جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۴ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۵۰ و ۵۱

زمینه سؤال: پس از اوج گرفتن نهضت مشروطه، مظفرالدین‌شاه عین‌الدوله را برکنار کرد و در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد. نخستین دوره مجلس تشکیل شد و گروهی از سیاستمداران مشروطه‌خواه به تدوین قانون اساسی پرداختند. آنان این کار را با شتاب انجام دادند و قانون اساسی را برای امضای مظفرالدین‌شاه آماده کردند. شاه نیز تنها ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت.

پاسخ: زیرا مظفرالدین‌شاه بیمار و در آستانه مرگ بود و مشروطه‌خواهان می‌خواستند پیش از درگذشت او، قانون اساسی نوشته و به امضای شاه برسد تا نظام مشروطه از پشتوانه قانونی برخوردار شود.

همچنین آنان نگران بودند که پس از مرگ مظفرالدین‌شاه و به سلطنت رسیدن محمدعلی‌میرزا که با مشروطه همراه نبود، تصویب قانون اساسی با مخالفت و مانع روبه‌رو شود.

پاسخ: پیش از مهاجرت صغری چند حادثه مهم موجب افزایش خشم و اعتراض مردم شد:

۱ـ ماجرای نوز بلژیکی: پوشیدن لباس روحانیان توسط نوز بلژیکی در جشن بالماسکه و انتشار عکس او در میان مردم.
۲ـ نارضایتی مردم ایالت‌ها: از جمله شلاق خوردن سه تن از علمای کرمان و ستمگری حاکمان فارس و خراسان.
۳ـ ماجرای بانک استقراضی روس: بی‌احترامی روس‌ها به جسدی که هنگام ساخت بانک در قبرستان پیدا شده بود.
۴ـ فلک شدن بازرگانان: فلک کردن برخی بازرگانان تهران، از جمله حاج سیدهاشم تاجر قند، به دستور علاءالدوله.

پاسخ: نوز بلژیکی کارگزار روس‌ها در امور گمرک ایران بود و بلژیکی‌هایی که اداره گمرک‌های ایران را در اختیار داشتند، پیش از آن نیز با بدرفتاری خود موجب نارضایتی مردم شده بودند.

نوز در جشن بالماسکه سال ۱۲۸۳ با لباس روحانیان و قلیان در دست عکس گرفت. انتشار این عکس در ایام محرم در میان مردم عزادار، توهین به مقدسات و روحانیت تلقی شد و اعتراض عمومی مردم تهران را برانگیخت.

رهبری این حرکت را آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی بر عهده داشت و این واقعه یکی از حوادث شتاب‌دهنده نهضت مشروطه شد.

پاسخ: مهم‌ترین خواسته‌های مهاجران عبارت بود از:

۱ـ ایجاد عدالت‌خانه در همه شهرها برای رسیدگی به شکایت‌های مردم و برقراری عدالت در جامعه.
۲ـ عمل دقیق به قانون اسلامی و دوری از ملاحظه‌های شخصی در اجرای آن.

پاسخ: بست‌نشینی سنتی قدیمی بود که در آن افراد برای در امان ماندن از تعقیب حکومت یا برای پیگیری خواسته و اعتراض خود، به مکان‌هایی که از احترام و حرمت برخوردار بودند پناه می‌بردند و در آنجا تحصن می‌کردند. این کار معمولاً در مساجد، زیارتگاه‌ها و اماکن مقدس انجام می‌شد.

در جریان نهضت مشروطه، انگلستان برخلاف روسیه که از دربار حمایت می‌کرد، خود را ظاهراً طرفدار مشروطه نشان داد. سفارت انگلیس برای رسیدن به اهداف و منافع استعماری خود و کنار زدن طرفداران روسیه از دربار، برخی عوامل خود را در میان آزادی‌خواهان وارد کرد و مردم را به بست‌نشینی در سفارت انگلیس تشویق نمود.

پاسخ: مهم‌ترین خواسته‌های مردم و علما در جریان مهاجرت کبری عبارت بودند از:

۱ـ برکناری عین‌الدوله از صدارت.
۲ـ فراهم کردن زمینه برای بازگشت مهاجران به تهران.
۳ـ ایجاد عدالت‌خانه.
۴ـ تشکیل دارالشورا یا مجلس نمایندگان.

پاسخ: مظفرالدین‌شاه در برابر خواسته‌های مشروطه‌خواهان سرانجام تسلیم شد و:

۱ـ عین‌الدوله را از صدارت برکنار کرد.
۲ـ در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد.
۳ـ زمینه بازگشت علما و مهاجران از قم به تهران فراهم شد.
۴ـ پس از تشکیل مجلس و تدوین قانون اساسی، قانون اساسی مشروطه را امضا کرد.

نمونه پاسخ پژوهشی:

مهاجرت مشروطه‌خواهان به قم که به «مهاجرت کبری» مشهور شد، یکی از مهم‌ترین مراحل نهضت مشروطه ایران بود.

پس از مهاجرت صغری، مظفرالدین‌شاه و عین‌الدوله اعلام کردند که با خواسته‌های مردم موافق‌اند؛ اما مدت زیادی نگذشت که مشخص شد عین‌الدوله به وعده‌های خود عمل نمی‌کند و درصدد ایجاد اختلاف میان مخالفان حکومت و دستگیری، تبعید و زندانی کردن رهبران نهضت است.

آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی چند بار خواسته‌های مردم و بی‌اعتنایی عین‌الدوله را به شاه یادآوری کرد، اما این تلاش‌ها نتیجه‌ای نداشت. با ادامه اعتراض‌ها، در یکی از درگیری‌ها چند نفر زخمی شدند و یکی از طلاب به شهادت رسید. این حادثه خشم مردم را بیشتر کرد.

عین‌الدوله بر سخت‌گیری خود افزود و تهران حالتی شبیه حکومت نظامی پیدا کرد. در چنین شرایطی، علما و رهبران مردم تصمیم گرفتند در اعتراض به عملکرد دولت، از تهران به شهر مقدس قم مهاجرت کنند. چون این مهاجرت از مهاجرت پیشین گسترده‌تر بود، «مهاجرت کبری» نام گرفت.

با مهاجرت علما به قم، عالمان و مردم شهرهای دیگر نیز بیشتر وارد صحنه شدند و نهضت گسترش یافت. مهم‌ترین خواسته‌ها برکناری عین‌الدوله، بازگشت مهاجران، ایجاد عدالت‌خانه و تشکیل دارالشورا بود.

سرانجام حکومت در برابر فشار مردم و علما عقب‌نشینی کرد. عین‌الدوله برکنار شد و مظفرالدین‌شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد. چند روز بعد نیز علما با استقبال مردم از قم به تهران بازگشتند.

بنابراین مهاجرت کبری یکی از مراحل تعیین‌کننده نهضت مشروطه بود و نقش مهمی در پیروزی نهضت و تشکیل مجلس شورای ملی داشت.

نمونه پاسخ؛ کتاب تاریخ بیداری ایرانیان:

یکی از منابع مناسب برای این فعالیت، کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی است.

ناظم‌الاسلام کرمانی از افرادی بود که بسیاری از رویدادهای مربوط به جنبش مشروطه را از نزدیک مشاهده کرد و اطلاعات مربوط به حوادث و تحولات آن دوره را ثبت نمود. به همین دلیل، کتاب او یکی از منابع مهم برای شناخت زمینه‌ها، حوادث و شخصیت‌های نهضت مشروطه به شمار می‌رود.

در این کتاب موضوعاتی مانند اعتراض مردم به حکومت، فعالیت علما، ماجرای نوز بلژیکی، فلک شدن بازرگانان، مهاجرت صغری و کبری و تلاش مردم برای تشکیل مجلس مطرح شده است.

برای ارائه در کلاس می‌توان بخشی از کتاب را که به اعتراض‌های مردم، مهاجرت علما یا صدور فرمان مشروطه مربوط است، انتخاب و پس از مطالعه، خلاصه آن را برای دانش‌آموزان توضیح داد.

نکته: برای این فعالیت، انتخاب کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» با متن همین درس نیز هماهنگی خوبی دارد؛ زیرا کتاب درسی برای توضیح بسیاری از حوادث منتهی به مشروطه، مانند اعتراض‌ها و مهاجرت‌ها، به نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی ارجاع داده است.

در درس چهارم، مجموعه‌ای از حوادث مانند ماجرای نوز بلژیکی، نارضایتی مردم ایالت‌ها، ماجرای بانک استقراضی روس و فلک شدن بازرگانان موجب گسترش اعتراض‌های عمومی شد. مهاجرت صغری و سپس مهاجرت کبری، اتحاد نیروهای مخالف استبداد را افزایش داد و سرانجام مظفرالدین‌شاه ناچار شد فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کند. با تدوین و امضای قانون اساسی، حکومت ایران وارد مرحله جدیدی شد که قرار بود قدرت حکومت را به قانون محدود کند.