جواب پرسش های نمونه درس ۲۳ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۲۰۹

پاسخ: پس از انتخاب بنی‌صدر به ریاست جمهوری و برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی، نیروهای انقلابی و طرفدار امام و حزب جمهوری اسلامی توانستند اکثریت قاطع کرسی‌های مجلس را به دست آورند. از این زمان، رقابت و اختلاف میان دو جریان سیاسی آشکارتر شد.

مهم‌ترین زمینه‌های اختلاف عبارت بودند از:
۱ـ اختلاف میان بنی‌صدر و حزب جمهوری اسلامی و نیروهای انقلابی درباره اداره سیاسی کشور.
۲ـ اختلاف در انتخاب نخست‌وزیر و اعضای کابینه؛ بنی‌صدر می‌خواست فرد موردنظر خود را به مجلس تحمیل کند، اما نمایندگان بر انتخاب فرد مورد اعتماد مجلس پافشاری کردند.
۳ـ شکل‌گیری دو جناح کلی؛ از یک سو نیروهای انقلابی و مدافع اسلام و از سوی دیگر جریان‌های لیبرال و چپ که به تدریج از حمایت بنی‌صدر برخوردار شدند.
۴ـ جوسازی، تبلیغات و ایجاد اخلال سیاسی از سوی گروه‌های مخالف و حمایت برخی رسانه‌های تبلیغاتی غربی از بنی‌صدر و طرفداران او.

سرانجام بنی‌صدر ناچار شد محمدعلی رجایی را که مورد اعتماد مجلس بود برای نخست‌وزیری معرفی کند و رجایی با رأی قاطع نمایندگان به نخست‌وزیری رسید.

پاسخ: سه نمونه مهم عبارت‌اند از:
۱ـ سوءقصد به آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ که موجب مجروح شدن شدید ایشان شد.
۲ـ انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ که در آن آیت‌الله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی و بیش از هفتاد نفر از نمایندگان مجلس، وزیران و دیگر مسئولان به شهادت رسیدند.
۳ـ بمب‌گذاری در ساختمان نخست‌وزیری در ۸ شهریور ۱۳۶۰ که در پی آن محمدعلی رجایی، رئیس‌جمهور، و دکتر محمدجواد باهنر، نخست‌وزیر، به شهادت رسیدند.

پاسخ: در شرایط بحرانی پس از انقلاب، دانشگاه‌ها به محل مجادلات و درگیری‌های سیاسی تبدیل شده بودند. گروه‌های سیاسی، کلاس‌های دانشگاه‌ها و حتی بعضی دبیرستان‌های بزرگ را به مراکز فعالیت گروهی خود تبدیل کرده و در برخی از آنها اسلحه و تجهیزات نظامی نگهداری می‌کردند و از این مراکز برای هدایت آشوب‌ها و درگیری‌های خیابانی استفاده می‌شد.

به همین دلیل، در اردیبهشت ۱۳۵۹ شورای انقلاب به پیشنهاد دانشجویان مسلمان، دانشگاه‌ها را به طور موقت تعطیل کرد.

هدف انقلاب فرهنگی: پاک‌سازی گروه‌های معاندی که در مراکز دانشگاهی نفوذ کرده بودند، ایجاد نظم و سازمان‌دهی در مدیریت دانشگاه‌ها و ایجاد تحول در برنامه‌ها و درس‌های آموزش عالی بود.

پاسخ: با گسترش اختلاف‌های سیاسی و آغاز جنگ تحمیلی، عملکرد بنی‌صدر مشکلات بیشتری ایجاد کرد. کتاب از کج‌روی‌های او و احساس مسئولیت نکردن در شرایط حساس و خطیر کشور به عنوان زمینه تصمیم مجلس یاد می‌کند.

مراحل برکناری او چنین بود:
۱ـ بنی‌صدر علاوه بر ریاست جمهوری، نیابت فرماندهی کل قوا را نیز در اختیار داشت؛ اما به گفته کتاب، موجب ناهماهنگی‌های فراوانی در جریان جنگ شده بود.
۲ـ امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ او را از فرماندهی کل قوا عزل کرد.
۳ـ مجلس شورای اسلامی پس از بررسی عملکرد او، با اکثریت آرا به عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر برای ادامه ریاست جمهوری رأی داد.
۴ـ این رأی به تأیید امام خمینی رسید و بنی‌صدر از ریاست جمهوری عزل شد.

نکته تاریخی: کتاب در متن اصلی این درس تعداد دقیق آرای مجلس را ذکر نمی‌کند. براساس سند رسمی جلسه ۳۱ خرداد ۱۳۶۰، از ۱۹۰ نماینده حاضر، ۱۷۷ نفر به عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر رأی موافق، یک نفر رأی مخالف و ۱۲ نفر رأی ممتنع دادند. امام خمینی نیز در اول تیر ۱۳۶۰ حکم عزل او را صادر کرد.

پاسخ: براساس چارچوب مطرح‌شده در کتاب درسی، این کشورها خواهان آن هستند که دانش و فناوری ارزشمند هسته‌ای در انحصار خودشان باقی بماند و دیگر کشورها به آن دسترسی پیدا نکنند.

کتاب همچنین اشاره می‌کند که با وجود عضویت ایران در معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران، آمریکا و هم‌پیمانانش برای توقف برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز ایران تلاش کرده‌اند.

نمونه پاسخ پژوهشی: ماجرای گروگان‌های آمریکایی از ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و با تصرف سفارت آمریکا در تهران آغاز شد. در جریان این بحران، ۵۲ تبعه آمریکا برای مدت ۴۴۴ روز در ایران نگهداری شدند.

در ماه‌های بعد، دولت آمریکا برای پایان دادن به بحران از راه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و نظامی استفاده کرد. یکی از مهم‌ترین اقدامات نظامی آمریکا، عملیات نجات گروگان‌ها در طبس در اردیبهشت ۱۳۵۹ بود که با شکست روبه‌رو شد.

در ادامه، مذاکره برای حل بحران از مسیر دیپلماتیک دنبال شد و کشور الجزایر نقش میانجی میان ایران و آمریکا را برعهده گرفت. مذاکرات سرانجام به مجموعه توافق‌هایی انجامید که به «بیانیه‌های الجزایر» معروف شدند و در ۱۹ ژانویه ۱۹۸۱ مورد پذیرش دو کشور قرار گرفتند.

بر اساس این توافق‌ها، آمریکا متعهد شد مستقیماً یا غیرمستقیم در امور داخلی ایران مداخله نکند، ترتیباتی برای آزادسازی و انتقال بخشی از دارایی‌های ایران فراهم شود و اختلاف‌ها و دعاوی مالی دو کشور از طریق سازوکار داوری حل‌وفصل شود. در همین چارچوب، «دیوان داوری دعاوی ایران و ایالات متحده» نیز برای رسیدگی به دعاوی دو طرف ایجاد شد.

پس از اجرای مقدمات توافق، ۵۲ گروگان آمریکایی در ۳۰ دی ۱۳۵۹، برابر با ۲۰ ژانویه ۱۹۸۱ از ایران خارج شدند و بحران پس از ۴۴۴ روز پایان یافت.

آزادی گروگان‌ها هم‌زمان با پایان دوره ریاست جمهوری جیمی کارتر و آغاز ریاست جمهوری رونالد ریگان در آمریکا صورت گرفت. با وجود پایان یافتن مسئله گروگان‌ها، روابط سیاسی ایران و آمریکا همچنان قطع باقی ماند و اختلاف‌های میان دو کشور در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

نکته پژوهشی: در بیان مفاد بیانیه‌های الجزایر بهتر است نگوییم «تمام دعاوی آمریکا علیه ایران لغو شد». توافق، برای بسیاری از دعاوی مالی و حقوقی دو طرف سازوکار داوری ویژه‌ای ایجاد کرد و آنها را به «دیوان داوری دعاوی ایران و آمریکا» ارجاع داد.

جمع‌بندی درس بیست‌وسوم: در نخستین دوره ریاست جمهوری، اختلاف میان بنی‌صدر و نیروهای انقلابی و اکثریت مجلس به تدریج افزایش یافت و در انتخاب نخست‌وزیر و اداره کشور آشکارتر شد. هم‌زمان دانشگاه‌ها با بحران‌های سیاسی روبه‌رو شدند و انقلاب فرهنگی آغاز شد. با شروع جنگ تحمیلی و تشدید اختلاف‌ها، بنی‌صدر ابتدا از فرماندهی کل قوا و سپس از ریاست جمهوری عزل شد. پس از آن موج گسترده‌ای از عملیات تروریستی علیه مسئولان و شخصیت‌های انقلاب رخ داد. در همین دوره نیز جمهوری اسلامی با اقداماتی مانند حمله نظامی آمریکا به طبس، طرح کودتای نوژه و دیگر بحران‌های داخلی و خارجی روبه‌رو بود.