موجود را کنار هم نمیچیند؛ او به موجودات و ویژگیهایشان هستی میبخشد. هرچه انسان این وابستگی را بهتر بشناسد، بندگی و توجه او به خداوند بیشتر میشود. آفریدهها نشانههای قدرت، حکمت و رحمت خداوند هستند و از راه آنها میتوان او را شناخت؛ بااینحال، ذهن محدود انسان به حقیقت نامحدودِ ذات خداوند احاطه پیدا نمیکند.
