در این مطلب جواب کارگاه متن پژوهی درس سیزدهم فارسی دهم «گردآفرید» صفحات ۱۰۸ و ۱۰۹ را به صورت کامل بررسی میکنیم. پاسخ تمام فعالیتهای قلمرو زبانی، قلمرو ادبی و قلمرو فکری همراه با توضیح نکات مهمی مانند شبکه معنایی، تحول شکل واژهها، کاربرد «چو»، جناس، کنایه، مثل، اغراق و ویژگیهای حماسه در ادامه آمده است.
📘 راهنمای کارگاه:
درس: سیزدهم «گردآفرید»
صفحات: ۱۰۸ و ۱۰۹ فارسی دهم
بخشها: قلمرو زبانی، قلمرو ادبی و قلمرو فکری
جواب قلمرو زبانی درس سیزدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۸
۱- به کمک فرهنگ لغت، معانی «برکشیدن» را بنویسید.
✓ پاسخ: بالا کشیدن، بیرون آوردن، پروردن و بزرگ کردن.
⭐ توجه: معنای دقیق یک واژه همیشه به بافت جمله بستگی دارد؛ بنابراین ممکن است «برکشیدن» در متنهای مختلف یکی از این معناها را داشته باشد.
۲- دو واژه از متن درس بیابید که با کلمۀ «فتراک» تناسب داشته باشد.
✓ پاسخ: زین و کمند
💡 دلیل تناسب: «فتراک»، «زین» و «کمند» همگی با اسب، سوارکاری و تجهیزات پهلوانی ارتباط معنایی دارند و یک شبکۀ معنایی میسازند.
۳- در گذر زمان، شکل نوشتاری و گفتاری برخی کلمات تغییر میکند؛ مانند «سپید ← سفید». از متن درس، نمونهای از تحول شکل نوشتاری کلمات بیابید و بنویسید.
✓ پاسخ:
اَسپ ← اسب
درفشان ← درخشان
✍️ برای نوشتن در کتاب: نوشتن یک نمونه صحیح مانند «اَسپ ← اسب» برای پاسخ سؤال کافی است.
۴- در بیتهای یکم و بیستوسوم، «چو» را از نظر کاربرد معنایی بررسی کنید.
چو آگاه شد دختر گژدهم
که سالار آن انجمن گشت کم
✓ پاسخ بیت اول: «چو» به معنی «وقتی که / هنگامی که» است و نقش حرف پیوند وابستهساز دارد.
رها شد ز بند زره موی اوی
درفشان چو خورشید شد روی اوی
✓ پاسخ بیت بیستوسوم: «چو» به معنی «مانند» و ادات تشبیه است.
⭐ تفاوت مهم: در بیت اول «چو» مفهوم زمان دارد، اما در بیت بیستوسوم مفهوم شباهت دارد.
۵- در کدام بیتها «متمم» با دو حرف اضافه آمده است؟
✓ پاسخ:
زنی بود بر سان گردی سوار
همیشه به جنگ اندرون نامدار
به سهراب بر تیرباران گرفت
چپ و راست جنگ سواران گرفت
چو آمد خروشان به تنگ اندرش
بجنبید و برداشت خود از سرش
💡 نکته دستوری: در زبان فارسی کهن، گاهی یک متمم با دو حرف اضافه همراه میشد؛ مانند «به … بر» و «به … اندر».
جواب قلمرو ادبی درس سیزدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۸
۱- واژگان قافیه در کدام بیتها، دربردارندۀ آرایۀ جناساند؟
✓ پاسخ:
شیر / زیر
«فرود آمد از دژ به کردار شیر / کمر بر میان، بادپایی به زیر»
گرد / کرد
«به پیش سپاه اندر آمد چو گرد / چو رعد خروشان یکی ویله کرد»
ننگ / جنگ
«نگه کرد سهراب و آمدش ننگ / برآشفت و تیز اندر آمد به جنگ»
موی / روی
«رها شد ز بند زره موی اوی / درفشان چو خورشید شد روی اوی»
رنگ / ننگ
«که هم رزم جستی، هم افسون و رنگ / نیامد ز کار تو بر دوده ننگ»
📘 نکته: در همۀ این نمونهها، دو واژۀ قافیه از نظر آوایی به یکدیگر نزدیکاند اما در یک واج تفاوت دارند؛ بنابراین جناس آنها از نوع جناس ناهمسان است.
۲- مفهوم عبارتهای کنایی زیر را بنویسید.
✓ سپهبد، عنان اژدها را سپرد:
افسار اسب را رها کرد و با شتاب تاخت.
✓ رخ نامور سوی توران کنی:
به سرزمین توران بازگردی.
۳- یک مَثَل از متن درس بیابید و دربارۀ معنا و کاربرد آن توضیح دهید؛ سپس با رجوع به «امثال و حکم» دهخدا، دو مَثَل معادل آن بنویسید.
«خورد گاو نادان ز پهلوی خویش»
✓ معنی و کاربرد: انسان نادان ممکن است به سبب رفتار و تصمیمهای نادرست خودش به خود زیان برساند. این مثل زمانی به کار میرود که خود فرد عامل گرفتاری یا شکست خویش باشد.
دو مثل معادل:
از ماست که بر ماست.
خودکرده را تدبیر نیست.
نمونههای مشابه دیگر: «کرم درخت از خود درخت است» و «دشمن طاووس آمد پر او».
۴- یک پرسش متناسب با قلمرو ادبی درس طراحی کنید و پاسخ دهید.
✍️ پرسش پیشنهادی: دو نمونه از آرایۀ اغراق در شعر «گردآفرید» بیابید.
✓ پاسخ پیشنهادی:
«کجا نام او بود گردآفرید
زمانه ز مادر چنین نآورید»
شاعر در بیمانند بودن گردآفرید اغراق کرده است.
«سپهبد، عنان اژدها را سپرد
به خشم از جهان روشنایی ببرد»
در مصراع دوم، شدت خشم و حرکت سهراب چنان بزرگنمایی شده که گویی روشنایی جهان را از بین برده است.
⭐ توجه: شماره ۴ قلمرو ادبی در کتاب چاپ فعلی پرسش آزاد است و متن سؤال مشخصی ندارد. پرسش بالا یک نمونۀ مناسب برای تکمیل این قسمت است.
جواب قلمرو فکری درس سیزدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۹
۱- دلیل دردمندی و غمگین بودن ساکنان دژ چه بود؟
✓ پاسخ: زیرا هجیر به دست سهراب اسیر شده بود و گردآفرید نیز در نبرد با سهراب آسیب دیده و ناچار به دژ بازگشته بود؛ بنابراین مردم دژ از رنج و آسیبی که به این دو پهلوان رسیده بود، اندوهگین بودند.
✍️ پاسخ کوتاه: به سبب اسارت هجیر و رنج و آسیبی که در نبرد به گردآفرید رسیده بود.
۲- معنا و مفهوم بیت زیر را به نثر روان بنویسید.
به آورد با او بسنده نبود
بپیچید ازو روی و برگاشت زود
✓ پاسخ: گردآفرید دریافت که در نبرد توان برابری و مقابله با سهراب را ندارد؛ بنابراین از او روی گرداند و به سرعت عقبنشینی کرد.
واژهها: آورد: جنگ و نبرد؛ بسنده نبود: توان برابری نداشت؛ بپیچید ازو روی: از او روی گرداند؛ برگاشت: بازگرداند.
۳- فردوسی در این داستان، گردآفرید را با چه ویژگیهایی وصف کرده است؟
✓ پاسخ: گردآفرید زنی دلاور، جنگجو، سوارکار، میهندوست، باهوش، چارهاندیش، دارای حضور ذهن و آشنا با فنون جنگ است. او هم در میدان نبرد شجاعت نشان میدهد و هم هنگامی که ادامۀ جنگ را به سود خود نمیبیند، با تدبیر راه نجات را پیدا میکند.
✍️ پاسخ کوتاه: دلاور، جنگجو، سوارکار، میهندوست، چارهاندیش و زیرک.
۴- «حماسه» در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است و در اصطلاح ادبی، شعری با ویژگیهای داستانی، قهرمانی، قومی و ملی و حوادث خارقالعاده است. بر پایۀ این توضیح، این درس را با متن روانخوانی «شیرزنان ایران» مقایسه کنید.
✓ پاسخ کامل: هر دو متن
داستانی و قهرمانی هستند و در هر دو، یک زن دلاور در راه دفاع از میهن با دشواریها روبهرو میشود. مفاهیمی مانند
میهندوستی، مقاومت، شجاعت و پایداری در هر دو اثر دیده میشود.
تفاوت آنها در این است که «گردآفرید» یک اثر حماسی منظوم و مربوط به حماسۀ ملی و پهلوانی ایران است و با زبان و فضای حماسی شاهنامه روایت میشود؛ اما «شیرزنان ایران» یک خاطره و روایت واقعی معاصر از دوران جنگ و اسارت است و زبان آن نثری و واقعگرایانهتر است.
✍️ پاسخ کوتاه برای امتحان: هر دو اثر داستانی و قهرمانیاند و زنان شجاع و میهندوست را نشان میدهند؛ اما «گردآفرید» حماسۀ منظوم و پهلوانی است و «شیرزنان ایران» خاطرهای واقعی و معاصر از دفاع مقدس است.
۵- یک پرسش متناسب با قلمرو فکری درس طراحی کنید و پاسخ دهید.
✍️ پرسش پیشنهادی: گردآفرید چگونه توانست با وجود برتری جسمانی سهراب، از دست او رهایی پیدا کند؟
✓ پاسخ پیشنهادی: گردآفرید وقتی فهمید با نیروی جسمانی نمیتواند بر سهراب غلبه کند، از خرد، حضور ذهن و چارهاندیشی استفاده کرد. او با سخنان حسابشده سهراب را فریب داد و فرصت یافت خود را به داخل دژ برساند.
⭐ توجه: شماره ۵ قلمرو فکری در کتاب چاپ فعلی پرسش آزاد است؛ بنابراین سؤال و پاسخ بالا یک نمونۀ پیشنهادی مناسب برای کامل کردن آن است.
نکات مهم کارگاه متن پژوهی گردآفرید
برکشیدن: بالا کشیدن، بیرون آوردن، پروردن
فتراک: با زین و کمند تناسب دارد
اَسپ ← اسب: تحول شکل نوشتاری واژه
چو در بیت اول: هنگامی که؛ حرف پیوند
چو در بیت ۲۳: مانند؛ ادات تشبیه
به سهراب بر: متمم همراه دو حرف اضافه
شیر / زیر: جناس ناهمسان
موی / روی: جناس ناهمسان
عنان اژدها را سپرد: افسار اسب را رها کرد
رخ سوی توران کردن: به توران بازگشتن
خورد گاو نادان ز پهلوی خویش: انسان ممکن است با نادانی به خودش زیان برساند
ویژگی برجستۀ گردآفرید: شجاعت همراه با خرد و تدبیر
جمع بندی جواب درس سیزدهم فارسی دهم
کارگاه متنپژوهی «گردآفرید» در قلمرو زبانی بر تحول واژهها، شبکه معنایی، کاربردهای مختلف «چو» و ساختهای کهن زبان فارسی تمرکز دارد. در قلمرو ادبی، جناس، کنایه، مثل و اغراق اهمیت دارند و در قلمرو فکری نیز شخصیت گردآفرید به عنوان زنی شجاع، میهندوست و چارهاندیش بررسی میشود. مقایسۀ این داستان با «شیرزنان ایران» نیز نشان میدهد که مفهوم دلاوری و دفاع از میهن میتواند هم در حماسۀ کهن و هم در روایتهای معاصر دیده شود.
مطالب پیشنهادی:
معنی و آرایه های درس سیزدهم گردآفرید فارسی دهم؛ صفحه ۱۰۴ تا ۱۰۷
معنی و مفهوم گنج حکمت عامل و رعیت فارسی دهم صفحه ۱۰۳؛ آرایههای ادبی
جواب کارگاه متن پژوهی درس دوازدهم فارسی دهم؛ رستم و اشکبوس صفحه ۱۰۱ و ۱۰۲
معنی درس دوازدهم رستم و اشکبوس فارسی دهم؛ آرایههای ادبی و زبانی
