در این مطلب جواب کارگاه متن پژوهی درس دوازدهم فارسی دهم را به صورت کامل بررسی میکنیم. در ادامه پاسخ تمام پرسشهای قلمرو زبانی، قلمرو ادبی و قلمرو فکری درس رستم و اشکبوس صفحات ۱۰۱ و ۱۰۲ فارسی دهم را همراه با توضیح نکات مهم هر سؤال میخوانید.
📘 مشخصات این بخش:
درس: دوازدهم فارسی دهم
نام درس: رستم و اشکبوس
بخش: کارگاه متنپژوهی
صفحات: ۱۰۱ و ۱۰۲
شامل: قلمرو زبانی، قلمرو ادبی و قلمرو فکری
جواب قلمرو زبانی درس دوازدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۱
۱- بیت زیر را پس از مرتبسازی اجزای کلام، به نثر ساده برگردانید.
بشد تیز، رهّام با خود و گبر
همی گرد رزم اندر آمد به ابر
✓ مرتبشده:
رهّام تیز با خود و گبر بشد. گرد رزم همی به ابر اندر آمد.
✓ بازگردانی به نثر ساده:
رهّام با کلاهخود و زره، به سرعت به میدان جنگ رفت و شدت نبرد چنان زیاد بود که گرد و خاک میدان جنگ تا ابرها و آسمان بالا میرفت.
💡 معنی واژهها: تیز: سریع، خود: کلاهخود، گبر: زره و جامه جنگی، رزم: جنگ
۲- وقتی میگوییم «بهار»، به یاد چه چیزهایی میافتید؟
✓ پاسخ: با شنیدن واژه «بهار»، واژههایی مانند درخت، گل، شکوفه، جوانه، سبزه و شکفتن به ذهن ما میآیند. مجموعه واژههایی که از نظر معنایی با یکدیگر ارتباط دارند، یک شبکه معنایی تشکیل میدهند.
اکنون معنای هر واژه را بنویسید؛ آنگاه با انتخاب کلماتی دیگر از متن درس، برای هر واژه، شبکه معنایی بسازید.
✓ گرز: چماق یا سلاح سنگین جنگی
شبکه معنایی: گرز، تیغ، کمند، تیر، کمان
✓ کیوان: سیاره زحل
شبکه معنایی: کیوان، بهرام، آسمان، ابر، سپهر
۳- در تاریخ گذشته زبان فارسی، گاهی یک «متمم» همراه با دو حرف اضافه به کار میرفت. در این درس نمونه دیگری برای این گونه کاربرد متمم پیدا کنید.
✓ پاسخ:
«به رستم بر آنگه ببارید تیر»
و همچنین:
«به بند کمر بر، بزد تیر چند»
💡 نکته دستوری: در ترکیبهایی مانند «به رستم بر» و «به بند کمر بر» یک متمم با دو حرف اضافه همراه شده است. این نوع ساخت در زبان فارسی گذشته کاربرد بیشتری داشته است.
۴- گاهی در برخی واژگان مصوت «ا» به مصوت «ی» تبدیل میشود؛ مانند «رکاب ← رکیب» و «حجاب ← حجیب». به این شکلهای تغییر یافته، کلمات «مُمال» گفته میشود. چند کلمه ممال در متن درس بیابید.
✓ پاسخ:
سلاح ← سلیح
مزاح ← مزیح
💡 نکته: در بیت «کشانی بدو گفت با تو سلیح / نبینم همی جز فسوس و مزیح»، واژههای سلیح و مزیح صورت ممال «سلاح» و «مزاح» هستند.
جواب قلمرو ادبی درس دوازدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۲
۱- مفهوم کنایی هریک از عبارتهای زیر را بنویسید.
✓ عنان را گران کردن: متوقف کردن و از حرکت بازداشتن اسب.
✓ سر همنبرد به گرد آوردن: حریف را شکست دادن و بر خاک افکندن.
۲- یکی از آداب حماسه، رجزخوانی پهلوانان دو سپاه است. کدام ابیات درس میتوانند نمونههایی از این رجزخوانی باشند؟
✓ پاسخ: بخش گفتوگوی رستم و اشکبوس که در آن دو پهلوان یکدیگر را تهدید و تحقیر میکنند، نمونه رجزخوانی است؛ بهویژه ابیاتی که رستم قدرت خود را به رخ اشکبوس میکشد.
📌 نمونه:
«مرا مادرم نام مرگ تو کرد
زمانه مرا پتک ترگ تو کرد»
و:
«هم اکنون تو را ای نبرده سوار
پیاده بیاموزمت کارزار»
۳- از متن درس، دو نمونه از کاربرد «اغراق» را بیابید و آن را توضیح دهید.
✓ نمونه اول:
«نماند ایچ با روی خورشید رنگ
به جوش آمده خاک بر کوه و سنگ»
شدت جنگ چنان بزرگنمایی شده است که گویی حتی خورشید از ترس رنگ باخته و خاک میدان نیز به جوش آمده است.
✓ نمونه دوم:
«بزد بر بر و سینۀ اشکبوس
سپهر آن زمان دست او داد بوس»
قدرت و مهارت رستم آنقدر بزرگنمایی شده که شاعر میگوید آسمان دست او را بوسید.
۴- در کدام ابیات، لحن بیان شاعر طنزآمیز است؟
✓ پاسخ: در بخشهایی از گفتوگوی رستم و اشکبوس، رستم با طنز و تمسخر پاسخ حریف را میدهد؛ از جمله:
«مرا مادرم نام مرگ تو کرد
زمانه مرا پتک ترگ تو کرد»
«پیاده مرا زان فرستاده توس
که تا اسب بستانم از اشکبوس»
«بخندید رستم به آواز گفت
که بنشین به پیش گرانمایه جفت»
«سزد گر بداری سرش در کنار
زمانی برآسایی از کارزار»
💡 چرا لحن طنزآمیز است؟ رستم با سخنان ظاهراً شوخ، در حقیقت اشکبوس را تحقیر و تهدید میکند. برای مثال پس از کشتن اسب او، با طعنه پیشنهاد میکند کنار اسبش بنشیند و استراحت کند.
جواب قلمرو فکری درس دوازدهم فارسی دهم صفحه ۱۰۲
۱- چرا رستم از رهّام برآشفت؟
✓ پاسخ: زیرا رهّام در نبرد با اشکبوس تاب نیاورد، از ادامۀ جنگ درمانده شد و میدان نبرد را ترک کرد. رستم از عقبنشینی او در برابر دشمن خشمگین شد.
✍️ پاسخ کوتاه: زیرا رهّام از نبرد با اشکبوس درمانده شد و از میدان جنگ عقبنشینی کرد.
۲- به نظر شما، چرا رستم پیاده به نبرد روی آورد؟
✓ پاسخ: رستم تازه به سپاه ایران رسیده بود و رخش خسته بود؛ از طرف دیگر، پیاده رفتن او به میدان نشاندهندۀ اعتمادبهنفس و توانایی بسیار زیادش در جنگ بود و با این کار میتوانست اشکبوس سواره را نیز تحقیر کند.
✍️ پاسخ کوتاه: چون رخش خسته بود و رستم نیز میخواست قدرت خود را نشان دهد و حریف را تحقیر کند.
۳- بر پایۀ این درس، چند ویژگی برتر رستم را بنویسید.
✓ پاسخ: میهندوستی، دلاوری، شجاعت، قدرت و نیرومندی، اعتمادبهنفس، حضور ذهن، مهارت در تیراندازی و آشنایی با فنون و هنرهای رزم.
۴- از دید جنبههای فکری و شخصیتی، چه ویژگیهایی در کلام فردوسی هست که ما ایرانیان بدان میبالیم؟
✓ پاسخ: در سخن فردوسی ویژگیهایی مانند میهندوستی، آزادگی، دلاوری، فداکاری، شرافت، فضیلت، مبارزه با بدی و تباهی، پاسداشت فرهنگ و زبان فارسی و شیوایی سخن دیده میشود؛ ارزشهایی که بخش مهمی از هویت فرهنگی و ملی ایرانیان را بازتاب میدهند.
✍️ پاسخ کوتاه: میهندوستی، آزادگی، شجاعت، فداکاری، شرافت، مبارزه با بدیها و پاسداشت زبان و فرهنگ فارسی.
خلاصه جواب کارگاه متن پژوهی درس ۱۲ فارسی دهم
قلمرو زبانی: مرتبسازی بیت، شبکه معنایی، کاربرد یک متمم با دو حرف اضافه و واژههای ممال.
قلمرو ادبی: کنایه، رجزخوانی، اغراق و لحن طنزآمیز در شعر حماسی.
قلمرو فکری: علت خشم رستم از رهّام، دلیل پیاده جنگیدن رستم، ویژگیهای شخصیتی رستم و ارزشهای فکری موجود در سخن فردوسی.
نکات مهم امتحانی کارگاه متن پژوهی رستم و اشکبوس
⭐ عنان را گران کردن: کنایه از متوقف کردن اسب
⭐ سر همنبرد به گرد آوردن: کنایه از شکست دادن و بر خاک افکندن حریف
⭐ سلیح و مزیح: واژههای ممال
⭐ «به رستم بر»: کاربرد یک متمم همراه با دو حرف اضافه
⭐ ویژگی مهم گفتوگوی رستم و اشکبوس: رجزخوانی همراه با طنز و تحقیر حریف
⭐ ویژگیهای رستم: میهندوستی، دلاوری، قدرت، اعتمادبهنفس و مهارت در رزم
⭐ ویژگیهای برجستۀ کلام فردوسی: میهندوستی، آزادگی، شرافت، دلاوری و پاسداشت زبان و فرهنگ فارسی
📌 جمعبندی: کارگاه متنپژوهی درس «رستم و اشکبوس» علاوه بر بررسی نکات زبانی و ادبی شعر، دانشآموز را با ویژگیهای اصلی یک متن حماسی مانند اغراق، رجزخوانی، دلاوری، لحن طنزآمیز و میهندوستی آشنا میکند. در قلمرو فکری نیز شخصیت رستم به عنوان پهلوانی شجاع، توانمند، میهندوست و مسلط به فنون رزم برجسته میشود.
مطالب پیشنهادی:
