در درس یازدهم علوم ششم با عنوان «شگفتیهای برگ» با یکی از مهمترین فعالیتهای گیاهان یعنی فتوسنتز آشنا میشویم. برگ گیاه دارای مادهی سبزرنگی به نام سبزینه یا کلروفیل است که انرژی نور خورشید را جذب میکند. گیاه با استفاده از آب، کربندیاکسید و انرژی نور خورشید غذا میسازد و بخشی از این غذا را به صورت نشاسته ذخیره میکند. در این درس با آزمایش محلول ید، وجود نشاسته در برگ را بررسی میکنیم و سپس دربارهی مواد غذایی ذخیرهشده در بخشهای مختلف گیاه، گیاهان شکارچی و نقش فتوسنتز در تولید اکسیژن و کاهش آلودگی هوا گفتوگو میکنیم. در ادامه پاسخ کامل آزمایش کنید، فکر کنید، جمعآوری اطلاعات و گفتوگوی صفحات ۸۰ تا ۸۲ علوم ششم را به ترتیب کتاب میخوانید.
جواب سوالات صفحه ۸۰ علوم ششم
گیاهان چگونه غذای خود را میسازند؟
پاسخ: برگ دارای مادهی سبزرنگی به نام سبزینه یا کلروفیل است که انرژی نور خورشید را جذب میکند. روزنههای برگ، کربندیاکسید را از هوا میگیرند و ریشهها نیز آب و مواد محلول در آن را از خاک جذب میکنند. آب به وسیلهی آوندها به برگ میرسد و گیاه با استفاده از این مواد و انرژی نور خورشید، غذای خود را میسازد.
تعریف فتوسنتز: غذاسازی گیاهان با استفاده از انرژی نور خورشید را فتوسنتز میگویند. «فتو» به معنای نور و «سنتز» به معنای ساختن است.
جواب آزمایش کنید صفحه ۸۰ علوم ششم
وسایل و مواد مورد نیاز: محلول ید، بشر کوچک، بشر بزرگ، الکل، برگ شمعدانی و ظرف کوچک
۱- مطابق شکل روی مقداری نشاسته، قطره قطره محلول ید بریزید. مشاهدات خود را یادداشت کنید و در کلاس گزارش دهید.
مشاهده: با اضافه کردن محلول ید به نشاسته، رنگ آن به
آبی بسیار تیره، آبی مایل به سیاه یا بنفش تیره تغییر میکند.
نتیجه: از محلول ید میتوان برای شناسایی نشاسته استفاده کرد.
۲- برگی را در یک بشر کوچک بگذارید و آنقدر الکل روی آن بریزید تا روی آن را بپوشاند. حال این بشر را در یک بشر بزرگتر بگذارید که تا نیمه از آب پر شده است. به این بشر آنقدر گرما دهید که تمام رنگ سبز از برگ خارج شود و شما آن را در بشر کوچک ببینید. برگ را با احتیاط از بشر خارج کنید و آن را با آب بشویید؛ سپس برگ را در یک بشقاب بگذارید و محلول ید را روی آن بریزید. چه مشاهده میکنید؟
پاسخ و مشاهده: ابتدا رنگ سبز برگ در الکل
حل و از برگ خارج میشود و برگ کمرنگ یا تقریباً بیرنگ میشود. پس از شستن برگ و ریختن محلول ید روی آن، قسمتهایی از برگ که نشاسته دارند به رنگ
آبی بسیار تیره یا بنفش تیره درمیآیند.
این آزمایش نشان میدهد که در برگ گیاه نشاسته وجود دارد.
چرا رنگ سبز برگ را خارج میکنیم؟ برای اینکه رنگ سبز کلروفیل مانع دیده شدن تغییر رنگ ناشی از محلول ید نشود و بتوانیم وجود نشاسته را بهتر تشخیص دهیم.
هشدار کتاب: از قرار دادن الکل روی شعلهی مستقیم خودداری کنید؛ زیرا الکل سریع آتش میگیرد. این آزمایش را با کمک معلّم خود انجام دهید.
جواب فکر کنید صفحه ۸۱ علوم ششم
نتایج دو آزمایش قبل را که انجام دادهاید، با یکدیگر مقایسه کنید. چه نتیجهای میگیرید؟
پاسخ: در آزمایش اول دیدیم که
محلول ید در مجاورت نشاسته تغییر رنگ میدهد. در آزمایش دوم نیز پس از افزودن محلول ید به برگ، همین تغییر رنگ مشاهده شد؛ بنابراین نتیجه میگیریم که
در برگ گیاه نشاسته وجود دارد.
گیاه بخشی از غذایی را که با استفاده از انرژی نور خورشید میسازد، به صورت موادی مانند نشاسته ذخیره میکند.
تولیدکننده یعنی چه؟ همهی موجودات زنده به غذایی که گیاهان میسازند وابستهاند و خود گیاهان نیز از غذای ساختهشدهی خود استفاده میکنند. به همین دلیل گیاهان را تولیدکننده مینامند.
آیا فقط برگ گیاه میتواند غذاسازی کند؟
پاسخ: خیر؛ ساقههای سبزرنگ گیاهان مانند ساقهی لوبیا که کلروفیل دارند نیز میتوانند غذاسازی کنند؛ اما طبق کتاب، محل اصلی غذاسازی گیاه، برگ است.
برگ شکارچی صفحه ۸۱ علوم ششم
برگها را اندام اصلی فتوسنتزکننده در گیاهان میدانند و گیاهان را به عنوان تولیدکننده میشناسند؛ اما چرا بعضی گیاهان حشرات و جانوران کوچک را شکار میکنند؟
پاسخ: بعضی گیاهان نمیتوانند همهی مواد مورد نیاز خود را از محیط زندگیشان به مقدار کافی به دست آورند. به همین دلیل، برگهای بعضی از آنها به شکل
تله درآمده است و میتواند حشرات و حتی جانوران کوچک را شکار کند. این گیاهان بخشی از مواد مورد نیاز خود را از
بدن شکار به دست میآورند.
این موضوع به معنی ناتوانی آنها در فتوسنتز نیست؛ برگهای سبز این گیاهان همچنان غذاسازی میکنند.
جواب جمع آوری اطلاعات صفحه ۸۲ علوم ششم
آیا میدانید در قسمتهای مختلف گیاهان کدام مواد غذایی وجود دارند؟ در این مورد اطلاعات جمعآوری و جدول زیر را کامل کنید:
| نمونه |
دانهی نشاستهدار |
دانهی روغندار |
ساقهی نشاستهدار |
میوهی نشاستهدار |
میوهی روغندار |
| مثال ۱ کتاب |
گندم |
تخمهی آفتابگردان |
سیبزمینی |
موز |
زیتون |
| مثال ۲ پیشنهادی |
برنج یا ذرت |
کنجد یا بادامزمینی |
قلقاس |
موز سبز |
آووکادو |
نکته: گیاهان میتوانند مواد غذایی ساختهشده را در بخشهای مختلف خود مانند دانه، ساقه، ریشه و میوه ذخیره کنند. نوع مادهی ذخیرهشده در گیاهان مختلف یکسان نیست.
جواب گفت و گو صفحه ۸۲ علوم ششم
به تصاویر زیر به دقت نگاه کنید و دربارهی آنها با یکدیگر گفتوگو و نتیجهگیری کنید.
پاسخ بر اساس هر سه تصویر کتاب:
تصویر ۱ ـ شمع تنها در ظرف بسته: شمع برای سوختن به اکسیژن نیاز دارد. در ظرف بسته، پس از مصرف شدن مقدار کافی اکسیژن، شعله خاموش میشود.
تصویر ۲ ـ گیاه در ظرف: گیاه سبز در حضور نور برای فتوسنتز، کربندیاکسید را مصرف و اکسیژن تولید میکند.
تصویر ۳ ـ گیاه و شمع در کنار یکدیگر: شمع هنگام سوختن اکسیژن مصرف میکند و کربندیاکسید تولید میکند. گیاه در حضور نور بخشی از این کربندیاکسید را برای فتوسنتز مصرف و اکسیژن تولید میکند. بنابراین میان فعالیت گیاه و تنفس یا سوختن، ارتباطی از طریق گازهای اکسیژن و کربندیاکسید وجود دارد.
نتیجهی گفتوگو: در فتوسنتز علاوه بر غذا، اکسیژن نیز تولید میشود و از روزنههای برگ وارد هوای اطراف میشود. موجودات زنده برای تنفس به اکسیژن نیاز دارند و اکسیژن تولیدشده توسط گیاهان در تنفس آنها مورد استفاده قرار میگیرد.
جواب فکر کنید صفحه ۸۲ علوم ششم
گیاهان چگونه به کم کردن آلودگی هوا کمک میکنند؟
پاسخ: گیاهان سبز هنگام فتوسنتز کربندیاکسید هوا را مصرف و اکسیژن تولید میکنند. به این ترتیب در تنظیم ترکیب گازهای هوا نقش دارند و به کاهش آلودگی و پاکیزهتر شدن هوا کمک میکنند. درختان و گیاهان همچنین میتوانند بخشی از گردوغبار و برخی آلایندههای هوا را روی سطح برگهای خود نگه دارند.
نکتهی مهم درس: گیاه برای فتوسنتز به نور، آب، کربندیاکسید و سبزینه نیاز دارد. غذای ساختهشده میتواند به شکل موادی مانند نشاسته در بخشهای مختلف گیاه ذخیره شود و در جریان فتوسنتز، اکسیژن نیز تولید میشود.
جمعبندی کوتاه درس یازدهم علوم ششم: برگ مهمترین اندام غذاساز گیاه است. سبزینهی برگ انرژی نور خورشید را جذب میکند و گیاه با دریافت آب از خاک و کربندیاکسید از هوا، غذا میسازد. بخشی از غذای تولیدشده به صورت نشاسته ذخیره میشود و با محلول ید قابل شناسایی است. گیاهان به دلیل ساخت غذا تولیدکننده نامیده میشوند و در جریان فتوسنتز اکسیژن نیز وارد هوا میکنند. به همین دلیل گیاهان هم برای تأمین غذای جانداران و هم برای حفظ کیفیت هوا اهمیت زیادی دارند.
