مطالب درسی
جواب درس ۵ علوم ششم؛ پاسخ زمین پویا – صفحه ۳۲ تا ۳۸
جواب کامل درس ۵ علوم ششم - زمین پویا؛ پاسخ آزمایش کنید، کاوشگری، فکر کنید، گفتوگو، فعالیت و جمعآوری اطلاعات صفحات ۳۲ تا ۳۸.
در درس پنجم علوم ششم با عنوان «زمین پویا» با پدیدههای طبیعی مهمی مانند زمینلرزه و آتشفشان آشنا میشویم. در این درس بررسی میکنیم که زمینلرزه چگونه در اثر شکستن و جابهجایی سنگهای پوسته ایجاد میشود، چرا همهی زمینلرزهها خسارت یکسانی ندارند و قبل، هنگام و بعد از وقوع زلزله چه اقداماتی باید انجام دهیم. سپس با ساختمان آتشفشان، مواد خارجشده از دهانهی آن، آتشفشانهای فعال، نیمهفعال و خاموش و فواید و زیانهای فعالیتهای آتشفشانی آشنا میشویم. در ادامه پاسخ کامل آزمایشها، کاوشگری، فکر کنیدها، علم و زندگی، گفتوگوها، فعالیتها، جمعآوری اطلاعات، جدولها و سؤالهای تصویری صفحات ۳۲ تا ۳۸ علوم ششم را به ترتیب کتاب میخوانید.
جواب آزمایش کنید صفحه ۳۲ علوم ششم
هر یک از گروههای کلاس، یک عدد تخممرغ آبپز با پوست را به کلاس بیاورند.
با انگشتان خود به پوستهی تخممرغ فشار وارد کنید.
مشاهده: پوستهی تخممرغ سخت و شکننده است و اگر فشار کافی به آن وارد شود، ترک میخورد و میشکند.
حالا پوست تخممرغ را بکنید. با انگشتان خود به سفیدهی تخممرغ فشار وارد کنید.
مشاهده: سفیدهی تخممرغ نسبت به پوسته نرمتر و انعطافپذیرتر است؛ در اثر فشار تغییر شکل میدهد و انگشت در آن فرو میرود، اما مانند پوسته به آسانی نمیشکند.
چگونگی عکسالعمل پوسته و سفیدهی تخممرغ را با هم مقایسه کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید.
پاسخ: پوستهی تخممرغ در برابر فشار شکننده است و میشکند؛ اما سفیدهی تخممرغ نرمتر است و در اثر فشار بیشتر تغییر شکل میدهد.
سپس تخممرغ را به وسیلهی چاقو از وسط نصف کنید و لایههای آن را با لایههای زمین مقایسه کنید.
پاسخ: میتوان برای مقایسهی ساده گفت:
پوستهی تخممرغ ← پوستهی زمین
سفیدهی تخممرغ ← گوشتهی زمین
زردهی تخممرغ ← هستهی زمین
پوستهی تخممرغ ← پوستهی زمین
سفیدهی تخممرغ ← گوشتهی زمین
زردهی تخممرغ ← هستهی زمین
این مقایسه فقط یک مدل ساده برای درک قرار گرفتن لایهها درون یکدیگر است.
جواب کاوشگری صفحه ۳۳ علوم ششم
۱- یک قطعه چوب خشک و یک قطعه چوب تر با قطر تقریبی یک سانتیمتر و طول ۷۰ سانتیمتر بردارید. چوبها را طوری روی میز محکم ببندید که فاصلهی ابتدای هر دو تا لبهی میز یکسان باشد.
۲- از هر یک از چوبها یک وزنهی ۲۰۰ گرمی آویزان کنید (فاصلهی محل قرار گرفتن وزنهها با انتهای هر دو چوب باید یکسان باشد). چه چیزی مشاهده میکنید؟ فاصلهی وزنه تا زمین را اندازهگیری و یادداشت کنید.
مشاهده: هر دو چوب در اثر وزن خم میشوند؛ اما چوب تر انعطافپذیرتر است و بیشتر خم میشود، در حالی که چوب خشک انعطاف کمتری دارد و در برابر نیروی زیاد، احتمال شکستن آن بیشتر است.
۳- مرحلهی دو آزمایش را با وزنههای ۳۰۰ و ۳۵۰ گرمی تکرار و مشاهدات خود را در جدول زیر یادداشت کنید.
توجه: عددهای جدول نمونه پاسخ هستند و در آزمایش واقعی با توجه به جنس، رطوبت و اندازهی چوبها متفاوت خواهند بود. نکتهی اصلی این است که با زیاد شدن جرم وزنه، چوبها بیشتر خم میشوند و چوب تر معمولاً انعطاف بیشتری نشان میدهد.
نتیجهی کاوش خود را در یک یا چند سطر بنویسید.
پاسخ: چوب تر نسبت به چوب خشک انعطافپذیرتر است و در برابر نیرو بیشتر خم میشود. چوب خشک شکنندهتر است و اگر نیروی واردشده از مقاومت آن بیشتر شود، آسانتر میشکند. سنگهای پوستهی زمین نیز در بعضی قسمتها رفتار شکننده دارند و با وارد شدن نیروی کافی میشکنند.
جواب گفت و گو درباره سوره زلزال صفحه ۳۳ علوم ششم
دربارهی سورهی زلزال با دانشآموزان گفتوگو کنید.
پاسخ پیشنهادی: در سورهی زلزال به لرزش شدید زمین در روز قیامت، آشکار شدن آنچه در زمین است و آگاه شدن انسان از نتیجهی اعمال نیک و بد خود اشاره شده است. واژهی «زلزال» نیز به معنای لرزش و زلزله است.
جواب فکر کنید صفحه ۳۴ علوم ششم
آیا همهی زمینلرزهها باعث خرابی در سطح زمین میشوند؟ چرا؟
پاسخ: خیر؛ بسیاری از زمینلرزهها شدت کمی دارند و حتی ممکن است مردم آنها را احساس نکنند. میزان خسارت یک زمینلرزه به عواملی مانند مقدار انرژی آزادشده، محل و عمق زمینلرزه، فاصلهی مناطق مسکونی از محل آن و مقاومت ساختمانها بستگی دارد.
بررسی شکلهای ۱ تا ۴ صفحه ۳۴:
شکل ۱: به سنگهای پوسته نیرو وارد میشود.
شکل ۲: سنگها تحت فشار تغییر حالت میدهند و در آنها تنش ایجاد میشود.
شکل ۳: با ادامهی نیرو، سنگها بیشتر تحت فشار قرار میگیرند.
شکل ۴: وقتی نیرو از مقاومت سنگها بیشتر شود، سنگها میشکنند و جابهجا میشوند و انرژی آزادشده به صورت امواج لرزهای منتشر میشود.
شکل ۱: به سنگهای پوسته نیرو وارد میشود.
شکل ۲: سنگها تحت فشار تغییر حالت میدهند و در آنها تنش ایجاد میشود.
شکل ۳: با ادامهی نیرو، سنگها بیشتر تحت فشار قرار میگیرند.
شکل ۴: وقتی نیرو از مقاومت سنگها بیشتر شود، سنگها میشکنند و جابهجا میشوند و انرژی آزادشده به صورت امواج لرزهای منتشر میشود.
جواب علم و زندگی صفحه ۳۴ علوم ششم
با توجه به تأثیرات زمینلرزههایی که باعث خسارتهایی در محیط زندگی میشود، جدول زیر را تکمیل کنید.
جواب فکر کنید صفحه ۳۵ علوم ششم
یکی از بازیکنان فوتبال در مسابقهای بر اثر برخورد با بازیکن حریف، دچار شکستگی ساق پا شد؛ پس از چند ماه استراحت و درمان، دوباره به میدان بازی فوتبال برگشت. به نظر شما اگر به همان پای این بازیکن، دوباره ضربه وارد شود، احتمال شکستگی پای او در کدام قسمت بیشتر است؟
پاسخ: با توجه به مقایسهای که کتاب در این بخش انجام میدهد، احتمال آسیب در محل شکستگی قبلی بیشتر در نظر گرفته میشود. در پوستهی زمین نیز بخشهایی که از قبل شکستگی دارند، هنگام زمینلرزه آسانتر جابهجا میشوند و ممکن است خسارت بیشتری در اطراف آنها ایجاد شود.
شگفتیهای آفرینش: طبق متن کتاب، سالانه حدود ۱۰ هزار زمینلرزهی خفیف در کشور رخ میدهد که لرزهنگارها آنها را ثبت میکنند، اما بسیاری از آنها توسط مردم احساس نمیشوند.
جواب گفت و گو صفحه ۳۵ علوم ششم
آیا شما تاکنون زمینلرزهای را تجربه کردهاید؟ آیا میدانید قبل از وقوع، در هنگام وقوع و پس از وقوع زمینلرزه چه اقداماتی را باید انجام دهید؟ با راهنمایی معلّم خود دربارهی این موارد گفتوگو و جدول زیر را کامل کنید.
جواب جمع آوری اطلاعات صفحه ۳۶ علوم ششم
الف) دربارهی مهمترین زمینلرزههای ۵۰ سال اخیر ایران، از نظر محل وقوع و خسارتهای وارد شده، اطلاعات جمعآوری کنید و به کلاس گزارش دهید.
ب) در کدام کشور، هر ساله تعداد زیادی زمینلرزههای شدید رخ میدهد؟ برای جلوگیری از خسارتهای ناشی از زمینلرزه، چه تدابیری اندیشیدهاند؟
پاسخ: ژاپن از کشورهایی است که زمینلرزههای فراوانی را تجربه میکند. برای کاهش خسارت، در این کشور ساختمانها و زیرساختها با توجه به مقاومت در برابر زلزله طراحی و تقویت میشوند، مردم آموزش میبینند و مانورهای آمادگی برگزار میشود و از سامانههای هشدار سریع زمینلرزه نیز استفاده میشود.
جواب فعالیت اول صفحه ۳۶ علوم ششم
با کمک معلّم خود و متخصصان مانور زمینلرزه، مکانهای امن مدرسهی خود را شناسایی کنید و شیوهی پناهگیری مناسب را در کلاس تمرین کنید.
نمونه پاسخ: محل امن دقیق هر مدرسه باید با نظر معلّم و مسئولان مدرسه مشخص شود. هنگام لرزش میتوان در صورت مناسب بودن شرایط زیر میز محکم پناه گرفت، از شیشهها، پنجرهها، کمدها و اجسام سقوطکردنی فاصله گرفت و با دست از سر و گردن محافظت کرد. پس از پایان لرزش نیز طبق مسیر و دستور مسئولان به محل امن تعیینشده رفت.
جواب فعالیت دوم صفحه ۳۶ علوم ششم
هنگام پختن برنج در کنار مادر خود بایستید و در زمان جوشیدن، آن را به دقت مشاهده کنید. مشاهدات خود را بنویسید.
پاسخ: با گرم شدن آب، حبابهایی در آب تشکیل میشود و به سمت سطح حرکت میکنند. آب و دانههای برنج نیز در ظرف حرکت میکنند و بخار آب از سطح ظرف خارج میشود.
اگر شعلهی زیر ظرف برنج را کاهش یا افزایش دهیم، چه اتفاقی میافتد؟
پاسخ: با افزایش شعله، جوشیدن شدیدتر و حرکت آب و حبابها بیشتر میشود. با کاهش شعله، جوشیدن و حرکت مواد آرامتر میشود.
جوشیدن آب برنج را با جوشش مواد مذاب درون زمین مقایسه کنید.
پاسخ: همانطور که گرم شدن آب باعث حرکت مواد و بالا آمدن حبابها میشود، مواد بسیار گرم درون زمین نیز میتوانند حرکت کنند و گازهای موجود در آنها به سمت بالا بروند. افزایش گرما باعث شدیدتر شدن حرکت و کاهش آن باعث آرامتر شدن حرکت میشود.
جواب فعالیت سوم صفحه ۳۶ علوم ششم
در گروه خود، مقداری خاک رس را با آب، مخلوط و گل رس تهیه کنید. سپس آن را به شکل مخروط آتشفشانی درآورید که دهانهی آن فرو رفته است. پس از خشک شدن، مقداری مادهی شیمیایی آمونیم دیکرومات در دهانهی آن بریزید و با نظارت معلّم خود، آن را با شعلهی کبریت روشن و نتیجه را مشاهده کنید.
مشاهده: پس از آغاز واکنش، مادهی نارنجیرنگ به سرعت تغییر میکند و مواد جامد تیرهتر یا سبزرنگ همراه با گاز و ذرات تولید میشود. ظاهر واکنش شبیه خارج شدن مواد از دهانهی یک آتشفشان است.
هشدار کتاب: آزمایش در محیط بسته انجام نشود و هنگام برداشتن مادهی شیمیایی از دستکش استفاده شود. این فعالیت فقط با نظارت مستقیم معلّم انجام میشود و دانشآموز نباید مادهی شیمیایی را با دست لمس کند.
پاسخ سوال ساختمان کوه آتشفشان چگونه است صفحه ۳۶ علوم ششم
ساختمان کوه آتشفشان چگونه است؟
پاسخ بر اساس شکل کتاب:
۱- مخزن مواد مذاب درونی زمین: مواد مذاب در بخش زیرین آتشفشان جمع میشوند.
۲- دودکش: مسیری است که مواد مذاب و گازها برای رسیدن به سطح زمین از آن عبور میکنند.
۳- دهانهی اصلی: در انتهای دودکش قرار دارد و مواد آتشفشانی از آن خارج میشوند.
۴- مخروط آتشفشان: بدنهی مخروطیشکل آتشفشان است که در اثر انباشته شدن مواد آتشفشانی تشکیل میشود.
۵- جریان گدازه: مواد مذاب خارجشده از دهانه روی سطح زمین حرکت میکنند.
۶- مواد جامد آتشفشانی: قطعات جامدی هستند که هنگام فعالیت آتشفشان به بیرون پرتاب یا در اطراف دهانه انباشته میشوند.
مواد خارج شده از آتشفشان صفحه ۳۷ علوم ششم
پاسخ: مواد خارجشده از دهانهی آتشفشانها به سه گروه تقسیم میشوند:
مواد جامد: خاکستر و قطعات جامد آتشفشانی
مواد مایع: گدازههای آتشفشانی
مواد گازی: گازهای آتشفشانی مانند بخار آب و کربندیاکسید
مواد جامد: خاکستر و قطعات جامد آتشفشانی
مواد مایع: گدازههای آتشفشانی
مواد گازی: گازهای آتشفشانی مانند بخار آب و کربندیاکسید
آتشفشانها از نظر فعالیت:
آتشفشان فعال: در حال حاضر یا در سالهای اخیر مواد آتشفشانی از آن خارج شده است؛ مانند مراپی در اندونزی.
آتشفشان نیمهفعال: در حال حاضر بیشتر گاز از دهانهی آن خارج میشود؛ مانند دماوند و تفتان.
آتشفشان خاموش: در حال حاضر هیچگونه مادهای از دهانهی آن خارج نمیشود؛ مانند سهند و سبلان.
جواب جمع آوری اطلاعات اول صفحه ۳۸ علوم ششم
در مورد آتشفشانهایی که در سالهای اخیر فعال بودهاند و همچنین کاربرد سنگهای آتشفشانی مانند پوکهی معدنی و سنگپا، اطلاعات جمعآوری کنید و به کلاس گزارش دهید.
نمونه گزارش: از آتشفشانهایی که در سالهای اخیر فعالیت داشتهاند میتوان به مراپی در اندونزی، اتنا در ایتالیا و کیلاوئا در هاوایی اشاره کرد. این آتشفشانها در دورههای مختلف فعالیتهایی مانند خروج گاز، خاکستر، مواد مذاب و فوران داشتهاند.
پوکهی معدنی: سنگی بسیار سبک و دارای حفرههای فراوان است و از آن در ساختمانسازی، تولید بتن سبک و عایقکاری استفاده میشود.
سنگپا: سنگ آتشفشانی متخلخلی است که از آن برای ساییدن و پاک کردن پوستهای مرده و بعضی کاربردهای بهداشتی استفاده میشود.
جواب آزمایش کنید صفحه ۳۸ علوم ششم
آیا میخواهید یکی از گازهای آتشفشانی را تولید کنید؟
۱- برای این کار مقداری جوش شیرین را در یک لیوان بریزید و سپس به آن مقداری سرکه اضافه کنید.
۲- مشاهدات خود را یادداشت و به کمک معلّم خود نوع گاز حاصل را تعیین کنید.
پاسخ: با اضافه شدن سرکه به جوش شیرین، حباب و کف فراوان تشکیل میشود و گاز آزاد میشود. گاز تولیدشده کربندیاکسید است.
نکتهی کتاب: مهمترین گازهای خارجشده از دهانهی آتشفشانها بخار آب و کربندیاکسید هستند.
جواب جمع آوری اطلاعات دوم صفحه ۳۸ علوم ششم
دربارهی آتشفشانها اطلاعات جمعآوری و جدول زیر را تکمیل کنید.
جواب فکر کنید صفحه ۳۸ علوم ششم
ساکنان مناطق آتشفشانی چه موارد ایمنی را باید رعایت کنند؟
پاسخ: ساکنان مناطق آتشفشانی باید هشدارهای مسئولان را جدی بگیرند، مسیرهای تخلیه و مکانهای امن را بشناسند، وسایل ضروری و کمکهای اولیه آماده داشته باشند و در صورت دستور، سریع منطقه را تخلیه کنند. هنگام ریزش خاکستر نیز بهتر است در فضای بستهی امن بمانند، در و پنجرهها را ببندند و در صورت نیاز از ماسک و وسایل محافظ چشم استفاده کنند. همچنین باید از نزدیک شدن به دهانهی آتشفشان، مسیر جریان گدازه و درهها و مسیرهایی که مواد آتشفشانی ممکن است در آنها حرکت کنند، خودداری شود.
نکتهی مهم درس: زمین یک سیارهی کاملاً آرام و بدون تغییر نیست. شکستن و جابهجایی سنگها میتواند زمینلرزه ایجاد کند و راه یافتن مواد درونی زمین به سطح، آتشفشان را به وجود میآورد. شناخت این پدیدههای طبیعی و رعایت نکات ایمنی به ما کمک میکند خسارتهای آنها را کاهش دهیم.
جمعبندی کوتاه درس پنجم علوم ششم: هنگامی که به سنگهای شکنندهی پوستهی زمین نیرو وارد میشود، ممکن است سنگها شکسته و جابهجا شوند و انرژی آزادشده به صورت امواج لرزهای منتشر شود. شدت و خسارت همهی زمینلرزهها یکسان نیست و آمادگی قبل از زلزله و رفتار درست هنگام و بعد از آن اهمیت زیادی دارد. آتشفشان نیز زمانی رخ میدهد که مواد درونی زمین به سطح راه پیدا کنند. مواد آتشفشانی میتوانند جامد، مایع یا گاز باشند و فعالیت آتشفشانها علاوه بر خطرها و خسارتها، فوایدی مانند تشکیل خاک حاصلخیز، برخی معادن، چشمههای آب گرم و جاذبههای گردشگری نیز دارد.
بیشتر بخوانید :
