جواب کارگاه تحلیل فصل اول علوم و فنون دهم؛ صفحه ۳۱ تا ۳۵

۱ــ شعر زیر را بخوانید و جدول را کامل کنید.

موضوع	شرح و توضیح
نوع لحن	لحن شعر در آغاز روایی و داستانی است؛ زیرا ماجرای ساختن خانه سقراط و گفت‌وگوی دوستان با او روایت می‌شود. در پایان، با پاسخ سقراط، لحن شعر به سمت حکیمانه، تعلیمی و اندرزی می‌رود.
قلمرو زبانی	زبان شعر نسبتاً ساده و روان است. بیشتر جمله‌ها ساخت روشن و قابل فهمی دارند. واژه‌هایی مانند «سرا» به معنی خانه، «درخورد» به معنی شایسته و مناسب، «شبستان»، «باک» به معنی ترس و «حجره» از واژه‌های قابل توجه شعر هستند. بیشتر فعل‌ها نیز متناسب با فضای روایی شعر در زمان گذشته آمده‌اند؛ مانند «می‌ساخت»، «آمدند»، «گفتند»، «گفت» و «ساختم».
قلمرو ادبی	استعاره: «قفس» استعاره از خانه کوچک سقراط است. تشبیه: «همچو پروانه به گرد روی شمع»؛ یاران به پروانه و سقراط به شمع تشبیه شده‌اند. تشبیه بلیغ: «یار یکدل، کیمیاست»؛ یار یکدل به کیمیا تشبیه شده است. تشبیه: «چون صدف، کمیاب و چون دُر، پربهاست». مراعات نظیر: «پروانه و شمع» و نیز «صدف و دُر». اغراق: «بام خود تا عرش می‌افراشتم». جناس ناهمسان: «باک / خاک».
قلمرو فکری	ارزش یک خانه به بزرگی و شکوه ظاهری آن نیست؛ بلکه وجود دوستان صمیمی، یکدل و شایسته به زندگی انسان ارزش می‌دهد. همچنین انسان‌های عارف و دانا وابستگی زیادی به تجملات و ظواهر دنیا ندارند.
نتیجه‌گیری و تعیین نوع	پیام اصلی شعر این است که یار یکدل و دوست حقیقی بسیار کمیاب و ارزشمند است و ارزش انسان و زندگی او به تجملات ظاهری وابسته نیست. از نظر محتوایی، شعر در قلمرو ادبیات تعلیمی و اندرزی قرار می‌گیرد و برای انتقال پیام خود از قالب یک داستان کوتاه استفاده کرده است.

۲ــ حکایت زیر را بخوانید و برای هر قلمرو، چند ویژگی استخراج کنید.

قلمرو زبانی:

• نثر حکایت نسبتاً ساده، روان و آهنگین است.

• برخی واژه‌ها و ساخت‌ها رنگ تاریخی دارند؛ مانند «باری»، «پیش گیر»، «بگذار»، «بگردانیدم»، «اوفتاده» و «اندر بند».

• واژه «دخل» به معنی درآمد و «عیش» به معنی خوش‌گذرانی و زندگی همراه با آسایش است.

• «فسق و فجور»، «لهو و لعب» و «مصاحبت» از واژه‌ها و ترکیب‌های عربی متن‌اند.

• در متن از جمله‌های خبری، امری و گفت‌وگوی مستقیم استفاده شده است و همین موضوع نثر را زنده‌تر کرده است.

قلمرو ادبی:

تشبیه: در «دخل، آب روان است و عیش، آسیاب گردان»، درآمد به آب روان و عیش و خرج کردن به آسیاب گردان تشبیه شده است؛ همان‌طور که آسیاب بدون جریان آب نمی‌گردد، خرج کردن نیز بدون درآمد پایدار نمی‌ماند.

تمثیل: بیت‌های مربوط به باران، کوهستان و خشک شدن دجله مثالی برای این اندیشه‌اند که منبع هرقدر هم بزرگ باشد، اگر پیوسته جایگزین نشود سرانجام تمام می‌شود.

کنایه: «این سخن در گوش نیاورد» کنایه از نپذیرفتن سخن و نصیحت است.

کنایه و تمثیل: «دم گرم من در آهن سرد او اثر نمی‌کند» یعنی نصیحت و سخن مؤثر در فردی که آمادگی پذیرش ندارد، بی‌اثر است.

کنایه: «دست بر دست زدن» کنایه از حسرت و پشیمانی است.

مراعات نظیر: «لهو و لعب» و نیز «عقل و ادب» دارای تناسب معنایی‌اند.

قلمرو فکری:

پیام اصلی حکایت، میانه‌روی در خرج کردن، آینده‌نگری و توجه به نصیحت خردمندان است.

سعدی یادآوری می‌کند که انسان نباید به فراوانی امروز مغرور شود و همه دارایی خود را بدون فکر مصرف کند؛ زیرا اگر درآمد قطع شود، حتی دارایی فراوان نیز روزی پایان می‌یابد.

همچنین جوان باید عقل و ادب را بر خوش‌گذرانی افراطی ترجیح دهد و از تجربه و سخن خیرخواهانه دیگران استفاده کند.

بخش پایانی حکایت نیز می‌گوید حتی اگر احتمال می‌دهیم شخصی پند ما را نپذیرد، بهتر است از روی خیرخواهی او را راهنمایی کنیم؛ زیرا ممکن است بعداً ارزش همان سخن را بفهمد.

ای آن که غمگنی و سزاواری
وندر نهان، سرشک همی‌باری

رفت آن که رفت و آمد آن که آمد
بود آن که بود، خیره چه غم داری؟
رودکی

پاسخ: فضای شعر در آغاز غمگین و اندوهناک است؛ شاعر مخاطبی را می‌بیند که در پنهان اشک می‌ریزد.

اما در ادامه، لحن شعر به سمت دلداری، آرامش و حکمت می‌رود. شاعر یادآوری می‌کند که گذشته بازنمی‌گردد و نباید برای چیزی که سپری شده است، بیهوده غصه خورد.

حس غالب: اندوه همراه با دلداری، پذیرش واقعیت و دعوت به آرامش.

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم
حافظ

پاسخ: فضای این بیت شاد، پرشور، امیدوارانه و سرشار از حرکت و دگرگونی است.

شاعر از سکون و وضعیت موجود راضی نیست و با عبارت‌هایی مانند «بیا»، «برافشانیم»، «بشکافیم» و «طرحی نو دراندازیم» مخاطب را به شادی، حرکت و ایجاد دنیایی تازه دعوت می‌کند.

حس غالب: شور، نشاط، امید و میل به تغییر.

این مطرب از کجاست که برگفت نام دوست
تا جان و جامه بذل کنم بر پیام دوست

دل زنده می‌شود به امید وفای یار
جان رقص می‌کند به سماع کلام دوست
سعدی

پاسخ: فضای شعر کاملاً عاشقانه، شاد و سرشار از شوق است.

شنیدن نام محبوب چنان شاعر را به وجد می‌آورد که حاضر است جان و جامه خود را فدای پیام او کند. «دل زنده می‌شود» و «جان رقص می‌کند» نیز شدت شور و شادمانی عاشق را نشان می‌دهد.

حس غالب: عشق، اشتیاق، امید به وفای یار و وجد عاشقانه.

جامی است که عقل آفرین می‌زندش
صد بوسه ز مهر بر جبین می‌زندش

این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف
می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش
خیام

پاسخ: فضای این رباعی فلسفی، پرسش‌برانگیز و آمیخته با شگفتی و اندوه است.

شاعر از یک سو از زیبایی و شگفتی آفرینش انسان سخن می‌گوید و از سوی دیگر از نابودی همین آفریده زیبا در پایان زندگی شگفت‌زده و اندوهگین است.

حس غالب: حیرت در برابر راز آفرینش، اندیشه درباره مرگ و اندوه از فناپذیری انسان.

خروشید کای فرّخ اسفندیار
هماوردت آمد، برآرای کار
فردوسی

پاسخ: فضای این بیت حماسی، رزمی، پرهیجان و مبارزه‌طلبانه است.

واژه‌هایی مانند «خروشید»، «اسفندیار»، «هماورد» و «برآرای کار» فضایی متناسب با نبرد و رویارویی پهلوانان ایجاد کرده‌اند.

حس غالب: شجاعت، قدرت، هیجان و آمادگی برای مبارزه.

وقت را غنیمت دان آن قدر که بتوانی
حاصل از حیات ای جان یک دم است تا دانی
حافظ

پاسخ: فضای شعر حکیمانه، اندرزگونه و تأمل‌برانگیز است.

شاعر مخاطب را به ارزشمند دانستن زمان و استفاده از فرصت کوتاه زندگی دعوت می‌کند.

در این بیت هیجان شدید یا اندوه عمیق دیده نمی‌شود؛ بلکه فضایی آرام و اندیشمندانه دارد و انسان را به فکر کردن درباره کوتاهی عمر و ارزش لحظه‌ها وا می‌دارد.

حس غالب: پند، خردورزی، توجه به گذر عمر و غنیمت شمردن فرصت زندگی.

گوشه گرفتم ز خلق و فایده‌ای نیست
گوشهٔ چشمت بلای گوشه‌نشین است
سعدی

پاسخ: واژه‌آرایی: واژه «گوشه» سه بار تکرار شده است.

واج‌آرایی: تکرار واج‌های «گ» و «ش» در واژه‌هایی مانند «گوشه»، «گرفتم»، «چشمت» و «گوشه‌نشین» موسیقی کلام را بیشتر کرده است.

ما چون ز دری پای کشیدیم، کشیدیم
امید ز هر کس که بریدیم، بریدیم

دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند
از گوشهٔ بامی که پریدیم، پریدیم
وحشی بافقی

پاسخ: واژه‌آرایی:
«کشیدیم» دو بار، «بریدیم» دو بار و «پریدیم» دو بار تکرار شده‌اند.

واج‌آرایی: تکرار مصوت بلند «ی» در پایان واژه‌هایی مانند «کشیدیم، بریدیم و پریدیم» بسیار برجسته است.

همچنین تکرار صامت‌های «م»، «د» و «ر» در ایجاد موسیقی کلام مؤثر است.

در زلف تو بند بود داد دل ما
در بند کمند بود داد دل ما

ای داد به داد دل ما کس نرسید
از بس که بلند بود داد دل ما
قیصر امین‌پور

پاسخ: واژه‌آرایی: تکرار واژه‌های «داد»، «دل»، «ما» و «بود» بسیار چشمگیر است. «بند» نیز تکرار شده است.

واج‌آرایی: واج «د» به شکل بسیار برجسته‌ای در سراسر شعر تکرار شده است و واج «ل» نیز در واژه‌هایی مانند «زلف، دل، کمند، بلند» به موسیقی شعر افزوده است.

نه من ز بی‌عملی در جهان ملولم و بس
ملالت علما هم ز علم بی‌عمل است
حافظ

پاسخ: واژه‌آرایی: واژه‌های هم‌ریشه «عملی / عمل» و «علما / علم» در بیت تکرار شده‌اند و در موسیقی و تأکید معنایی آن نقش دارند.

واج‌آرایی: تکرار واج‌های «ل»، «م» و «ع» به‌ویژه در «عملی، ملولم، ملالت، علما، علم، عمل» کاملاً محسوس است.

اگر جنگ خواهی و خون ریختن
بر این گونه سختی برآویختن

بگو تا سوار آورم زابلی
که باشند با خنجر کابلی
فردوسی

پاسخ: واج‌آرایی: واج «خ» در واژه‌هایی مانند «خواهی»، «خون»، «سختی» و «خنجر» تکرار شده و با فضای خشن و رزمی شعر تناسب دارد.

مصوت بلند «آ» نیز در واژه‌هایی مانند «برآویختن»، «تا»، «سوار»، «آورم»، «زابلی»، «باشند»، «با» و «کابلی» تکرار شده است.

واژه‌آرایی: در این نمونه، تکرار برجسته و هنریِ یک واژهٔ محتوایی مانند نمونه‌های قبل دیده نمی‌شود و زیبایی موسیقایی آن بیشتر بر واج‌آرایی استوار است.

نکته مهم کارگاه تحلیل فصل اول: در تحلیل متن نباید فقط نام یک آرایه یا یک ویژگی را حفظ کنیم. باید بتوانیم نمونه آن را از خود متن پیدا کنیم و دلیل تشخیص خود را توضیح دهیم. همچنین در بررسی عاطفه شعر، باید از واژه‌ها، فضای کلی و لحن اثر برای تشخیص حس غالب کمک بگیریم.

جمع‌بندی کارگاه تحلیل فصل اول علوم و فنون ادبی دهم: در این کارگاه، مهارت‌های سه درس نخست به صورت یکجا تمرین می‌شوند. برای تحلیل کامل یک متن باید لحن آن را تشخیص دهیم و سپس ویژگی‌های زبانی، ادبی و فکری را استخراج کنیم. در شعرها نیز توجه به عاطفه و حس‌وحال، واج‌آرایی و واژه‌آرایی اهمیت دارد. هدف اصلی این تمرین‌ها آن است که دانش‌آموز بتواند به جای حفظ پاسخ‌های آماده، با مشاهده دقیق واژه‌ها و ساختار متن، خودش به تحلیل ادبی برسد.