جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۸ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۸۳ و ۸۹

پاسخ: رضاخان برای تثبیت قدرت خود، سرکوب مخالفان و شورش‌ها و کنترل اوضاع کشور به نیروی نظامی و انتظامی نیاز داشت. انگلیسی‌ها نیز استقرار یک حکومت مرکزی مقتدر را برای حفظ منافع خود در ایران مناسب می‌دانستند. در شرایط ناامنی آن دوره، نیروهای نظامی و انتظامی وسیله مؤثری برای اعمال قدرت، مهار مخالفان و پیشبرد اهداف سیاسی آنان به شمار می‌رفتند.

پاسخ:
۱ـ تسلط خود را بر ارتش تثبیت کرد.
۲ـ ژاندارمری را از «وزارت داخله» (وزارت کشور) به «وزارت جنگ» انتقال داد.
۳ـ با این اقدامات نفوذ و قدرت سیاسی ـ نظامی خود را افزایش داد.

پاسخ: همزمان با نخست‌وزیری رضاخان، مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) در ترکیه به قدرت رسید، نظام امپراتوری عثمانی را لغو کرد و نظام جمهوری را به وجود آورد. این تحول بهانه‌ای برای رضاخان و طرفدارانش شد تا با طرح جمهوری‌خواهی در ایران، زمینه کنار گذاشتن سلطنت قاجار و جایگزینی حکومت رضاخان را فراهم کنند.

پاسخ: رضاخان انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملّی را با اعمال نفوذ و تقلب برگزار کرد و با حمایت حزب‌ها و جریان‌های سیاسی طرفدار خود توانست اکثریتی از نمایندگان موافقش را وارد مجلس کند. با این حال، شخصیت‌هایی مانند آیت‌الله مدرس، مستوفی‌الممالک، دکتر مصدق، مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک نیز که مورد توجه مردم بودند، به مجلس راه یافتند.

پاسخ: مجموعه‌ای از شرایط داخلی، زمینه را برای قدرت‌گیری رضاخان فراهم کرد:
۱ـ شرایط سیاسی: حوادث تلخ پس از مشروطه، انحراف نهضت از اهداف اولیه، جنگ جهانی اول، دخالت گسترده بیگانگان، ضعف احمدشاه و دولتمردان و سرپیچی برخی حاکمان محلی از حکومت مرکزی، کشور را با آشفتگی روبه‌رو کرده بود.
۲ـ شرایط اقتصادی و اجتماعی: غارت منابع کشور، فقر، قحطی، گرسنگی و ناامنی، زندگی مردم را دشوار کرده بود و نیاز به امنیت به یکی از خواسته‌های اصلی جامعه تبدیل شده بود.
۳ـ بهره‌برداری رضاخان از اوضاع: رضاخان با سرکوب چند شورش داخلی، خود را به عنوان عامل برقراری امنیت معرفی کرد. حمایت انگلستان و جانبداری برخی حزب‌ها و جریان‌های سیاسی نیز این تصور را تقویت کرد که او می‌تواند امنیت و آرامش را به کشور بازگرداند.
۴ـ حمایت برخی جریان‌های سیاسی و فرهنگی: گروهی از جریان‌های غربگرا که خواهان ایجاد سریع «تجدد» و «ترقی» بودند، حتی از ضرورت روی کار آمدن یک «دیکتاتوری مصلح» سخن می‌گفتند و از قدرت‌گیری رضاخان حمایت می‌کردند.

نمونه پاسخ پژوهشی: کتاب «اسرار سقوط احمدشاه» نوشته رحیم‌زاده صفوی، سقوط احمدشاه را در ارتباط با قدرت‌گیری تدریجی رضاخان و نقش سیاست انگلستان بررسی می‌کند. پس از خروج احمدشاه از ایران و اقامت او در اروپا، رضاخان توانست به تدریج قدرت نظامی و سیاسی بیشتری به دست آورد و موقعیت خاندان قاجار را تضعیف کند.

بررسی منابع تاریخی نیز نشان می‌دهد شماری از افسران و مقامات بریتانیایی مستقر در ایران در جریان کودتای ۱۲۹۹ و فراهم شدن زمینه قدرت‌گیری رضاخان نقش مؤثری داشتند. پس از کودتا نیز رضاخان با تسلط بر ارتش، رسیدن به وزارت جنگ و سپس نخست‌وزیری، موقعیت خود را تقویت کرد. سرانجام در ۹ آبان ۱۳۰۴ مجلس پنجم انقراض سلسله قاجار را تصویب کرد.

بنابراین می‌توان گفت نفوذ و حمایت برخی عوامل انگلیسی از روند قدرت‌گیری رضاخان، در کنار ضعف حکومت قاجار، غیبت احمدشاه از کشور و شرایط آشفته داخلی، از عوامل مهمی بود که زمینه برکناری احمدشاه و پایان سلطنت قاجار را فراهم کرد.

نکته: در بررسی تاریخی میزان دخالت انگلستان باید میان نقش برخی افسران و مقامات بریتانیایی مستقر در ایران و تصمیم رسمی همه بخش‌های دولت بریتانیا تفاوت گذاشت؛ درباره دامنه دقیق این دخالت میان پژوهشگران تاریخی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

نمونه پاسخ: یکی از نمونه‌های مناسب، سخنان دکتر محمد مصدق در جلسه ۹ آبان ۱۳۰۴ مجلس شورای ملّی است. او با وجود انتقاد از عملکرد سلسله قاجار، با انتقال حکومت به رضاخان به شیوه مطرح‌شده مخالفت کرد. استدلال اصلی مصدق این بود که در نظام مشروطه، پادشاه نباید هم‌زمان قدرت اجرایی و سیاسی گسترده در اختیار داشته باشد؛ زیرا تمرکز چنین اختیاراتی در دست یک نفر می‌تواند کشور را دوباره به سوی استبداد ببرد.

او در بخشی از سخنان خود، چنین وضعی را «ارتجاع و استبداد» دانست و تأکید کرد که این شیوه با هدف‌های انقلاب مشروطه و محدود کردن قدرت پادشاه سازگار نیست.

نمونه پاسخ پژوهشی: پس از آنکه مجلس شورای ملّی در ۹ آبان ۱۳۰۴ انقراض سلطنت قاجار را اعلام و حکومت موقت را به رضاخان واگذار کرد، برای انتقال قطعی و موروثی سلطنت به خاندان پهلوی لازم بود بخش‌هایی از متمم قانون اساسی که سلطنت و ولایت‌عهدی را به خاندان قاجار مربوط می‌کرد، تغییر کند.

مجلس مؤسسان در آذر ۱۳۰۴ اصول مربوط به سلطنت و ولایت‌عهدی را اصلاح کرد. در نتیجه، سلطنت به رضاخان پهلوی و اعقاب ذکور او واگذار شد، مقررات مربوط به ولیعهد تغییر یافت و ترتیبات نیابت سلطنت نیز با سلسله جدید هماهنگ شد. هدف اصلی این تغییرات، فراهم کردن مبنای قانونی برای انتقال سلطنت از خاندان قاجار به خاندان پهلوی بود.

نکته تاریخی: در متن کتاب درسی از «تغییر چهار اصل» سخن گفته شده است. ماده‌واحده ۹ آبان ۱۳۰۴ نیز تشکیل مجلس مؤسسان را برای تغییر اصول ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی پیش‌بینی کرده بود؛ با این حال، در متن مصوبه نهایی مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر ۱۳۰۴، اصلاح سه اصل ۳۶، ۳۷ و ۳۸ ثبت شده است. برای پاسخ امتحانی، عبارت و چارچوب کتاب درسی ملاک اصلی است.

نمونه پاسخ پژوهشی: روسیه و انگلستان در اواخر دوره قاجار دو قدرت خارجی رقیب در ایران بودند و حتی در قرارداد ۱۹۰۷ بخش‌هایی از ایران را به مناطق نفوذ خود تقسیم کرده بودند. با وقوع انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ و کاهش نفوذ روس‌ها در ایران، موقعیت انگلستان نسبت به گذشته تقویت شد.

در سال‌های بعد نیز برخی افسران و مقامات بریتانیایی در جریان کودتای ۱۲۹۹ و قدرت‌گیری رضاخان نقش داشتند و انگلستان از تشکیل یک حکومت مرکزی مقتدر در ایران استقبال می‌کرد. به همین دلیل، گروه‌هایی از مردم تصور می‌کردند انتقال سلطنت از قاجار به پهلوی به معنای موفقیت سیاست انگلستان و کاهش نفوذ رقیب روسی آن کشور است.

همین برداشت در گزارشی که کتاب از واکنش مردم شهرهای ایران نقل می‌کند نیز دیده می‌شود؛ به طوری که درباره مردم مشهد آمده است که برخی تغییر سلطنت را «بُرد انگلیس و باخت روس‌ها» می‌دانستند.

جمع‌بندی درس هشتم: پس از سقوط کابینه سیاه، رضاخان با حفظ موقعیت خود در وزارت جنگ و تسلط بیشتر بر نیروهای نظامی، قدرتش را افزایش داد و سرانجام به نخست‌وزیری رسید. طرح جمهوری‌خواهی او با مخالفت علما، مردم و نمایندگان اقلیت شکست خورد، اما پس از آن زمینه برکناری قاجار فراهم شد و در سال ۱۳۰۴ سلطنت به خاندان پهلوی انتقال یافت. ناامنی‌های داخلی، ضعف حکومت قاجار، مشکلات اقتصادی و اجتماعی، حمایت انگلستان و پشتیبانی برخی جریان‌های سیاسی نیز در قدرت‌گیری رضاخان مؤثر بود.