جواب قلمرو زبانی، ادبی و فکری درس پانزدهم فارسی یازدهم؛ کبوتر طوق‌ دار

الف) گُرازان به تَگ ایستاد.
ب) صیّاد در پی ایشان ایستاد.

✓ پاسخ:
گُرازان به تَگ ایستاد: با شتاب شروع به دویدن کرد؛ بنابراین «ایستاد» در این عبارت مفهوم آغاز کردن دارد.

صیّاد در پی ایشان ایستاد: شکارچی به دنبال کبوتران دوید؛ در این جمله «ایستاد» در مفهوم دویدن و به تعقیب رفتن به کار رفته است.

نکته: «ایستادن» در فارسی کهن همیشه به معنای توقف کردن نیست و با توجه به جمله می‌تواند معنایی مانند شروع کردن یا مشغول شدن به کاری داشته باشد.

✓ پاسخ:
اهمال: کوتاهی و سهل‌انگاری
ثِقَت: اعتماد و اطمینان
مُتَصَیَّد: شکارگاه و محل شکار
مظاهرت: یاری و پشتیبانی

پاسخی دیگر: واژه‌هایی مانند استخلاص، تخلّص، مطاوعت و مناصحت نیز از واژه‌های مهم املایی این درس هستند.

«کبوتران فرمان وی بکردند و دام برکندند و سر خویش گرفت.»

✓ پاسخ: در پایان جمله، فعل «گرفت» به جای «گرفتند» آمده است. شناسه «ـند» به قرینۀ فعل‌های جمع قبلی یعنی «بکردند» و «برکندند» حذف شده است.

بنابراین صورت کامل جمله در زبان معیار چنین است: «کبوتران فرمان وی کردند، دام را برکندند و سر خویش گرفتند.»

دِرَفشان لاله در وی، چون چراغی
ولیک از دود او بر جانش داغی

✓ پاسخ:
مشبّه: لاله
مشبّه‌به: چراغ
ادات تشبیه: چون

شاعر لالۀ درخشان را به چراغی روشن تشبیه کرده است.

شقایق بر یکی پای ایستاده
چو بر شاخ زمرد، جام باده

✓ پاسخ:
در این بیت با یک تشبیه مرکب روبه‌رو هستیم.

مشبّه: قرار گرفتن گل سرخ شقایق بر ساقۀ سبز آن
مشبّه‌به: قرار گرفتن جام شراب سرخ بر پایه‌ای سبز و زمردین

در واقع شاعر مجموعۀ تصویر شقایق سرخ و ساقۀ سبز را به جام باده‌ای بر پایۀ زمردین مانند کرده است.

«چون او را در بند بلا بسته دید، زهاب دیدگان بگشاد و بر رخسار، جوی‌ها براند.»

✓ پاسخ: واژۀ «جوی» استعاره از اشک فراوان است.
نویسنده اشک‌هایی را که بر صورت جاری می‌شوند به جوی آب تشبیه کرده و مشبّه یعنی «اشک» را حذف کرده است.

✓ پاسخ:
انسان باتجربه: «گرم و سرد روزگار دیده»

ناامید شدن: «دل برگرفتن»

نکته مهم: برای «ناامید شدن»، واژۀ «خایب» معنی لغوی مناسبی دارد؛ اما چون سؤال کنایه خواسته است، پاسخ درست «دل برگرفتن» است.

«در وقت فراغ، موافقت اَولی‌تر، و الّا طاعنان مجال وقیعت یابند.»

✓ معنی: در زمان آسایش و رهایی نیز همراهی و وفاداری به دوستان شایسته‌تر است؛ در غیر این صورت، سرزنشگران فرصت پیدا می‌کنند از رفتار ما بدگویی و عیب‌جویی کنند.

مفهوم: دوستی واقعی فقط مخصوص روزهای گرفتاری نیست؛ انسان باید در سختی و آسایش در کنار دوستان خود بماند.

الف) «مرا نیز از عهده لوازم ریاست بیرون باید آمد و مواجب سیادت را به ادا رسانید.»

✓ پاسخ: من نیز باید وظایف و مسئولیت‌های رهبری را به‌درستی انجام دهم و حقی را که یارانم بر گردن من دارند، ادا کنم.
مفهوم: مسئولیت‌پذیری رهبر در برابر افراد گروه.

ب) «مگر تو را به نفس خویش حاجت نمی‌باشد و آن را بر خود حقّی نمی‌شناسی؟»

✓ پاسخ: آیا جان خودت برایت ارزش و اهمیتی ندارد و فکر نمی‌کنی در برابر حفظ آن نیز مسئول هستی؟
مفهوم: اشاره به فداکاری مطوّقه برای یارانش و مقدم دانستن نجات آنان بر نجات خود.

مروّت نبینم رهایی ز بند
به تنها و یارانم اندر کمند
سعدی

✓ پاسخ: این بیت با بخشی از داستان ارتباط دارد که مطوّقه از زِبرا می‌خواهد ابتدا بندهای یارانش را باز کند؛ زیرا حاضر نیست خودش آزاد شود و دوستانش همچنان در دام باقی بمانند.

ارتباط مفهومی: جوانمردی، فداکاری و مقدم دانستن نجات دوستان بر نجات خود.

دوستان را به گاه سود و زیان
بتوان دید و آزمود توان
سنایی

✓ پاسخ: این بیت با سخن مطوّقه ارتباط دارد که می‌گوید: همان‌گونه که دوستان در هنگام بلا و گرفتاری همراه یکدیگر بوده‌اند، در زمان آسایش و رهایی نیز باید این همراهی ادامه پیدا کند.

ارتباط مفهومی: دوست واقعی در سختی و آسایش وفاداری خود را نشان می‌دهد.

✓ زاغ:
زاغ شخصیتی هوشیار، صبور و تجربه‌آموز دارد. او به جای بی‌توجهی به اتفاقات اطراف، رفتار شکارچی و کبوتران را زیر نظر می‌گیرد و آنان را دنبال می‌کند تا از سرانجام ماجرا چیزی بیاموزد. بنابراین زاغ نمونۀ کسی است که از تجربۀ دیگران برای رویارویی با حوادث آینده استفاده می‌کند.

✓ مطوّقه:
مطوّقه نمونۀ یک رهبر خردمند، مسئولیت‌پذیر، فداکار و دوراندیش است. در هنگام گرفتاری آرامش خود را حفظ می‌کند، راه نجات جمعی را پیدا می‌کند و نجات یارانش را بر آزادی خودش مقدم می‌داند. همچنین داشتن دوستی دانا و کارآزموده مانند زِبرا نشان‌دهندۀ اهمیت انتخاب همراهان شایسته در زندگی اوست.

پیام مهم کارگاه متن پژوهی:
پرسش‌های این درس بیش از هر چیز بر سه اندیشه تأکید دارند: همکاری و وفاداری در دوستی، مسئولیت‌پذیری رهبر و بهره گرفتن از تجربه برای حل مشکلات.

✓ جمع‌بندی: با این بخش، تمام پرسش‌های قلمرو زبانی، قلمرو ادبی و قلمرو فکری کارگاه متن پژوهی درس پانزدهم فارسی یازدهم صفحات ۱۲۱ و ۱۲۲ پاسخ داده شد.

معنی درس پانزدهم کبوتر طوق‌ دار فارسی یازدهم؛ آرایه‌ها و معنی کلمات

جواب درک و دریافت شعر وطن صفحه ۱۱۵ فارسی یازدهم

معنی شعر وطن فارسی یازدهم؛ آرایه‌ها و معنی کلمات صفحه ۱۱۵

جواب قلمرو زبانی، ادبی و فکری درس چهاردهم فارسی یازدهم؛ حمله حیدری