جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۶ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۶۸ و ۷۲

زمینه سؤال: در سال ۱۹۱۴ م / ۱۲۹۳ ش جنگ جهانی اول میان فرانسه، انگلستان و روسیه از یک سو و آلمان و امپراتوری اتریش ـ مجارستان از سوی دیگر آغاز شد. ایران که از نظر سیاسی و اقتصادی دچار بحران و محل حضور نیروهای بیگانه بود، پس از شروع جنگ اعلام بی‌طرفی کرد؛ اما کشورهای درگیر جنگ، به‌ویژه روسیه و انگلستان، بی‌طرفی ایران را نادیده گرفتند.

پاسخ: زیرا ایران از موقعیت جغرافیایی و راهبردی مهمی برخوردار بود و روسیه و انگلستان نیز از قبل در بخش‌هایی از ایران نفوذ و حضور نظامی داشتند. با پیوستن دولت عثمانی، همسایه غربی ایران، به متحدین، اهمیت ایران برای روسیه و انگلستان بیشتر شد.

از طرف دیگر، حکومت ایران در آن زمان ضعیف و بحران‌زده بود و توان کافی برای اجرای بی‌طرفی و جلوگیری از ورود نیروهای خارجی را نداشت. به همین دلیل روسیه و انگلستان برای حفظ منافع و موقعیت خود، بی‌طرفی ایران را نقض کردند.

پاسخ: پس از فتح تهران، مجلسی فوق‌العاده از سران و رؤسای مجاهدان، شاهزادگان، اعیان و نمایندگان سابق مجلس تشکیل شد. این مجلس با اتفاق آرا محمدعلی‌شاه را از سلطنت برکنار کرد و پسر دوازده‌ساله او، احمدمیرزا را به سلطنت برگزید.

چون احمدشاه هنوز به سن قانونی سلطنت نرسیده بود، عضدالملک، بزرگ خاندان قاجار، به عنوان نایب‌السلطنه انتخاب شد.

پاسخ: ۱ـ روسیه با دادن اولتیماتوم به ایران، خواستار توقف فعالیت‌های مورگان شوستر و اخراج او شد و این فشار در نهایت به انحلال مجلس شورای ملی انجامید.

۲ـ روسیه نیروهای خود را در شمال ایران مستقر کرد و کانون‌های مقاومت در تبریز و مشهد را سرکوب کرد؛ انگلستان نیز نیروهای خود را وارد جنوب ایران کرد.

۳ـ دخالت دو دولت به اندازه‌ای بود که در این دوره، اگرچه به ظاهر شاه و مجلس دولت را تعیین می‌کردند، در عمل توافق سفارت‌های روس و انگلیس در انتخاب نخست‌وزیر اهمیت تعیین‌کننده‌ای داشت.

پاسخ: دولت روسیه سه درخواست مطرح کرد:

۱ـ اقدامات مورگان شوستر متوقف و او از ایران اخراج شود.
۲ـ ایران بدون موافقت روسیه و انگلستان از استخدام اتباع خارجی خودداری کند.
۳ـ هزینه نگهداری نیروهای روسیه در ایران را دولت ایران پرداخت کند.

پاسخ: در پی قرارداد سری سال ۱۹۱۵ میان روسیه و انگلستان:

۱ـ دو منطقه نفوذی که در قرارداد ۱۹۰۷ تعیین شده بودند، عملاً به مناطق اشغالی تبدیل شدند.
۲ـ روسیه منطقه تحت نفوذ خود در شمال ایران را اشغال کرد.
۳ـ انگلستان نیز نفوذ نظامی خود را در جنوب گسترش داد و در سال ۱۹۱۶ نیروی پلیس جنوب را تشکیل داد.
۴ـ حضور و دخالت دو قدرت خارجی در امور سیاسی ایران افزایش یافت و استقلال کشور بیش از پیش آسیب دید.

نمونه پاسخ:

در جریان جنگ جهانی اول، با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، نیروهای انگلیسی بخش‌هایی از جنوب کشور را اشغال کردند. این حضور نظامی با مخالفت و مقاومت مردم و عشایر جنوب روبه‌رو شد.

یکی از مشهورترین چهره‌های این مقاومت، رئیس‌علی دلواری بود. او از مبارزان تنگستان و از مخالفان نفوذ انگلستان در جنوب ایران بود. با حضور نیروهای انگلیسی در بوشهر، رئیس‌علی و همراهانش مبارزه مسلحانه علیه آنان را گسترش دادند.

در مرداد ۱۲۹۳ نیروهای رئیس‌علی در بوشهر به انگلیسی‌ها حمله کردند و موفقیت آنان به گسترش روحیه مقاومت در منطقه کمک کرد. رئیس‌علی سرانجام هنگام یکی از نبردها، به دست یکی از عوامل داخلی بیگانگان به شهادت رسید.

در مناطق دیگر جنوب نیز روحانیان، عشایر و نیروهای محلی علیه نفوذ انگلستان فعالیت داشتند. آیت‌الله سیدعبدالحسین لاری از روحانیان مبارزی بود که با نفوذ انگلیس مخالفت کرد، نیروهای مسلحی را سازمان داد و استفاده از کالاهای انگلیسی و روسی را تحریم کرد.

این مقاومت‌ها نشان‌دهنده مخالفت مردم جنوب ایران با اشغال کشور و دخالت قدرت‌های خارجی در امور ایران بود.

نمونه پاسخ:

در جریان جنگ جهانی اول، نیروهای روسیه و انگلستان با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، بخش‌هایی از کشور را اشغال کردند. با پیشروی نیروهای روس به سوی تهران، تعدادی از نمایندگان مجلس، شخصیت‌های سیاسی، آزادی‌خواهان و نیروهای ژاندارمری تهران را ترک کردند. این حرکت در تاریخ با عنوان «مهاجرت» شناخته می‌شود.

مهاجران پس از حرکت به سوی غرب کشور، در کرمانشاه تشکیلاتی برای ادامه مقاومت سیاسی و نظامی در برابر نیروهای بیگانه به وجود آوردند. آنان کمیته دفاع ملی و هیئتی از نمایندگان تشکیل دادند و رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی در رأس دولت موقت قرار گرفت.

هدف این دولت، حفظ استقلال ایران، مقابله با اشغال خارجی و ادامه مقاومت در برابر روسیه و انگلستان بود.

با پیشروی نیروهای روس، مهاجران مدتی مجبور شدند کرمانشاه را ترک کنند و به قصرشیرین و سپس عراق عقب‌نشینی کنند. پس از عقب‌نشینی روس‌ها، بار دیگر دولت موقت در کرمانشاه فعالیت کرد؛ اما تحولات جنگ و برتری نیروهای خارجی اجازه نداد این دولت به یک حکومت پایدار تبدیل شود.

با وجود عمر کوتاه، دولت مهاجرین یکی از نمونه‌های مهم مقاومت سیاسی ایرانیان در برابر اشغال کشور در جنگ جهانی اول به شمار می‌رود.

نمونه پاسخ براساس مطالب درس:

مهم‌ترین عوامل انحراف نهضت مشروطه:

۱ـ دخالت قدرت‌های خارجی: روسیه و انگلستان براساس منافع استعماری خود در امور ایران دخالت می‌کردند و برای تأثیرگذاری بر دولت، مجلس و جریان‌های سیاسی تلاش داشتند.

۲ـ نفوذ جریان‌های وابسته و غرب‌گرا: پس از پیروزی مشروطه، برخی افرادی که با اهداف اصلی نهضت همراه نبودند، وارد ساختار قدرت شدند و میان آرمان‌های اولیه نهضت و مسیر بعدی آن فاصله ایجاد شد.

۳ـ اختلاف و درگیری میان مشروطه‌خواهان: رقابت شدید میان گروه‌هایی مانند اعتدالیون و دموکرات‌ها، وحدت نیروهای مشروطه‌خواه را از بین برد و فضای سیاسی را به سوی خشونت و ترور کشاند.

۴ـ کنار رفتن یا حذف برخی رهبران مؤثر: شهادت شیخ فضل‌الله نوری، ترور سیدعبدالله بهبهانی و دیگر درگیری‌های داخلی سبب تضعیف انسجام سیاسی نهضت شد.

۵ـ ناآگاهی از اهداف قدرت‌های استعمارگر: اعتماد به قدرت‌های خارجی و توجه نکردن به نقش آنان در جهت‌دهی و تضعیف حرکت مردم، یکی دیگر از عوامل آسیب‌زا بود.

نتایج:
این عوامل باعث تضعیف وحدت مشروطه‌خواهان، افزایش ناامنی و درگیری داخلی، گسترش نفوذ روسیه و انگلستان و کاهش توان مجلس و دولت برای اداره مستقل کشور شد.

بر پایه جمع‌بندی کتاب، یکی از مهم‌ترین عبرت‌های مشروطه، لزوم دشمن‌شناسی و توجه به خطر دخالت بیگانگان است؛ زیرا انحراف از اهداف اولیه نهضت در نهایت زمینه را برای تحولات سیاسی بعدی و شکل‌گیری حکومتی استبدادی‌تر و وابسته‌تر فراهم کرد.

دوره دوم مشروطه با سقوط محمدعلی‌شاه و به سلطنت رسیدن احمدشاه آغاز شد، اما اختلاف‌های داخلی و دخالت گسترده روسیه و انگلستان مانع تثبیت کامل نظام مشروطه شد. فعالیت مورگان شوستر برای اصلاح امور مالی با مخالفت روسیه روبه‌رو شد و اولتیماتوم این کشور به انحلال مجلس انجامید. با آغاز جنگ جهانی اول نیز بی‌طرفی ایران نقض شد و بخش‌هایی از کشور به اشغال نیروهای خارجی درآمد؛ در برابر این اشغال، مردم و نیروهای محلی در نقاط مختلف کشور، به‌ویژه جنوب ایران، دست به مقاومت زدند.