جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۵ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۵۴ و ۶۰

زمینه سؤال: با تلاش‌های آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری، اصل دوم متمم قانون اساسی تصویب شد. براساس این اصل، در هر دوره از مجلس باید هیئتی پنج‌نفره از مجتهدان و فقیهان آشنا با مقتضیات زمان بر مصوبات مجلس نظارت می‌کردند تا قوانین تصویب‌شده مخالف قواعد اسلامی و احکام شرع نباشد.

پاسخ: شیخ فضل‌الله نوری نگران نفوذ اندیشه‌های غرب‌گرایانه و تصویب قوانینی مخالف احکام اسلامی بود. به همین دلیل اصرار داشت مجتهدان آگاه بر مصوبات مجلس نظارت کنند تا قانون‌های تصویب‌شده با قواعد اسلامی و دستورهای شرع مغایرت نداشته باشند و نهضت مشروطه از مسیر اسلامی خود منحرف نشود.

پاسخ: ۱ـ محمدعلی‌شاه در جشن تاج‌گذاری خود، با اینکه اشراف و نمایندگان دولت‌های خارجی را دعوت کرد، نمایندگان مجلس شورای ملی را دعوت نکرد.
۲ـ هنگامی که متمم قانون اساسی برای امضا به او ارائه شد، در ابتدا از امضای آن خودداری کرد.

پاسخ: براساس اصل دوم متمم قانون اساسی، در هر دوره مجلس باید هیئتی پنج‌نفره از مجتهدان و فقیهان آشنا با مقتضیات زمان حضور داشته باشند و بر قوانین تصویب‌شده نظارت کنند تا هیچ قانونی مخالف قواعد اسلامی و احکام شرع تصویب نشود.

پاسخ: روسیه به سه دلیل اصلی با نهضت مشروطه ایران مخالف بود:

۱ـ جلوگیری از افزایش نفوذ انگلستان که با ظاهر حمایت از مشروطه‌خواهان در ایران فعالیت می‌کرد.
۲ـ حمایت از محمدعلی‌شاه که طرفدار روسیه بود.
۳ـ جلوگیری از آنکه ملت‌های منطقه قفقاز تحت تأثیر پیروزی مشروطه‌خواهان ایران برای آزادی قیام کنند.

پاسخ: چرا؟
روسیه و انگلستان با وجود رقابت شدید در ایران، با ظهور آلمان به‌عنوان یک قدرت جدید و تهدید شدن منافع و مستعمراتشان، اختلاف‌های خود را کنار گذاشتند و در سال ۱۹۰۷ با یکدیگر توافق کردند.

چگونه ایران را تقسیم کردند؟
ایران را به سه منطقه تقسیم کردند:

۱ـ منطقه شمالی: حوزه نفوذ روسیه شد؛ این منطقه در شمال خط فرضی قصرشیرین، اصفهان، یزد، خواف و مرز افغانستان قرار داشت.

۲ـ منطقه جنوب و جنوب شرقی: حوزه نفوذ انگلستان شد؛ این منطقه برای دفاع از هندوستان اهمیت زیادی داشت.

۳ـ منطقه مرکزی: منطقه بی‌طرف و متعلق به ایران شناخته شد.

هدف از این تقسیم‌بندی این بود که دو قدرت تا حدودی از یکدیگر فاصله داشته باشند و از برخورد مستقیم میان آنها جلوگیری شود.

پاسخ: نمایندگان مجلس برای مقابله با نفوذ روسیه و انگلستان:

۱ـ قرارداد استعماری ۱۹۰۷ را به اتفاق آرا رد کردند.
۲ـ دریافت وام از دولت‌های خارجی را نپذیرفتند.
۳ـ برای تأمین نیازهای مالی کشور، به ایجاد بانک ملی اقدام کردند.
۴ـ نوز بلژیکی را که یکی از مقام‌های مهم مالی ایران را در اختیار داشت، اخراج کردند.

نمونه پاسخ؛ ستارخان:

ستارخان از مجاهدان نامدار نهضت مشروطه و از رهبران مقاومت مردم تبریز بود که به «سردار ملی» شهرت یافت.

پس از آنکه محمدعلی‌شاه مجلس شورای ملی را به توپ بست و دوره استبداد صغیر آغاز شد، بسیاری از مشروطه‌خواهان سرکوب شدند؛ اما مقاومت اصلی در برابر حکومت استبدادی از تبریز آغاز شد.

ستارخان همراه با باقرخان و دیگر مجاهدان تبریز بیش از نه ماه در برابر نیروهای مخالف مشروطه ایستادگی کرد. حمایت مراجع تقلید مقیم نجف نیز باعث تقویت روحیه مشروطه‌خواهان و ادامه مقاومت آنان شد.

ایستادگی مردم تبریز اهمیت زیادی داشت؛ زیرا اجازه نداد نهضت مشروطه پس از به توپ بستن مجلس به‌طور کامل از بین برود. ادامه مقاومت تبریز سبب شد مردم شهرهایی مانند اصفهان، گیلان، قزوین، کرمانشاه، همدان و فارس نیز وارد مبارزه شوند.

به همین دلیل، ستارخان یکی از چهره‌های مهم مقاومت در برابر استبداد محمدعلی‌شاه و از شخصیت‌های برجسته نهضت مشروطه ایران به شمار می‌رود.

نمونه پاسخ:

پس از به توپ بستن مجلس و آغاز استبداد صغیر، مقاومت مردم تبریز به رهبری چهره‌هایی مانند ستارخان و باقرخان مانع از نابودی کامل نهضت مشروطه شد. با ادامه این مقاومت، مردم و مشروطه‌خواهان در شهرهای دیگر نیز وارد مبارزه شدند.

در ادامه، نیروهای هوادار مشروطه از گیلان و نیروهای بختیاری و اصفهان به سوی تهران حرکت کردند. از چهره‌های برجسته این حرکت می‌توان به محمدولی‌خان تنکابنی، مشهور به سپهدار، و سردار اسعد بختیاری اشاره کرد.

نیروهای مشروطه‌خواه پس از درگیری با نیروهای طرفدار محمدعلی‌شاه، در تیرماه ۱۲۸۸ وارد تهران شدند. محمدعلی‌شاه که توان ادامه مقاومت نداشت، به سفارت روسیه پناهنده شد و حکومت استبدادی او پایان یافت.

فتح تهران موجب پایان دوره استبداد صغیر و بازگشت نظام مشروطه شد و نشان داد که مقاومت مردم تبریز و گسترش قیام در دیگر شهرها توانسته است حکومت محمدعلی‌شاه را شکست دهد.

نمونه پاسخ:

یکی از مشکلات مهم ایران در دوره قاجار، وابستگی مالی حکومت به روسیه و انگلستان و دریافت وام از دولت‌های خارجی بود. این وام‌ها نفوذ سیاسی و اقتصادی بیگانگان را در کشور افزایش می‌داد.

در نخستین دوره مجلس شورای ملی، هنگامی که بحث دریافت وام دیگری از روسیه و انگلستان مطرح شد، نمایندگان مجلس با آن مخالفت کردند و برای تأمین نیازهای مالی کشور، اندیشه ایجاد یک بانک ملی با سرمایه ایرانیان را مطرح کردند.

مردم نیز از این طرح استقبال کردند و برای فراهم کردن سرمایه آن مشارکت نشان دادند. زنان ایرانی نیز با اهدای طلا، زیورآلات و پس‌اندازهای شخصی خود از تشکیل بانک ملی حمایت کردند تا نیازهای مالی کشور بدون وابستگی به خارجیان تأمین شود.

هدف اصلی از این اقدام، کاهش وابستگی اقتصادی ایران به بیگانگان، جلوگیری از استقراض خارجی و ایجاد یک نهاد مالی ملی بود.

دقت تاریخی: در دوره مشروطه طرح و تلاش برای تأسیس بانک ملی شکل گرفت، اما شرایط سیاسی و اقتصادی آن زمان اجازه نداد این طرح فوراً به ایجاد یک بانک فعال منجر شود. بانک ملی ایران به شکل رسمی سال‌ها بعد، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی آغاز به کار کرد.

بنابراین در پاسخ این فعالیت، بهتر است میان پیدایش فکر و تلاش برای تأسیس بانک ملی در دوره مشروطه و تأسیس عملی بانک ملی ایران در سال ۱۳۰۷ تفاوت قائل شویم.

در دوره محمدعلی‌شاه، مخالفت شاه با مجلس و قانون اساسی، دخالت روسیه و انگلستان و اختلاف‌های داخلی، مشروطه را با مشکلات جدی روبه‌رو کرد. سرانجام محمدعلی‌شاه در تیر ۱۲۸۷ مجلس را به توپ بست و دوره استبداد صغیر آغاز شد. مقاومت مردم، به‌ویژه در تبریز، سپس گسترش قیام در دیگر شهرها و حرکت نیروهای مشروطه‌خواه به سوی تهران، در تیر ۱۲۸۸ به سقوط حکومت استبدادی محمدعلی‌شاه انجامید.