جواب درس دوازدهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | بحران های معرفتی و معنوی

درس دوازدهم جامعه شناسی یازدهم، «بحران های معرفتی و معنوی»، به پرسش‌هایی دربارهٔ شناخت، جایگاه علم و نیاز انسان به معنویت می‌پردازد. پاسخ پرسش‌های صفحات ۹۸، ۹۹ و ۱۰۰، فعالیت‌های صفحهٔ ۱۰۲ و بخش‌های پایانی صفحهٔ ۱۰۳ را در ادامه بخوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب درس سیزدهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | سرآغاز بیداری اسلامی

جواب سوال صفحه ۹۸ جامعه شناسی یازدهم

بحران‌های معرفتی و معنوی به عمیق‌ترین لایهٔ فرهنگ تعلق دارند. در مورد این بحران‌ها چه می‌دانید؟

پاسخ: بحران معرفتی زمانی مطرح می‌شود که دربارهٔ مبانی شناخت و اعتبار راه‌های رسیدن به حقیقت، تردیدهای اساسی به وجود بیاید. در توضیح کتاب، آشکارشدن محدودیت‌های علم تجربی و وابستگی آن به مبانی غیرتجربی، زمینهٔ تردید در ادعای کفایت و استقلال این نوع شناخت را فراهم کرد.

بحران معنوی نیز به ناتوانی یک فرهنگ در پاسخ‌گویی به نیازهای معنوی و پرسش‌های انسان دربارهٔ معنا و هدف زندگی مربوط است. کتاب، بی‌توجهی به نیازهای قدسی و معنوی انسان را زمینهٔ این بحران می‌داند. این دو بحران عمیق‌اند، زیرا با عقاید، باورها و بنیان‌های هویتی فرهنگ ارتباط دارند.

جواب سوالات صفحه ۹۹ جامعه شناسی یازدهم

آیا آن رویکرد را به یاد دارید؟ غرب معاصر چگونه از آن بحران علمی ـ معرفتی عبور کرد و با چه بحران علمی ـ معرفتی جدیدی مواجه شد؟

پاسخ: براساس توضیح کتاب، پس از رنسانس، اعتبار شیوهٔ شناخت متکی بر مرجعیت کلیسا مورد تردید قرار گرفت. در رویکرد جدید، وحی و شهود از شناخت علمی کنار گذاشته شدند و عقل و تجربه مبنای شناخت قرار گرفتند. سپس در جریان تجربه‌گرایی و علم‌گرایی قرن نوزدهم و بیستم، شناخت حسی و تجربی به‌عنوان تنها شناخت علمی معتبر معرفی شد.

بحران جدید زمانی شکل گرفت که روشن شد علم تجربی محدودیت‌هایی دارد و خود نیز بر مبانی غیرتجربی تکیه می‌کند. کتاب این تحول را در دو مرحله توضیح می‌دهد:

نیمهٔ اول قرن بیستم: محدودیت روش تجربی در داوری دربارهٔ ارزش‌ها آشکار شد؛ یعنی مشاهده و آزمایش به‌تنهایی نمی‌توانند دربارهٔ همهٔ بایدها و نبایدهای اخلاقی تصمیم بگیرند.

نیمهٔ دوم قرن بیستم: وابستگی علم تجربی به پیش‌فرض‌ها و مبانی غیرتجربی بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در نتیجه، ادعای استقلال کامل این شناخت و یگانه‌بودن تفسیر آن از جهان زیر سؤال رفت.

در چارچوب تحلیل کتاب، این وضعیت دو پیامد اصلی داشت:

۱ـ افول روشنگری مدرن و شکل‌گیری جریان‌های پست مدرن: برخی متفکران در اصول و مبانی شناختِ جهان مدرن تردید کردند و از آن اصول فراتر رفتند.

۲ـ ناسازگاری ابعاد معرفتی با نیازهای اقتصادی و سیاسی غرب: اقتصاد و سیاست غرب حضوری جهانی پیدا کرده بود، اما اندیشه‌هایی که در اعتبار ادعاهای جهان‌شمول تردید می‌کردند، توان پیشین را برای توجیه این حضور نداشتند.

پاسخ کوتاه برای دفتر: غرب پس از تردید در مرجعیت معرفتی کلیسا، به عقل و تجربه و سپس به شناخت صرفاً حسی و تجربی روی آورد. آشکارشدن محدودیت‌ها و مبانی غیرتجربی علم، بحران تازه‌ای ایجاد کرد که در تحلیل کتاب به افول روشنگری، ظهور جریان‌های پست مدرن و دشواری توجیه حضور جهانی غرب انجامید.

جواب سوالات صفحه ۱۰۰ جامعه شناسی یازدهم

بحران معنویت چه زمانی و چرا در فرهنگ غرب پدید آمد؟

پاسخ: در تحلیل کتاب، زمینهٔ این بحران با گسترش فرهنگ مدرن و سکولاریسم شکل گرفت و نشانه‌های آن در قرن بیستم آشکار شد. عرصه‌هایی مانند علم، سیاست، اقتصاد و هنر، رویکردی دنیوی پیدا کردند؛ اما نیاز انسان به معنا و حقایق قدسی از بین نرفت. بی‌پاسخ‌ماندن این نیاز، زمینهٔ بحران معنویت را فراهم کرد و در سال‌های پایانی قرن بیستم، توجه دوباره به دین و معنویت آشکارتر شد.

کتاب تأکید می‌کند که فرهنگ باید به نیازهای مادی و معنوی انسان، هر دو، پاسخ دهد؛ توجه به یکی و غفلت از دیگری می‌تواند بحران ایجاد کند.

جامعه‌شناسان با چه نام‌هایی از این بحران یاد کرده‌اند؟

پاسخ: مطابق متن کتاب، برخی متفکران از موج بازگشت به دین و معنویت، که نشانهٔ بحران معنویت دانسته می‌شود، با عنوان‌های «افول سکولاریسم» و «پسا سکولاریسم» یاد کرده‌اند. کتاب در این زمینه نام یورگن هابرماس و پیتر برگر را ذکر می‌کند.

این بحران چه پیامدهایی داشته است؟

پاسخ: کتاب برای رویگردانی از سکولاریسم و جست‌وجوی دوبارهٔ معنویت، سه پیامد اجتماعی بیان می‌کند:

۱ـ جست‌وجوی سنت‌های قدسی و دینی: برخی نخبگان غربی برای پاسخ به پرسش‌ها و نیازهای معنوی، به مطالعه و جست‌وجوی سنت‌های دینی روی آوردند.

۲ـ بازگشت مهاجران به هویت دینی: بخشی از مهاجرانی که تحت تأثیر فرهنگ مدرن از هویت دینی خود فاصله گرفته بودند، دوباره به آن توجه کردند.

۳ـ گسترش عرضهٔ معنویت‌های گوناگون: تقاضا برای معنویت، زمینهٔ رواج جریان‌هایی را نیز فراهم کرد که کتاب از آنها با عنوان «معنویت‌های کاذب» یاد می‌کند؛ از جمله خرافه‌پرستی و برخی صورت‌های بازسازی‌شدهٔ ادیان و عرفان‌ها.

جواب گفت و گو کنید صفحه ۱۰۲ جامعه شناسی یازدهم

اجلاس هزارهٔ ادیان در آستانهٔ قرن بیست‌ویکم در نیویورک برگزار شد و در آن، اندیشمندانی از ادیان گوناگون جهان، گرد هم آمدند تا نقش دین را در استقرار صلح جهان بررسی کنند. به نظر شما چرا نشست‌های مشابه این اجلاس طی قرن بیستم برگزار نشد؟ در این باره گفت‌وگو کنید.

پاسخ: در چارچوب بحث کتاب، بعضی نظریه‌پردازان مدرن تصور می‌کردند با پیشرفت علم و گسترش زندگی جدید، دین به‌تدریج از عرصهٔ عمومی کنار می‌رود؛ بنابراین نقش آن در حل مسائل جهانی کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت. اما تداوم باورهای دینی و توجه دوباره به نیازهای معنوی، این تصور را به چالش کشید.

از این دیدگاه، برگزاری اجلاس هزارهٔ ادیان نشان‌دهندهٔ توجه بیشتر به ظرفیت دین، اخلاق و گفت‌وگوی میان پیروان ادیان برای گسترش صلح بود. رهبران دینی می‌توانند با دعوت به احترام متقابل، کاهش تعصب و همکاری برای حل مشکلات مشترک، در ایجاد صلح نقش داشته باشند.

نمونه پاسخ کوتاه: هدف سؤال، نشان‌دادن تغییر نگرش به نقش اجتماعی دین است. برخلاف پیش‌بینی حذف دین از زندگی عمومی، گرایش‌های دینی ادامه یافت و ظرفیت ادیان برای همکاری و صلح بیشتر مورد توجه قرار گرفت.

جواب با هم تکمیل کنید صفحه ۱۰۲ جامعه شناسی یازدهم

جدول بحران‌های عمیق فرهنگ غرب و پیامدهای آنها را کامل کنید.

پاسخ:

اگر فضای جدول کتاب کم است: برای ردیف اول «افول روشنگری و ظهور پست مدرنیسم» و برای ردیف دوم «افول سکولاریسم و پسا سکولاریسم» بنویسید.

جواب مفاهیم اساسی صفحه ۱۰۳ جامعه شناسی یازدهم

مفاهیم اساسی درس را کامل کنید.

پاسخ: پسا سکولاریسم، بحران معرفتی، بحران معنویت، سکولاریسم، اومانیسم، روشنگری مدرن، شناخت عقلی و تجربی، مبانی غیرتجربی علم، پست مدرنیسم، افول سکولاریسم، حقایق قدسی، هویت دینی و معنویت‌های کاذب.

جواب خلاصه کنید صفحه ۱۰۳ جامعه شناسی یازدهم

خلاصهٔ درس را با توجه به جملهٔ کتاب کامل کنید.

پاسخ: در تحلیل کتاب، بحران‌های معرفتی و معنوی به عمیق‌ترین لایه‌های فرهنگ، یعنی عقاید و باورها، مربوط‌اند. بحران معرفتی جدید با آشکارشدن محدودیت‌های علم تجربی و وابستگی آن به مبانی غیرتجربی شکل گرفت. این وضعیت، ادعای کفایت و استقلال شناخت تجربی را به چالش کشید و به افول روشنگری مدرن و ظهور جریان‌های پست مدرن انجامید. کتاب همچنین از ناسازگاری میان تردیدهای معرفتی و نیاز سیاست و اقتصاد غرب به توجیه حضور جهانی خود سخن می‌گوید.

در بحث بحران معنویت، کتاب تأکید می‌کند که نیاز انسان به حقایق قدسی با گسترش زندگی مدرن از بین نمی‌رود. تداوم دین در زندگی عمومی و توجه دوباره به معنویت، پیش‌بینی حذف دین را به چالش کشید و با تعبیرهایی مانند افول سکولاریسم و پسا سکولاریسم توضیح داده شد. جست‌وجوی سنت‌های دینی، توجه دوبارهٔ برخی مهاجران به هویت دینی و گسترش جریان‌های معنوی گوناگون، از پیامدهای این وضعیت است.

جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۱۰۳ جامعه شناسی یازدهم

آنچه از این درس آموخته‌اید، بنویسید.

پاسخ: آموختم که مشکلات یک جامعه فقط اقتصادی و سیاسی نیستند؛ گاهی به باورها، شیوهٔ شناخت و معنای زندگی مربوط می‌شوند. فهمیدم علم تجربی با وجود ارزش و کاربرد فراوان، محدودهٔ مشخصی دارد و نمی‌توان انتظار داشت به‌تنهایی پاسخ همهٔ پرسش‌های اخلاقی و معنوی را بدهد.

همچنین یاد گرفتم که در بحث کتاب، توجه به نیازهای مادی بدون درنظرگرفتن نیازهای معنوی کافی نیست. با مفهوم‌های پست مدرنیسم و پسا سکولاریسم آشنا شدم و فهمیدم اولی در این درس به نقد مبانی جهان مدرن و دومی به توجه دوباره به حضور دین در جامعه مربوط است.

نمونه پاسخ کوتاه‌تر: یاد گرفتم بحران معرفتی به مبانی شناخت و بحران معنوی به نیاز انسان به معنا و حقایق قدسی مربوط است. همچنین فهمیدم پیشرفت علمی، نیاز به اندیشیدن دربارهٔ اخلاق، هدف زندگی و معنویت را از بین نمی‌برد.