جواب درس چهاردهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | انقلاب اسلامی ایران، نقطه عطف بیداری اسلامی

درس چهاردهم جامعه شناسی یازدهم، «انقلاب اسلامی ایران، نقطه عطف بیداری اسلامی»، مسیر جنبش‌های اجتماعی ایران از تنباکو و مشروطه تا انقلاب اسلامی را بررسی می‌کند. پاسخ پرسش‌ها، مقایسه‌ها، سندپژوهی و جدول‌های صفحات ۱۱۵ تا ۱۲۳ را در ادامه بخوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب درس پانزدهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | افق بیداری اسلامی

جواب سوال صفحه ۱۱۵ جامعه شناسی یازدهم

آیا ویژگی‌های انقلاب اسلامی ایران را می‌دانید؟

پاسخ: در چارچوب این درس، انقلاب اسلامی ایران با رهبری دینی امام خمینی، حضور گستردهٔ مردم و تکیه بر آموزه‌های اسلامی معرفی می‌شود. هدف آن به اصلاح رفتار شاه محدود نبود، بلکه برچیدن نظام شاهنشاهی و ایجاد حکومت اسلامی را دنبال می‌کرد.

کتاب همچنین بر استقلال از دو بلوک شرق و غرب، جهت‌گیری ضدسلطه و هویت فرهنگی و تمدنی این انقلاب تأکید دارد؛ یعنی انقلاب را تنها جابه‌جایی قدرت سیاسی نمی‌داند، بلکه آن را تلاشی برای تغییر مبانی و جهت‌گیری نظام اجتماعی معرفی می‌کند.

جواب سوالات صفحه ۱۱۶ جامعه شناسی یازدهم

دربارهٔ این دو جنبش چه می‌دانید؟

پاسخ:

جنبش تنباکو: اعتراضی به واگذاری امتیاز انحصاری توتون و تنباکوی ایران به یک شرکت انگلیسی بود. همکاری مردم، بازرگانان و عالمان دینی و حکم تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی، حکومت را به لغو امتیاز وادار کرد. در دسته‌بندی کتاب، این جنبش نمونهٔ فعالیت رقابت‌آمیز اصلاحی است؛ زیرا لغو یک تصمیم و اصلاح رفتار حکومت را هدف قرار داده بود.

جنبش عدالتخانه: هدف آن فقط لغو یک تصمیم نادرست نبود، بلکه محدودکردن خودکامگی شاه و تغییر شیوهٔ زمامداری را دنبال می‌کرد. در توضیح کتاب، این حرکت در پی ایجاد مجلسی برای تدوین قوانین عادلانه و ملزم‌کردن شاه به رعایت آنها بود. از آنجا که ساختار سیاسی را تغییر می‌داد، در دستهٔ انقلاب اجتماعی قرار می‌گیرد.

چرا جنبش‌های اجتماعی نخستین بیدارگران اسلامی در ایران متوقف شدند؟

پاسخ: براساس تحلیل کتاب، میان عالمان دینی و منوّرالفکران غرب‌گرا دربارهٔ هدف مشروطه و مبنای قانون‌گذاری اختلاف وجود داشت. عالمان مورد بحث کتاب، محدودشدن حکومت به احکام عادلانهٔ الهی را می‌خواستند؛ اما منوّرالفکران، الگوی حکومت سکولار را دنبال می‌کردند.

این اختلاف‌ها، همراه با دخالت قدرت‌های خارجی و تحولات سیاسی، به ناکامی اهداف بیدارگران انجامید. کتاب، استقرار حکومت رضاشاه را پایان این مرحله به سود جریان غرب‌گرا می‌داند و توضیح می‌دهد که پس از آن، رهبران دینی از فعالیت رقابت‌آمیز به موضع مقاومت منفی بازگشتند.

جواب مقایسه کنید صفحه ۱۱۸ جامعه شناسی یازدهم

با توجه به جدول زیر مقاومت منفی، فعالیت رقابت‌آمیز اصلاحی و انقلاب اجتماعی را با یکدیگر مقایسه کنید.

پاسخ: تفاوت این سه شیوه در میزان ورود به رقابت سیاسی و دامنهٔ تغییر مورد نظر است.

مقاومت منفی: حاکمیت تأیید نمی‌شود و همکاری با آن فقط به امور ضروری زندگی اجتماعی، مانند حفظ امنیت و دفاع در برابر دشمن خارجی، محدود می‌ماند.

فعالیت رقابت‌آمیز اصلاحی: افراد از همکاری محدود فراتر می‌روند و برای تغییر رفتار یا اصلاح سازوکار حکومت، فعالانه وارد عرصهٔ اجتماعی و سیاسی می‌شوند؛ مانند تلاش برای لغو امتیاز تنباکو.

انقلاب اجتماعی: تغییر به یک تصمیم یا رفتار محدود نمی‌ماند و ساختار سیاسی و شیوهٔ اعمال قدرت را دگرگون می‌کند؛ مانند حرکت از سلطنت استبدادی به سلطنت مشروطه.

جواب سوال صفحه ۱۱۸ جامعه شناسی یازدهم

انقلاب اسلامی ایران چگونه به‌وجود آمد و چه تفاوتی با انقلاب مشروطه داشت؟

پاسخ: در روایت کتاب، امام خمینی به‌عنوان مرجع دینی، مردم و عالمان را از موضع مقاومت منفی به فعالیت رقابت‌آمیز بازگرداند. اعتراض به عملکرد شاه و کاپیتولاسیون از نمودهای مهم این مبارزه بود. حرکت به اصلاح چند رفتار محدود نماند و با گسترش حضور مردم، به انقلابی برای برچیدن شاهنشاهی و تشکیل حکومت اسلامی تبدیل شد که در بهمن ۱۳۵۷ به پیروزی رسید.

تفاوت اصلی این بود که مشروطه می‌خواست قدرت شاه را به قانون و مجلس محدود کند و اصل سلطنت را حفظ می‌کرد؛ اما انقلاب اسلامی خواهان پایان نظام شاهنشاهی و ایجاد نظام سیاسی دیگری بود. کتاب، انقلاب اسلامی را ادامهٔ حرکت ناتمام عدالت‌خواهانهٔ گذشته، همراه با تجربه‌های تاریخی تازه، معرفی می‌کند.

جواب سند پژوهی صفحه ۱۱۹ جامعه شناسی یازدهم

در این فعالیت، بخشی از گزارشی که برای وزارت خارجهٔ آمریکا تهیه شده، بررسی می‌شود. متن سند مطابق نقل کتاب:

استانلی تی. اسکودرو
خیلی محرمانه
چه اشتباهی در ایران رخ داد؟

در تمام مدت بعد از جنگ جهانی دوم و به‌خصوص از سال ۱۹۵۳ (۱۳۳۲ هـ.ش) به این طرف، آمریکا با شاه ایران رابطه‌ای بسیار نزدیک برقرار نمود. ما در سرنگونی نخست‌وزیر چپ‌گرا و ناسیونالیست یعنی مصدق و بازگرداندن شاه از تبعید مختصرش در اروپا، نقش بسیار مؤثری را ایفا نمودیم. ما چند میلیارد دلار در پروژه‌های کمک دوجانبه مصرف کردیم که بسیاری از آنها قابل درک بود و مورد تمجید قرار گرفت.

براساس منافع مشترک امنیتی و نیز قدرت خرید ایران، ما به ایران کمک کردیم تا به‌صورت قدرت بی‌چون‌وچرا در خلیج‌فارس درآید. ما در آن کشور دارای هزاران مستشار و تکنیسین نظامی و غیرنظامی بودیم. از حاکمی نیرومند و مستبد حمایت می‌کردیم که در نتیجهٔ بصیرت خویش به ضرورت عمران ملّی پی برده بود و ظاهراً آن‌قدر شجاع بود که هدایت ایران را در مسیر اصلاحات اقتصادی و اجتماعی ملّی به‌دست گرفت تا ایران بتواند به قرن بیستم وارد شود.

… شرح کامل وقایع و نیروهایی که منجر به سقوط دیکتاتوری شاه گردید تا مدت‌ها موضوع بحث‌های علمی خواهد بود ولی می‌توان گفت که این وضع نتیجهٔ مستقیم یک انقلاب اصیل داخلی بود، نه ناآرامی و آشوب هدایت‌شده از خارج.

… سال‌ها سرکوب، فساد، عدم مدیریت، چاپلوسی، وعده‌های توخالی و عدم سیاست و کارایی، رژیم را تضعیف و باعث شد که بسیاری از ایرانی‌ها که به‌هرحال نسبت به حکومت خویش بدبین و بی‌اعتماد هستند، نسبت به موفقیت‌های چشمگیر حکومت واقعیات را نادیده بگیرند. نوآوری سریع و فرصت‌های آموزشی رو به رونق نیز صحنه را برای سقوط پهلوی فراهم نمود.

منبع درج‌شده در کتاب: اسناد لانهٔ جاسوسی آمریکا، جلد ۷، صفحات ۴۳ تا ۴۷، سند شمارهٔ ۱۲، مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

پرسش و پاسخ این سند را نقد و ارزیابی کنید. پرسش چیست؟ پاسخ کدام است؟

پاسخ:

پرسش سند: «چه اشتباهی در ایران رخ داد؟» یعنی چرا حکومت مورد حمایت آمریکا سقوط کرد و سیاست حمایت از شاه نتوانست بقای آن را تضمین کند؟

پاسخ نویسندهٔ سند: انقلاب، ریشهٔ داخلی داشت و نتیجهٔ آشوب هدایت‌شده از خارج نبود. نویسنده، سرکوب، فساد، ضعف مدیریت، وعده‌های عملی‌نشده و ناکارآمدی را از عوامل تضعیف حکومت می‌داند. او همچنین به نقش تغییرات سریع و گسترش آموزش در فراهم‌شدن زمینهٔ سقوط اشاره می‌کند.

نقد پرسش: تعبیر «چه اشتباهی رخ داد؟» از زاویهٔ منافع سیاست خارجی آمریکا مطرح شده است. برای بررسی اجتماعی جامع‌تر می‌توان پرسید: «چه عوامل و کنش‌هایی باعث شد مردم خواهان تغییر نظام سیاسی شوند؟» این صورت‌بندی، نقش و خواسته‌های مردم را مستقیم‌تر بررسی می‌کند.

نقد پاسخ: سند از این جهت مهم است که حمایت آمریکا از شاه، استبداد حکومت و داخلی‌بودن انقلاب را می‌پذیرد. بااین‌حال، توضیح آن کامل نیست؛ در این گزیده، نقش رهبری دینی، شبکه‌های اجتماعی و مذهبی، مطالبهٔ استقلال و آرمان‌های انقلابی مردم چندان بررسی نشده است.

همچنین، نویسنده از یک‌سو به فساد و سرکوب اشاره می‌کند و از سوی دیگر، مردم را به نادیده‌گرفتن موفقیت‌های حکومت نسبت می‌دهد. این داوری باید با شواهد مستقل سنجیده شود؛ زیرا مخالفت مردم ممکن است حاصل تجربهٔ همان سرکوب و بی‌اعتمادی باشد، نه صرفاً ندیدن اقدامات عمرانی.

نمونه پاسخ کوتاه: پرسش سند دربارهٔ علت سقوط شاه و شکست سیاست آمریکا در ایران است. پاسخ آن بر داخلی‌بودن انقلاب و نقش فساد، سرکوب و ناکارآمدی تأکید دارد؛ اما برای تحلیل کامل، باید نقش مردم، رهبری دینی و خواسته‌های استقلال‌خواهانه را هم بررسی کرد.

جواب گفت و گو کنید صفحه ۱۲۰ جامعه شناسی یازدهم

دربارهٔ شباهت‌ها و تفاوت‌های انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی گفت‌وگو کنید.

پاسخ:

شباهت‌ها: هر دو با اعتراض به استبداد، مطالبهٔ عدالت و مشارکت گروه‌های اجتماعی همراه بودند. عالمان دینی در هر دو نقش داشتند و مخالفت با نفوذ و دخالت خارجی نیز در هر دو دیده می‌شد. هر دو حرکت به تغییر ساختار سیاسی انجامیدند.

تفاوت در هدف سیاسی: مشروطه، محدودکردن قدرت شاه به قانون و مجلس را دنبال می‌کرد؛ انقلاب اسلامی، برچیدن شاهنشاهی و تشکیل جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.

تفاوت در رهبری: مشروطه رهبران و مراکز اثرگذاری متعددی داشت؛ در انقلاب اسلامی، امام خمینی نقش محوری در رهبری و بسیج عمومی داشت.

تفاوت در الگوی حکومت: در مشروطه، دربارهٔ مبنای قانون‌گذاری و نسبت دین و حکومت اختلاف وجود داشت. در توضیح کتاب، انقلاب اسلامی با تأکید بر حکومت اسلامی، اجرای احکام الهی و رهبری دینی شناخته می‌شود.

تفاوت در نتیجه: مشروطه به تشکیل مجلس و استقرار چارچوب سلطنت مشروطه انجامید، هرچند مسیر آن با بحران‌ها و بازگشت اقتدارگرایی روبه‌رو شد. انقلاب اسلامی نظام سلطنتی را پایان داد و ساختار جمهوری اسلامی را جایگزین کرد.

جواب سوال صفحه ۱۲۰ جامعه شناسی یازدهم

کتاب در این بخش، انقلاب اسلامی را با انقلاب‌ها و جنبش‌های آزادی‌بخش قرن بیستم در آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین مقایسه می‌کند.

انقلاب اسلامی ایران با این انقلاب‌های آزادی‌بخش چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟

پاسخ: شباهت اصلی در مقایسهٔ کتاب، جهت‌گیری ضداستعماری و تلاش برای رهایی از سلطهٔ سیاسی خارجی است. تفاوت‌ها در رابطه با بلوک‌های قدرت، شیوهٔ مبارزه، مبانی فکری و اهداف فرهنگی بیان می‌شوند.

کتاب، بسیاری از جنبش‌های مورد مقایسه را متأثر از اندیشه‌های چپ و برخوردار از حمایت بلوک شرق معرفی می‌کند؛ در مقابل، برای انقلاب اسلامی بر شعار استقلال از هر دو بلوک، حضور فراگیر مردم، رهبری دینی و مبانی اسلامی تأکید دارد. همچنین، اهداف انقلاب اسلامی را فراتر از تغییر سیاسی و شامل استقلال فرهنگی و هویت تمدنی می‌داند.

جواب با هم تکمیل کنید صفحه ۱۲۲ جامعه شناسی یازدهم

جدول مقایسهٔ انقلاب اسلامی ایران و انقلاب‌های آزادی‌بخش را کامل کنید.

پاسخ: بر اساس توضیحات صفحات ۱۲۰ و ۱۲۱ کتاب:

جواب مفاهیم اساسی صفحه ۱۲۳ جامعه شناسی یازدهم

مفاهیم اساسی درس را کامل کنید.

پاسخ: انقلاب اسلامی ایران، مقاومت منفی، واجبات نظامیه، فعالیت رقابت‌آمیز اصلاحی، اصلاح رفتار، اصلاح ساختار، جنبش تنباکو، جنبش عدالتخانه، انقلاب مشروطه، انقلاب اجتماعی، حاکمیت الهی، انقلاب‌های آزادی‌بخش، استقلال سیاسی و هویت فرهنگی و تمدنی.

جواب خلاصه کنید صفحه ۱۲۳ جامعه شناسی یازدهم

خلاصهٔ درس را با توجه به جملهٔ کتاب کامل کنید.

پاسخ: در توضیح کتاب، عالمان شیعه ابتدا همکاری با حکومت قاجار را به ضرورت‌های زندگی اجتماعی محدود می‌کردند؛ این شیوه مقاومت منفی نام داشت. با گسترش نفوذ خارجی، فعالیت رقابت‌آمیز برای اصلاح رفتار حکومت شکل گرفت که جنبش تنباکو نمونهٔ موفق آن بود. سپس جنبش عدالتخانه و انقلاب مشروطه، تغییر شیوهٔ زمامداری و محدودکردن قدرت شاه را دنبال کردند. اختلاف دربارهٔ مبانی مشروطه و دخالت قدرت‌های خارجی، به ناکامی بخشی از اهداف بیدارگران انجامید.

امام خمینی مبارزه با حکومت پهلوی را به حرکتی برای پایان شاهنشاهی و تشکیل حکومت اسلامی هدایت کرد. انقلاب اسلامی در مقایسهٔ کتاب با جنبش‌های آزادی‌بخش، جهت‌گیری ضداستعماری مشترک داشت؛ اما با استقلال از دو بلوک، رهبری دینی، بسیج گستردهٔ مردم و مبانی اسلامی متمایز معرفی می‌شود. کتاب، اهداف آن را علاوه بر تغییر سیاسی، شامل استقلال و تحول فرهنگی و تمدنی می‌داند.

جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۱۲۳ جامعه شناسی یازدهم

آنچه از این درس آموخته‌اید، بنویسید.

پاسخ: آموختم که اصلاح یک تصمیم با تغییر ساختار حکومت تفاوت دارد. جنبش تنباکو لغو یک امتیاز را دنبال می‌کرد، مشروطه به‌دنبال محدودکردن قدرت شاه بود و انقلاب اسلامی پایان نظام شاهنشاهی را هدف قرار داد. همچنین فهمیدم برای مقایسهٔ جنبش‌ها باید به هدف، رهبری، شیوهٔ مبارزه و مبانی فکری آنها توجه کنیم.

در سندپژوهی یاد گرفتم که هر گزارش از زاویهٔ مشخصی نوشته می‌شود. باید پرسش نویسنده، شواهد او و موضوعاتی را که کمتر دیده است، از یکدیگر جدا کنیم و صرفاً به بازگویی متن اکتفا نکنیم.

نمونه پاسخ کوتاه‌تر: با تفاوت مقاومت منفی، فعالیت اصلاحی و انقلاب اجتماعی آشنا شدم. یاد گرفتم مشروطه و انقلاب اسلامی در مقابله با استبداد شباهت داشتند، اما هدف و ساختار سیاسی مورد نظرشان متفاوت بود.