جواب فعالیت های فصل ۱۳ علوم نهم؛ جانوران بی‌مهره – صفحه ۱۴۳ تا ۱۵۰

پاسخ: جانوران دریایی بخش مهمی از شبکه‌های غذایی و تنوع زیستی دریاها را تشکیل می‌دهند و بقای بسیاری از جانداران دیگر به آنها وابسته است.

برای مثال مرجان‌ها برای تعداد زیادی از جانداران دریایی زیستگاه فراهم می‌کنند و آبسنگ‌های مرجانی با گرفتن بخشی از انرژی امواج، به حفاظت از سواحل و کاهش فرسایش آنها کمک می‌کنند.

بعضی بی‌مهرگان نیز غذای ماهی‌ها و دیگر جانوران‌اند، برخی در تجزیه مواد و چرخه مواد نقش دارند و تعدادی نیز برای انسان از نظر غذایی، اقتصادی، دارویی و پژوهشی اهمیت دارند.

بنابراین کاهش تنوع این جانوران می‌تواند تعادل زیست‌بوم‌های دریایی و در نتیجه زندگی جانداران دیگر و انسان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

راهنمای رسم شکل: بدن اسفنج را به صورت یک ساختمان ساده و کیسه‌مانند رسم کنید. روی دیواره آن چند سوراخ کوچک ورود آب، در بالای بدن یک سوراخ بزرگ خروج آب و در قسمت داخلی دیواره نیز یاخته‌های رشته‌دار را مشخص کنید.

مسیر آب را نیز با پیکان نشان دهید:

تغذیه: حرکت رشته‌های یاخته‌های موجود در دیواره، جریان آب را در بدن اسفنج ایجاد می‌کند. این یاخته‌ها ذره‌های غذایی موجود در آب را می‌گیرند و گوارش می‌کنند. مواد گوارش‌یافته در اختیار دیگر یاخته‌های بدن قرار می‌گیرد.

تنفس: اکسیژن محلول در آبی که وارد بدن اسفنج می‌شود، در اختیار یاخته‌ها قرار می‌گیرد و کربن‌دی‌اکسید تولیدشده توسط یاخته‌ها وارد آب می‌شود.

دفع مواد زائد: مواد زائد یاخته‌ها نیز وارد جریان آب می‌شوند و همراه آب از سوراخ بزرگ بالای بدن اسفنج خارج می‌شوند.

نتیجه: جریان مداوم آب در بدن اسفنج، هم‌زمان در تغذیه، تنفس و دفع مواد زائد نقش دارد؛ به همین دلیل اسفنج برای این کارها دستگاه‌های جداگانه‌ای ندارد.

نمونه گزارش: برای کاهش احتمال ورود کرم‌های انگلی به بدن باید راه‌های انتقال آنها را بشناسیم و بهداشت فردی، آب و غذا و محیط را رعایت کنیم.

راه پیشگیری	توضیح
شستن دست‌ها	دست‌ها را پس از استفاده از سرویس بهداشتی، تماس با خاک و پیش از تهیه یا خوردن غذا با آب و صابون بشوییم.
مصرف آب سالم	از آب آشامیدنی مطمئن استفاده کنیم و از نوشیدن آب منابعی که از سلامت آنها اطمینان نداریم خودداری کنیم.
شست‌وشوی میوه و سبزی	میوه‌ها و سبزی‌ها را پیش از مصرف به‌طور کامل با آب سالم بشوییم و در صورت نیاز مطابق دستورهای بهداشتی آماده مصرف کنیم.
پخت کامل گوشت	از خوردن گوشت خام یا نیم‌پز خودداری کنیم و گوشت را به اندازه کافی بپزیم.
رعایت بهداشت محیط	دفع بهداشتی مدفوع و جلوگیری از آلودگی آب، خاک و مواد غذایی اهمیت زیادی دارد.
پوشیدن کفش	در خاک‌هایی که احتمال آلودگی دارند، با پای برهنه راه نرویم؛ زیرا بعضی کرم‌های انگلی مانند کرم قلاب‌دار می‌توانند از راه پوست وارد بدن شوند.

پاسخ الف: کرم‌های خاکی نقش مهمی در بهبود ساختمان و حاصلخیزی خاک دارند:

۱ــ با ایجاد سوراخ و تونل در خاک، باعث تهویه بهتر خاک و نفوذ آسان‌تر آب می‌شوند.
۲ــ هنگام حرکت، مواد آلی سطح خاک را با ذرات بخش‌های پایین‌تر مخلوط می‌کنند.
۳ــ بقایای گیاهی و مواد آلی را می‌خورند و در خرد و تجزیه شدن آنها نقش دارند.
۴ــ مواد دفعی آنها به تشکیل خاکدانه‌ها و در دسترس قرار گرفتن بعضی مواد مغذی کمک می‌کند.
۵ــ فعالیت آنها شرایط مناسب‌تری برای رشد ریشه گیاه و فعالیت بسیاری از جانداران خاک فراهم می‌کند.

از برخی گونه‌های کرم خاکی برای تبدیل بقایای آلی به ورمی‌کمپوست استفاده می‌شود. در این روش، کرم‌ها همراه میکروارگانیسم‌ها مواد آلی مناسب را به ماده‌ای پایدارتر و قابل استفاده برای بهبود خاک تبدیل می‌کنند.

پاسخ ب: یکی از کاربردهای شناخته‌شده زالوی پزشکی در پزشکی نوین، کمک به درمان احتقان وریدی پس از بعضی جراحی‌های ترمیمی و میکروسکوپی است.

گاهی پس از پیوند یا اتصال دوباره بخشی از بدن، خون شریانی وارد بافت می‌شود اما خروج خون وریدی به اندازه کافی انجام نمی‌گیرد و خون در بافت جمع می‌شود. در چنین شرایط انتخاب‌شده‌ای، پزشک ممکن است از زالوی پزشکی برای مدتی کوتاه استفاده کند.

زالو با مکیدن مقداری خون و ترشح مواد ضدانعقاد مانند هیرودین می‌تواند به خروج موقت خون و کاهش احتقان کمک کند تا مسیرهای وریدی بافت بهتر برقرار شوند.

نکته: استفاده پزشکی از زالو باید زیر نظر پزشک و در شرایط درمانی کنترل‌شده انجام شود؛ زیرا می‌تواند با خونریزی، کم‌خونی یا عفونت همراه باشد. همه کاربردهایی که در طب سنتی برای زالو ذکر شده‌اند، الزاماً دارای شواهد علمی یکسان و تأییدشده نیستند.

مشاهدهٔ مورد انتظار: با بررسی ملخ می‌توان ویژگی‌های اصلی بدن یک حشره را مشاهده کرد.

بخش بدن	آنچه مشاهده می‌شود
سر	یک جفت شاخک، چشم‌های مرکب، چشم‌های ساده و قطعات دهانی
سینه	سه جفت پا یعنی در مجموع شش پا؛ پاهای عقبی نسبت به بقیه بلندتر و برای جهش مناسب‌اند. دو جفت بال نیز به سینه متصل‌اند.
شکم	شکم از بندهای متعددی تشکیل شده است. در دو طرف آن سوراخ‌های تنفسی دیده می‌شوند و اندام‌های تولیدمثلی در بخش انتهایی شکم قرار دارند.

نقش سوراخ‌های تنفسی: این سوراخ‌ها با دستگاه لوله‌ای تنفسی حشره ارتباط دارند و هوا از طریق آنها وارد یا خارج می‌شود. اکسیژن از راه شبکه لوله‌های تنفسی به بافت‌ها می‌رسد و کربن‌دی‌اکسید نیز از همین سامانه دفع می‌شود.

نمونه گزارش: عنکبوتیان یکی از گروه‌های بندپایان‌اند. در بیشتر آنها بدن از دو قسمت اصلی تشکیل شده و افراد بالغ چهار جفت پای حرکتی، یعنی هشت پا دارند. برخلاف حشرات، شاخک ندارند.

گروه	ویژگی‌های مهم	شیوه زندگی و اهمیت
عنکبوت	بدن معمولاً شامل سرسینه و شکم، دارای هشت پا و اندام‌های تولید تار است.	بیشتر عنکبوت‌ها شکارچی‌اند و با شکار حشرات در کنترل جمعیت بسیاری از حشرات نقش دارند. همه عنکبوت‌ها تار شکار نمی‌سازند، اما توانایی تولید ابریشم دارند.
رتیل	رتیل در حقیقت گروهی از عنکبوت‌های بزرگ و معمولاً پرمو است و مانند دیگر عنکبوتیان هشت پا دارد.	اغلب شکارچی است و از حشرات و جانوران کوچک تغذیه می‌کند. بیشتر گونه‌ها برای انسان خطر مرگبار ندارند، ولی گزش آنها و تماس با موهای دفاعی بعضی گونه‌ها می‌تواند ناراحتی ایجاد کند.
عقرب	دارای هشت پا، یک جفت پدیپالپ قوی با چنگال و شکمی است که بخش انتهایی آن به دم بندبند و نیش زهری ختم می‌شود.	بیشتر شب‌فعال و شکارچی است. طعمه را با چنگال می‌گیرد و در صورت نیاز زهر را از طریق نیش تزریق می‌کند. بعضی گونه‌ها از نظر پزشکی برای انسان اهمیت دارند.
کنه	کنه‌ها عنکبوتیان کوچکی هستند. کنه‌های بالغ و مرحله نمفی معمولاً هشت پا دارند و بدن آنها نسبت به عنکبوت‌ها یکپارچه‌تر به نظر می‌رسد.	بعضی کنه‌ها انگل خارجی جانوران و انسان‌اند و از خون میزبان تغذیه می‌کنند. برخی از آنها می‌توانند عامل بیماری‌زا را هنگام خون‌خواری از یک میزبان به میزبان دیگر منتقل کنند.

نکته مهم فصل: بی‌مهره‌ها جانورانی هستند که ستون مهره ندارند و بیشتر گونه‌های شناخته‌شده جانوران را تشکیل می‌دهند. اسفنج‌ها، کیسه‌تنان، انواع کرم‌ها، نرم‌تنان، بندپایان و خارپوستان از گروه‌های اصلی بی‌مهرگان‌اند. در میان آنها بندپایان بزرگ‌ترین و گوناگون‌ترین گروه جانوران هستند و بر اساس زائده‌های بدن و تعداد پاهای حرکتی به گروه‌هایی مانند حشرات، عنکبوتیان، سخت‌پوستان و هزارپایان تقسیم می‌شوند.

جمع‌بندی فصل سیزدهم علوم نهم: اسفنج‌ها ساده‌ترین جانوران دریازی‌اند و جریان آب در بدن آنها در تغذیه، تنفس و دفع مواد زائد نقش دارد. کیسه‌تنان مانند مرجان، شقایق و عروس دریایی بدنی کیسه‌مانند دارند. کرم‌ها در سه گروه اصلی پهن، لوله‌ای و حلقوی بررسی می‌شوند و برخی از آنها انگل‌اند. نرم‌تنان بدنی نرم دارند و در بیشتر آنها صدفی از بدن محافظت می‌کند. بندپایان دارای اسکلت خارجی و اندام‌های حرکتی بندبندند و برای رشد پوست‌اندازی می‌کنند. خارپوستان نیز همگی دریازی‌اند و دستگاه گردش آبی دارند. بسیاری از بی‌مهرگان افزون بر نقش زیست‌محیطی، از نظر غذایی، اقتصادی، پزشکی و علمی نیز برای انسان اهمیت دارند.